अर्थ, भावार्थ सहित श्रीमद्भागवत महापुराण स्कंध: दुसरा

  |                                                                     ॐ नमो भगवते वासुदेवाय                      | श्रीमद्भागवतमहापुराणम् |                                             ______________________________________________________________________                                                                                                                                                      |                             २-- द्वितीय:स्कन्ध: -- दुसरा संकंध –२.               |                ____________________________________________________________________________________________                                        |                                                                                               ||अथ प्रथमोsध्यायः(१)||                               |-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                           || श्रीगणेशाय नाम: ||परीक्षिती राजाचा प्रश्न ऐकून,श्रीशुकाने त्यास आवश्यक करावयाची व न करावयाची जी कर्मे सांगितलेली आहेतत्यापैकी,या पहिल्या अध्यायात श्रवण कीर्तनादि प्रकारांनी अतिस्थूक भगवत्स्वरूपाचे ठिकाणी आपल्या एकाग्र झालेल्या मनाची धारणा करावी हा विषय सांगितलेला आहे.                                                                                                                        |१---                    १---भगवंतांचे स्वरूप---[१---ध्यान--विधी आणि भगवंतांच्या विराट स्वरूपाचे वर्णन] _____________________________________________________________________________________________                       | श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                       ।                           वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप  । आत्मवित्संम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु यः पर: ||१||                  भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा,तूं मनुष्याने कशाचे श्रवण करावे,कशाचा जप करावा इत्यादी साधनांच्या ज्ञानाविषयीच प्रवर्तक असा जो हा प्रश्न केला आहेस,तो अतिश्रेष्ठ आहे.कारण असा प्रश्न सर्व लोकांस हितकारक असून आत्मज्ञानसंपन्न पुरुषांसाही मान्य आहे.जसा राजा परीक्षितीने वैयक्तिक—संसारिक हिताचा प्रश्न न करता अखील—मानावांच्या हिताचा प्रश्न केला आहे,म्हणून तो प्रश्न अतिश्रेष्ठ आहे,त्याप्रमाणे आपणही—जीवांनी संत—महात्मा यांना वैयक्तिक—संसाराचा प्रश्न न करता अखिल मानवांचे हित होईल असेच प्रश्न करावेत.त्यात आपलेही हित व सर्व मानवांचे हित होते.त्यामुळे संत—महात्मा यांची आपल्यावर कृपा होऊन प्रश्नांचे उत्तर समाधानपूर्वक देतात.असे प्रश्न विशेषत: श्रेष्ठमनुष्यास—संत—माहात्म्यास आवडतात.||१||                                                                                                                                भावार्थः---हे राजेंद्रा आत्मतत्त्व जाणत नसल्यामुळे केवळ प्रपंचात आसक्त असणाऱ्या व गृहस्थाश्रमसंबंधी हिंसाकर्मे करणाऱ्या पुरुषांस ऐकण्यास किंवा मनन वगैरे करण्यास योग्य अशी शास्त्रे हजारो आहेत.||२||                                                                       |               निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः | दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ||३||                             भावार्थः---हे राजा,या प्रपंचासक्त लोकांचे रात्रीतील आयुष्य,निद्रेने किंवा रतीसुखाने नाश पावते आणि दिवससंबंधी आयुष्य,द्रव्य मिळविण्याच्या उद्योगाने  किंवा कुटुंबपोषणाच्या खटपटीने नाहीसे होते.आपणास प्रपंच्याविषयी--संसाराविषयी आसक्ती नसावी तर परमार्थाविषयी आसक्ती असावी,कारण प्रपंचातील—संसारातील रात्रीतील आयुष्य रतीसुखात—पत्नीच्या सुखात—संसाराच्या सुखात व दिवसातील आयुष्य व द्रव्य मिळविण्यात खर्च होते.त्यामुळे आपणास परमार्थ करण्यास वेळ मिळत नाही.यामुळे आपणास मिळालेला मनुष्य देह हा अनर्थक—कार्यास व्यतीत होतो.मनुष्य देह हा पुन्हा—पुन्हा मिळत नसतो.म्हणून आपण पारमार्थीक कार्यच करावे तर अनर्थक कार्थ करू नये.||३||                                                                                              |             देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि | तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति||४||                                  भावार्थः---देह,अपत्ये व स्त्री इत्यादी आपले परिवार वस्तुतः मिथ्याभूत असूनही त्यांचे ठिकाणी अतिआसक्त असलेला हा पुरुष,आई बाप किंवा दुसऱ्या मनुष्यांच्या मरणाचा अनुभव घेत असूनहि,आपला असाच नाश होणार हे जाणत नाही.देह,पुत्र,व स्त्री हे मिथ्या आहेत,दु:खास कारण आहेत,तरीआपण त्यांच्यात आसक्त होतोत.हे सर्व मरणारे आहेत,असे कळून आपण त्यांच्यात आसक्त होतोत.असे हे सर्व आपल्या ठिकाणी अज्ञान असल्यामुळे असे होते,म्हणून आपण सत्संग कारण ज्ञान प्राप्त करून कळून घ्यावे.||४||                                                                                                                                                                             |           तस्माभ्दारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: | श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्||५||                                                                                                            भावार्थः---यास्तव हे भरतकुलोत्पन्ना राजा,मोक्षाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाने,भगवान हरी सर्वात्मा जो ईश्वर त्यांचेच महात्म्य श्रवण नामसंकीर्तन किंवा ध्यान हि करावी.म्हणून आपण—जीवांनी सर्वात्मा भगवंत जो आहे,त्यांना ओळखावे.||५||                                                                                   |           एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया | जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ||६||                                                                                            भावार्थः---कारण,आत्मानात्मविचार,अष्टांगयोगसाधन आणि स्वधर्माविषयी अत्यंत निष्ठा,यांच्या योगाने जीवांस अंतकाळी नारायणाची स्मृती होणे मनुष्यजन्म प्राप्त झाल्याचा मोठा लाभ होय.म्हणून आपण आत्मानात्मविचार,अष्टांगयोगसाधन आणि स्वधर्मांनविषयी-- निष्ठा याचा अभ्यास केल्यामुळे अंतकाळी नारायणाची स्मृती होतेच.अंतकाळी नारायणाची स्मृती झाली असता मनुष्य जन्म प्राप्त होतोच.म्हणून जनभार अभ्यास करावाच.||६||                                                                       भावार्थः---हे राजा,वेदाने सांगितलेल्या विधीनिषेधांपासून निवृत्त होऊन निर्गुण ब्रह्माचे ठिकाणी नेहमी तत्पर असलेले कितीएक परमहंस ऋषी,बहुतकरून श्रीहरीच्या गुनानुकथना मध्ये रमत असतात.आपण विधी—निषेधासून निवृत्त होण्यासाठी ज्ञानापुर्वी निष्काम भक्ती करावी व ज्ञानाचा अनुभव आल्यानंतर ज्ञानोत्तर निष्काम भक्ती करावी.म्हणून नेहमी भगवंतांचे गुनानुकथन करावेच.त्यामुळे आपणास परमात्म्याची अनुभूती आल्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंदाची प्राप्ती हि होतच असते.||७||                                                                 

|          इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रम्हसम्मितम्-अधीतवान् व्दापरादौ पितुर्दैपायनादहम्||८||                                                                                                    भावार्थः---हे राजा,भगवंताने सांगितलेले व त्याच्याच नावाने प्रसिद्ध असलेले वेद्तुल्य हे भागवतनामक आख्यानाचे अध्ययन केले,ते तुला आता सांगतो.कारण,तू विष्णूचा परम भक्त आहेस.ज्या भागवताविषयी दृढ विश्वास धारण करणाऱ्या पुरुषांस,मुक्तीदायक श्रीकृष्णाचे ठिकाणी निष्कामप्रीती लवकरच प्राप्त होते.श्रीमद्भागवत नेहमी श्रवण करावे,त्यामुळे निष्काम भक्ती प्राप्त होते व निष्काम भक्ती प्राप्त झाले असता नेहमी भगवंतांचे गुणानुवाद करावे.||९||                                                                                                      |           तदहं तेsभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् | यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सतिः ||१०||                                                         भावार्थः---हे राजा हरीचे नामसंकीर्तन करणे हेच,विषयेच्छू पुरुषांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करणारे असून,ज्यांना सर्व विषयांची इच्छा आहे,त्यांनी सकाम नामसंकीर्तन करावे,ज्यांना संसाराविषयी विरक्त होऊन सर्वथा निर्भय अशा मोक्षपदाची इच्छा करणाऱ्या मुमुक्षुजनांस मोक्षसाधनही निष्काम नामसंकीर्तनच आहे आणि ज्ञानसंपन्न योगिजनांसही ज्ञानप्राप्तीचे साधन नामसंकीर्तन व फळ हेच आहे,असा सर्व वेदशस्त्रांचा सिद्धांत आहे.म्हणून आपण सर्वांनी म्हणजे विषयी,मुमुक्षु व ज्ञानी पुरूषांनी आपापल्या भावनेनुसार नेहमी नामसंकीर्तन करावे.यातच सर्वांचे भले—हित आहे.||१०||                                                                                |             एतन्निर्विद्दमनानामिच्छतामकुतोभयम् | योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानूकीर्तनम् ||११||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थः---हे राजा,आपले आयुष्य थोडे राहिले यांत साधन कसे होईल,हे तूं मनांतसुद्धा आणू नकोस.कारण,या मनुष्यलोकी विषयासक्त असलेल्या पुरुषाच्या आयुष्याची पुष्कळ वर्षे,आपले आयुष्य व्यर्थ जात आहे हे न समजता अविचारामध्ये निघून गेली त्यापासून काय फळ आहे?(काही नाही)अविचारी पुरुष म्हणजे सकाम विषयी होय.त्याने सकाम भक्ती केल्त्यासी त्या सकाम भक्तीचे फळ काय ? विषयांचीच प्राप्ती आहे,अन्य नाही.मनुष्य देह मिळाला,साधना केली व साधना करून साध्य काय ? विषयच.हा साधक मृत्यू लोकांतही  विषयांचा भोग भोगीत होता व मृत्युलोकांचा त्याग केल्यानंतर काय केले ?त्याने तेथेही विषयांचाच भोग घेतला.अखेर कांही करून विषयांचा त्याग न होता विषयांचाच भोग घेतला.अखेर त्यात कांहीच बदल झाला नाही.मनुष्य-देह मिळून कांहीच उपयोग झाला नाही तर निरर्थक झाले,म्हणून आपण तसे न करता निष्काम भक्ती करून परमात्म्याचा अनुभव घेऊन जन्म—मरण निवृत्त करणे हेच सर्व साधनांत श्रेष्ठ साधन आहे.म्हणून त्यापेक्षा समजलेल्या दोन घटीकाही श्रेष्ठ होत कारण,त्या दोन घटिकामध्ये हा पुरुष,स्वहितासाठी यत्न करितो,म्हणजे सर्व--विषयांचा त्याग करून सत्संग करून ज्ञान मार्गाने सर्वसुखरूप होऊ शकतो.कमी वेळ राहिला आहे व तीव्र वैराग्य झाले आहे,त्यांनी ज्याप्रकारे राजा परीक्षितीने केले,ज्याप्रकारे खटवंग राजाने केले,त्याप्रमाणे आपणही—जीवांनी करावे व मोक्ष संपादन करावा.||११-१२||                                                                                                        |                  खट्वांगो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष:-मुहूर्तात्सर्व मुत्सुज्य गतवानभयं हरिम्||१३||                                                                                                      भावार्थः---पूर्वी खट्वांगनामक एक राजा होऊन गेला,त्याने आपले आयुष्य भूमिलोकी दोन घटिका आहे असे जाणून त्या एका मुहुर्तामध्ये सर्वसंगपरित्याग करून तो भयरहित अशा श्रीहरीच्या स्वरूपास जाऊन मिळाला.त्याप्रमाणे आपणही सर्वसंगत्याग करून श्रीहरीच्या स्वरूपास प्राप्त व्हावे.||१३||                                                                                     भावार्थः---हे राजेंद्रा,तुझ्या आयुष्याचा अवधी तर अजून सात दिवस आहे म्हणून तितक्या अवकाशांत परलोक प्राप्तीचे जे साधन तुला कर्तव्य असेल ते तूं करून घे.आपणही ती साधना करून मोक्ष संपादन करावा.||१४||                                                                          |                अन्तकाले तू पुरुष आगते गतसाध्वस:|छिन्द्दाद्संगशस्त्रेण स्पृहां देहेsनु ये च तम् ||१५||                                                                                                                      भावार्थः---हे राजा,अंतकाल प्राप्त झाला असतां,पुरुषाने प्रथम मृत्यूचे भय सोडावे आणि नंतर देह व त्याच्यासंबंधाने चिकटून राहिलेली जी पुत्र स्त्री इत्यादी परिवारातील ममता ती वैराग्यरुपी शस्त्राने तोडून टाकावी.आपण जर संसाराच्या व्यापामुळे किंवा विषयांच्या आसक्तीमुळे मोक्ष प्राप्त करून घेतला नसेल तर आपल्या परिवारातील ममता—मोह याचा वैराग्यशस्त्राने त्याग करून सत्संग करून मोक्ष संपादन करावा.||१५||                                                                              |               अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रीवृद्ब्रम्हाक्षरं परम् | मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रम्हबीजमविस्मरन् ||१७||                  भावार्थः---आणि ती ममता पुन्हा उत्पन्न न होण्यासाठी त्या विवेकी पुरुषाने,घर दार इत्यादिकांचा त्याग करावा.ब्रम्हचर्यादिव्रते धारण करावी,यात्रावगैरे करून पुण्यतीर्थांनी स्नाने करावी.शुद्ध अशा एकांतस्थळी यथाविधी स्थापन केलेल्या आसनावर बसावे,आणि अकार उकार व मकार या तीन अक्षरांनी युक्त जो सर्वमंत्रश्रेष्ठ,ओंकार,त्याचा मनाने जप करावा.ओंकार हा ब्रम्हस्वरूपाचे बीज आहे,याचा विसर पडू न देता,प्राणायाम करून मन एकाग्र करावे.||१६-१७||                                                                                                                                            |              नियच्छेद्विषयेभ्योसsक्षान्मनसा बुद्धीसारथी:| मन:कर्मभीराक्षीप्तं शुभार्थे धारयेध्दीया ||१८||         भावार्थः---नंतर निश्चयात्मक बुद्धीच्या सहाय्याने युक्त अशा मनाने इंद्रिये विषयांपासून सोडवून अंतर्मुख करावी.कर्मवासनांच्या योगाने मन विषयाकडे धांवू लागते म्हणून त्याला निश्चयात्मक बुद्धीने भगवद्रूपाचे ठिकाणी लावावे.आपण—जीवांनी बुद्धीच्या साह्याने इंद्रिये व विषय यांचा संबंध न येऊ देता—विषयांचा त्याग करून अंतर्मुख व्हावे.बुद्धी आंत आहेत व इंद्रिये,विषय बाहेर आहेत.कर्मावासंना संस्कारारुपाने अंत:करणात आहे,म्हणून मन इंदियांच्या साह्याने विषयांकडे धावते.म्हणून आपण--जीवांनी बुद्धीच्या साह्याने भगवंतांकडे लावावे,म्हणजेच मनाचा विषय भगवंत करावा,कारण भगवंत सुखरूप आहे व विषय दु:खरूप आहेत.आपणास-जीवास सुखरुपतेचीच गरज आहे.||१८||                                                                                      भावार्थ:---नंतर ध्यानात आणिलेल्या भगवंताच्या समग्र मूर्तीवरून आपले मन ढळू न देता.त्या मूर्तीच्या प्रत्येक अवयवाचे ध्यान करावे.असे विषयवासनारहित आपले मन,भगवंताच्या स्वरूपचिंतनविषयी योजून इतर कोणत्याही वस्तूचे—तर विषयांचे—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,गंध स्मरण करू नये.ज्या ठिकाणी लावलेले मन प्रसन्न होते तेच विष्णूचे उत्कृष्ट स्थान होय.ज्या ठिकाणी मन विशेष प्रसन्न होते व त्याठीकानाहून अन्य विषयांकडे होत नाही.अशी अवस्था झाली म्हणून समजावे की,हे विष्णूचेच रूप आहे.||१९||                                                                                               |               रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन:-यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कुतंमलम् ||२०||                                                                                                    भावार्थ:---जर कदाचित रजोगुणाच्या योगाने मन विषयासक्त झाले किंवा तमोगुणाच्या योगाने मोहित झाले तर त्याला विवेकी पुरुषाने धारणेच्या योगाने पुन्हा ईश्वरस्वरूपी लावावे.कारण,जी धारणा,रज व तम यांपासून झालेल्या विषयवासनारूप दोषांचा नाश करीते.जर यदाकदाचित पूर्वरजोगुणांच्या संस्कारामुळे मन विषयासक्त झाले तर किंवा तमोगुणाच्या पुर्वसंस्कारामुळे मन मोहित झाले तर,विवेक—विचार करून भगवंत—स्वरूपीच लावावे.||२०||                                                                                                          |               यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: - आशु सम्पदयते योग आश्रयं भद्रमीक्षत:||२१||                                                                                                       भावार्थः---आणि जी धारणा केली असतां योग्याला,परमेश्वर पूर्णसुखाचे स्थान आहे असे दिसून येते व लवकरच त्या भगवत्स्वरूपाचे ठिकाणी सप्रेम भक्तियोग प्राप्त होतो.आपला विषय भगवंत झाला असता,आपणास—जीवास भगवंत पूर्णसुखरूपतेचे स्थान आहे कळून येते.असे कळल्यामुळे निष्काम—सप्रेम भक्तियोग प्राप्त होतो.म्हणून आपण आपला विषय संसार न करता,भगवंतंच करावा.||२१||                                                                                  भावार्थः---राजा म्हणाला----हे ब्रहमनिष्ठ शुकाचार्य,ज्या प्रकारची धारणा,पुरुषाच्या मनांतील विषयवासनारूप दोष शीघ्र नाहीसे करिते,  ती धारणा आपल्यामते कोणत्या स्वरूपाचे ठिकाणी कशी करावी ते मला सांगावे.आपणही संत—महात्मा—वक्ता विषयांचा त्याग कसा करावा व आपला विषय भगवंत कसा करावा ते साधन मला—श्रोत्यास सांगा असा प्रश्न करावा.||२२||                                                                                   |              जितासनो जितश्वासो जितसंगो जितेंद्रिय: |  स्थुले भागवतो रूपे मन:सन्धारयेद्धिया ||२३||                                                                                                   भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---साधक पुरुषाने,एका आसनावर पुष्कळ वेळ सुखाने बसता येईल असा अभ्यास करावा,आपल्या आसनावर पुष्कळ वेळ स्थिर--मनाने बसता येईल याचा अभ्यास दृढ करावा.प्राणायामाच्या योगाने श्वासाचे पुष्कळ वेळ स्तंभन—स्थिर करिता येईल अशी सवय करावी,अहंता ममता यांचा त्याग करावा,स्थूल शरीर म्हणजे “मी व देहसंबंधी माझे”याचा त्याग करावा,कारण हे मिथ्या असून आपण त्या स्थूल—देहात राहणारे आहोत.आपण बुद्धीच्या साह्याने इंद्रियास विषयांकडे जाऊ देऊ नये,तर भगवंतांकडे लावावे.अशा रीतीने धारणा करून नंतर भगवंताच्या स्थूलरूपाचे ठिकाणी बुद्धीच्या साह्याने मन लावावे.||२३||                                                                                                            |              विशेषतस्य देहोsयं स्थविष्ठाश्च स्थवीयसाम् | यत्रेदंदृश्यते विश्वंभूतंभव्यंभवच्च सत् ||२ ४||                                                                                            भावार्थ:---त्या भगवंताचा हा विराटदेह,सर्व मोठ्या वस्तूपेक्षाही मोठा होय.जेथे भूत भविष्य व वर्तमान ह्या तिन्हीकाळी असणारे हे स्थावरजंगमात्मक जगत दिसून येते.भगवंत—विराटदेह ब्रह्मांडातील नाम व रूप मिळून—स्थावर—जंगनात्मक जगत झाले आहे.||२४||                                                                               भावार्थः---हे राजा,पृथ्वी आप तेज वायू आकाश अहंकार आणि महत्तत्व या सातआवरणांनी वेष्टित अशा या ब्रह्मांडरुपी शरीरांत जो वैराजनामक भगवान परमपुरुष वास करितो तोच धारणेचा विषय होय.म्हणजे आपण—जीवानी विराट—भगवंतांची धारणा करावी.सर्व नाम-रुपानी नटलेला हा परमात्माच आहे असा निश्चय करावा.म्हणजे अध्यस्त वस्तू हि अधिष्ठान-रुपच असते.||२५||                                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:---पाताळलोक हाच ह्या विराटरुपी पुरुषाच्या पायांचे तळवे होत.रसातळ हे त्याच्या चरणाचे अग्रभाग व पश्चिमभाग(टांचा)  असे म्हणतात.महातल हे त्या पुरुषाच्या पायांच्या पोटऱ्या होत.||२६||                                                                भावार्थः---सुतल हे परमात्म्याचे दोन गुडघे असून वितल व अतल हे दोन लोक त्याच्या मांड्या होत.हे महीपते राजा,महीतल हे त्याच्या कमरेचा पुढील भाग असून आकाश हे त्याचे नाभिरूप सरोवर आहे असे म्हणतात.||२७||                                                                                                           भावार्थः---स्वर्गलोक हे त्याचे वक्ष:स्थळ असून महर्लोक हि त्याची मान,जनलोक हे त्याचे मुख तपोलोक हे त्या आदीपुरुषाचे कपाळ म्हणतात आणि सत्यलोक हि त्या सहशीर्षयुक्त आदीपुरुषाची अनंत मस्तके होत.||२८||                                                                                                        भावार्थः---ते तेजोमयशरीरीइंद्रादिक देव हे,ह्या विराटपुरुषाचे बाहू होत.दिशा हे त्याने कान,शब्द हा त्याचे श्रोत्रेंद्रीय होय.अश्विनीकुमार हे त्या परमपुरुषाच्या नाकपुडया होत,गंध हे त्याचे घ्रानेन्द्रीय होय.प्रज्वलित अग्नी हेंच त्या पुरुषाचे मुख होय.||२९||                                                                                                                  भावार्थः---अंतरीक्षलोक हा त्याचे नेत्रगोलक होत,सूर्य हा त्याचे चक्षुरीन्द्रीय आहे रात्र आणि दिवस त्या विष्णुंच्या नेत्रांच्या पापण्या आहेत.त्याच्या भोवयांचा विस्तार ब्रहमपद आहे,उदक त्या ईश्वराची टाळू असून सर्व रस हे त्याच्या जिव्हेच्या ठिकाणी कल्पिले आहेत.||३०||                                                                                                        भावार्थः---सर्व वेद हे त्या अनंताचे मस्तक आहे असे म्हणतात.यम हा त्याच्या दाढा व पुत्रादिकांचे ठिकाणी जी प्रीती हे त्याचे दात आहेत.लोकांना मोह उत्पन्न करणारी जी माया हेच त्या भगवंताचे हास्य होय व अनंतसृष्टी त्याचे नेत्रकटाक्ष होत,म्हणजे त्याच्या नेत्रकटाक्षापासून अनंतब्रह्मांडे उत्पन्न होतात.||३१||                                                                                                                                                          भावार्थः---लज्जा हीच त्याचा वरचा ओठ असून लोभ हा अधरोष्ट होय.धर्म हे त्याचे स्तन व अधर्ममार्ग हि त्याची पाठ असे    मानतात.तसेच दक्षप्रजापती हा त्याचे उपस्थेद्रीय(शिश्न)व सूर्य आणि वरून हे त्याचे वृषण होत.सर्व समुद्र त्याच्या कुशी व सर्व पर्वत हे त्याच्या अस्थीचे समुदाय आहेत.||३२||                                                                                  भावार्थः----हे राजेंद्रा सर्व नद्या विश्वरूप परमात्म्याच्या शरीरांतील नाड्या होत आणि वृक्ष हे त्याच्या शरीरातील रोम होत,अगणित शक्तिमान असा जो वायू हा त्याचे श्वासोच्छवास असून काल हि त्याची गती होय.सत्त्व रज व तम या तीन गुणांपासून उत्पन्न होणारे हि त्या परमेश्वराची क्रीडा आहे.||३३||                                                                     भावार्थः---हे कुरुवंशातील श्रेष्ठा राजा,मेघ हे त्या मस्तकावरील केश आहेत व दोन संध्याकाळ हि त्याची वस्त्रे होत.माया हे त्याचे ह्रदय व चंद्रमा हे त्याचे मन आहे,ते नानाप्रकारच्या विकारांचे भांडार आहे.||३४||                                                              भावार्थः---महतत्त्व हे सर्वांतर्यामी पुरुषाचे चित्त कल्पिले आहे व श्रीरुद्र हेच त्याचे अंतःकरण मानिले आहे.घोडा,खेचर,उंट व हत्ती हे त्याच्या नखांच्याठिकाणी व हरीण वगैरे इतर सर्व पशु हे त्याच्या कमरेच्या ठिकाणी कल्पिले आहेत.||३५||                    भावार्थः---सर्व पक्षी हे त्याचे उतम शिल्पकौशल्य होय.मनु हा त्याची वृद्धी असून पुरुष हा त्याचे राहण्याचे स्थळ होय.  होय.गंधर्व,विद्याधर,चारणआणि अप्सरा हे,त्याचे मधुरस्वर असून,दैत्यांच्या समुदायांतील द्य: स्वरः असुरसमूहश्रेष्ठ: प्रर्हाद: स्मृतीस्तस्येती श्रेष्ठ प्रल्हाद तो त्या भगवंतांची स्मृती होय.||३६||                                                                                           भावार्थः---ब्राहमण हेच त्या ईश्वराचे मुख आहेत,क्षत्रिय हेच त्याचे बाहू,वैश्य हे त्या महात्म्याच्या मांड्या,व शुद्र हेच त्याचे चरण होत.वसुरुद्रादि अनेक नावांच्या परमपूज्य देवगणांनी युक्त व चरुपुरोडाशादि होमद्रव्यांनी साध्य असा जो यज्ञप्रयोग तो त्याचे कर्म जाणावे.||३७||                                                                                        भावार्थः---हे राजा,अशी हि ईश्वरदेहाची जी अवयवरचना मी तुला सांगितली त्या मोठ्या विराट स्वरूपाचे ठिकाणी आपल्या बुद्धीच्या साहाय्याने मनाची धारणा करावी.कारण,ज्या स्वरूपाशिवाय जगांत कोणतेही वस्तू राहू शकत नाही.||३८||                                                                                      |                          ससर्व धीवृत्त्युनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: |                                                                                                                                                                                 |                          तम सत्यमानन्दनिधीं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात ||३९||                                   भावार्थ:---हे राजा,जसा जीव एक असून स्वप्नांत अनेक पुरुषांस उत्पन्न करून त्यांच्या इंद्रियांनी सर्व पाहतो,त्याप्रमाणे सर्वांतर्यामी ईश्वर सर्वांच्या—सर्व जीवांच्या बुद्धिवृत्तिद्वारा सर्व विषयांचा अनुभव घेतो,म्हणून त्यास—सर्वांतर्यामी ईश्वरास जीवांचा सर्व व्यवहार कळतो,त्या जीवांच्या व्यवहारानुसार—कर्मांनुसार ज्यास—त्यास ते—ते फळ देतो.म्हणून आपण—जीवांनी स्वधर्मांनुसार—विहित कर्मांनुसार व्यवहार करावा,तर अधर्मांनुसार—परधर्मांनुसार व्यवहार करू नये.कारण,स्वधर्मांनुसार—विहित कर्मांनुसार व्यवहार केला तर सुखाचे फळ आहे व परधर्मांनुसार—निषिद्ध व्यवहार केला तर दु:खाचे फळ आहे.असा विवेक करून व्यवहार करावा.त्या सत्यस्वरूप आनंदनिधी परमात्म्याचे एकाग्रचित्ताने सेवन करीत जावे,म्हणून आपण जीवांनी फक्त परमात्म्याचाच अनुभव घ्यावा. तद्व्यतिरिक्त दुसऱ्या वस्तूवर—नाम—रूपावर कधीही प्रेम ठेवू नये.कारण,इतर वस्तू ह्या मिथ्या—कल्पित व दु:खास कारण आहेत. व इतर वस्तूंच्या प्रेमाने जीवास जन्म-मरणरूप संसारात पडावे लागते.आपणास--जीवास जन्म—मरण हीच परंपरा अनार्थात—दु:खात टाकीत असते.म्हणून आपण—जीवांनी सत्संग करून जीव—ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञानाने परमात्म्याचाच अनुभव घेऊन जन्म—मरण परंपरा खंडित करावी.||३९||                                                                                                                                         १-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कंधामध्ये वीराट्-स्वरूप निरुपणरूप हा पहिला(१)अध्याय एकोणचाळीस(३९) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||१||                                                                                              |                                     || श्रीकृष्णार्पणमस्तू---श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                                          -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                        | २-----याप्रमाणे अतिस्थूल विराट्-देहाच्या धरणाने स्वाधीन झालेले मन,सर्वसाक्षी व सर्वनियंता अशा श्रीविष्णूच्या ठिकाणी योजावे.अशी परमेश्वरांची धारणा या द्वितीय अध्यायांत सांगितली आहे.||२||                                                             [२--            [भगवंतांच्या स्थूल आणि सूक्ष्म रूपांची धारणा तसेच क्रममुक्ती आणि सद्दोमुक्तीचे वर्णन.]                -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                |श्रीशुक उवाच:-----                                                                                                 |                                एवं पुरा धरणयाssत्मयोनि-                                              |                                   र्नष्ट स्मृतिं प्रत्यवरूध्य तुष्टात् |                                                    |                                तथा ससर्जेदममोघ दृष्टि-                                                |                                   र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ||१||                                                                   भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा,अशा स्थूल भगवत्स्वरूपाच्या धारणेने प्रसन्न झालेल्या हरीपासून पूर्वी प्रलयकाळी नष्ट झालेली ब्रहमदेवाची स्मृती,पुनः त्यास प्राप्त झाली असता,निश्चयात्मक बुद्धी युक्त व अमोघज्ञानसंपन्न अशा त्या ब्रहमदेवाने प्रलयापूर्वी हे चराचर विश्व जसे होते तसे पुनः उत्पन्न केले.त्याचप्रमाणे आपण—जीवानी स्थूल भगवतस्वरूपाच्या—वीराट्-स्वरूपाच्या धारणेने प्रसन्न झालेल्या हरीपासून आपले—जीवाचे जन्म—मरण परंपरा नष्ट होऊन परमात्मरूप होउत,यात तीळमात्र शंका नाहीच,तर असे निश्चितच आहे.||१||                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थः---आतां मुमुक्षुजनांस वैराग्य होण्यासाठी सर्व कर्मफलांची निंदा करितात कि,शब्दरूप वेदाची फलकथन करण्याची अशी सरणी आहे कि,कर्माची फले तुच्छ असतांही त्यांस-स्वर्गलोक,पितृलोक इत्यादी नांवे दयावयाची म्हणजे तेणेकरून साधकाची बुद्धी,स्वर्गादीफले आपणास प्राप्त व्हावी असे चिंतन करू लागते.परंतु त्या मायाकल्पित स्वर्गादिलोकांमध्ये सुखप्राप्तीच्या आशेने भ्रमण करणारा तो साधक पुरुष,त्या स्वप्नतुल्य स्वर्गादीलोकांमध्ये कोठेच निर्दोष सुख पावत नाही.निर्दोष सुख फक्त परमात्मा याचेच आहे,तर विषयांत दु:खच आहे,म्हणून आपण—जीवानी विषयांचा त्याग करून परमात्म्याच्या सुखाचा अनुभव घ्यावा.इहलोकांत व परालोकांत विषयांचेच सुख म्हणजेच सुखाच्या अंती दु:खच आहे.||२||  भावार्थः---यास्तव सावध व चतुर पुरुषाने,सर्व उपभोग्य वस्तू खऱ्या सुख देणाऱ्या नाहीत असा निश्चय करून देहनिर्वाह होईल इतक्याच बेताने त्या वस्तू संपादन करण्याचा यत्न करावा.विषयांने फक्त देह-निर्वाह करावा,कारण देह निर्वाह विषयांनेच होतो,कारण देह व विषय अनात्मच आहेत.परमात्मा हा जीवात्मा आहे.अंत:करण + चैतन्य = जीवात्मा यातील अंत:करण हा अनात्मा आहे व चैतन्य हा परमात्मा आहे,यातील अंत:करण अनात्मा असल्यामुळे असल्यामुळे त्यास विषयांची गरज आहे व यातील चैतन्य हा परमात्मा असल्यामुळे त्यास विषयांची अजिबात गरज नसते.म्हणून यातील जे अंत:करण आहे,त्याचा जीवात्म्याने विवेकाद्वारा त्याग—बाध करावा.बाध म्हणजे अंत:करण तीनहि—काळात नसल्यामुळे मिथ्या आहे म्हणजेच कल्पित आहे,असा निश्चय करावा.त्या अंत:करणातील विषय—अनात्म संस्कारहि मिथ्या आहेत,असा निश्चय करावा.असा निश्चय करणे त्यासच अंत:कारणाचा “बाध” असे म्हणतात.देहनिर्वाह इतर रीतीने होत असेल तर त्या विषयसंपादनाविषयी मोठा भ्रम आहे असे जाणून त्याविषयी प्रयत्न करू नये.||३||                                                                                                       भावार्थः---आतां शरीरनिर्वाह अन्यरीतीने होण्याचा प्रकार सांगतात कि जमीन असतां,आंथरून मिळविण्यासाठी व्यर्थ प्रयत्न कशाला पाहिजे?नकोच)बाहू आयते तयार असतां,उशा मिळविण्याची खटपट कां करावी?करूं नये स्वतः सिद्ध ओंजळ असतां,भोजनांस अनेक प्रकराची ताट वाट्यावगैरे भांडी कशाला पाहिजेत?नकोतच.दिशा अथवा झाडांच्या साली नेसावयास असतांना उंची रेशमी वस्त्रांची काय गरज आहे?कांही नाही.थोडक्यात भगवंतांनी देह दिलेला आहे व देहासाठी लागणारी आवश्य सामग्री याच देहात व याच निसर्गात दिलेली आहे,इतर साधने हे अनावश्यक असून विनाकारण आहेत.ज्यांना परमार्थ करावयाचा आहे,त्यांना अनावश्यक साधनांची मुळीच गरज नाही.नैसर्गिक साधनाने देहाचे आरोग्य वाढते व मानवी प्रयत्नांनी आरोग्य बिघडून देह हा रोगी बनत असतो.त्यामुळे देह—रोगीने परमार्थ तेवढा सुखकारक होत नाही.म्हणून विवेक करून उदार—निर्वाह करावा.||४||                                                                                                             भावार्थः---रस्त्यांमधील चिंध्या अगदी नाहीशा झाल्या काय?लोकांच्या निर्वाहाकरितांच केवळ जीवन पावणारे वृक्ष,फळांची भिक्षा देत नाहीत काय?नद्या सर्व आटून गेल्या कि काय?तशाच पर्वतांच्या गुहा बंद झाल्या काय?अनन्य भावाने शरण आलेल्या प्राण्याचे पोषण परमेश्वर करीत नाहीसा झाला काय?छे!छे!! तो सर्वप्रकारे शरणागतांचे रक्षण करीतच आहे.मग द्रव्याच्या दुष्टमदार्ने अंध झालेल्या लोकांचे आर्जव,ज्ञानीलोक काय म्हणून करितात?तर ते करूंच नये.म्हणून आपण—जीवांनी अज्ञानी लोकांना विनंती का करावी ? त्यांच्यापुढे भिक का मागावी ?आपण भगवंतांना शरण जाऊन आपला उदार—निर्वाह करावा.||५||                                                                           |                        एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध                                                 |                                 आत्मा प्रियोsर्थों भगवाननन्त: |                                          |                             तं निर्वृत्तो नियतार्थो भजेत                                         |                                संसारहेतूपरमश्च यत्र ||६||                                                 भावार्थः---तर काय करावे ते सांगतात-----विरक्त झालेल्या पुरुषाने भगवंताच्या स्वरूपाविषयी निश्चितबुद्धी धारण करून आपल्या चित्तामध्ये स्वतःसिद्ध असणारा जो प्रिय आत्मा सत्यस्वरूपी भगवान अनंत,त्याचे आनंदयुक्त चित्ताने भजन करावे,जे भजन केले असतां,जन्ममरणरूप संसारास कारणीभूत जे अज्ञान त्याचा नाश होतो.म्हणून आपण—जीवानी भगवंतांचे नामस्मरण,गुणानुवाद व सत्संग करून निर्गुण—निराकार स्वरूपाचे चिंतन करावे.यामुळे आपले—जीवाचे जन्म-मरण नाहीसे होऊन परमात्मरूप होउत.||६||       भावार्थः---पूर्वी सांगितलेल्या त्या भगवत्स्वरूपाच्या धारणेचा अनादर करून पशुवांचून(कर्मठपणाने ज्ञानशून्य झालेल्या लोकावांचून)अन्य कोण पुरुष,विषयांच्या वैतरणीनदीसारख्या (यम लोकांच्या द्वाराचे ठिकाणी असणाऱ्या नदीसारख्या)दुःखरूप संसारांत पडलेल्या व आपल्या कर्माप्रमाणे त्रिविध ताप सोसणाऱ्या जनात अवलोकन करीत असतां,आपणही त्या विषयांचे चिंतन करील?(कोणीही ज्ञाता पुरुष करणार नाही)म्हणून आपणही विषयांचे चिंतन न करता भगवंतांचे चिंतन करावे.||७||                                                                                                  भावार्थ:---हे राजा,कितीएक योगी,आपल्या देहांतील ह्र्द्याकाशामध्ये राहणाऱ्या प्रादेश(टिच)परीमित्त उंचीच्या पुरुषाचे धारणेने स्मरण करितात,तो पुरुष असा आहे कि,त्याला चार हात असून त्या प्रत्येक हातामध्ये अनुक्रमाने कमल,चक्र,शंख व गदा हि धारण केलेली आहेत.||८||                                                                                                          भावार्थः---त्यांचे मुख प्रसन्न आहे;डोळे कमलाप्रमाणे प्रफुल्लीत असून आकर्णविशाल आहेत,त्याचे वस्त्र कळंबाच्या फुलांतील केसरांप्रमाणे पिंगटवर्णाचे आहे,म्हणजे त्याने उत्तम पितांबर परिधान केला आहे,त्याची बाहूभूषणे अतिशय तेजस्वी रत्नखजित सुवर्णांची आहेत,त्याची किरीट व कुंडले देदीप्यमान महारत्नाची केलेली आहेत.||९||                                                             भावार्थः---त्याचे कमलाप्रमाणे कोमल असलेले पाय मोठमोठ्या योग्यांनी आपल्या ह्र्द्यरूपी प्रफुल्लीत कमलाच्या मध्यभागी ध्यान करण्यासाठी धारण केले आहेत,त्या ईश्वराच्या वक्षःस्थळावर लक्ष्मीचे चिन्ह असून गळ्यांत कौस्तुभनावाचे रत्न आहे,त्यांच्या कंठात निरंतर टवटवीत राहणारी वनमाला असून तिच्यायोगाने त्याचे शरीर सर्व वेधून गेले आहे.||१०||                                                                           भावार्थः---त्याच्या कमरेत मेखला (कमरपट्टा किंवा करगोटा)आहे.हातांच्या बोटांत महामोल आंगठ्या,पायांत नुपुरे (पैंजण)व हातांत कडी इत्यादी अलंकारांनी तो परमात्मा भूषित आहे.मस्तकावर तेलाच्या योगाने तुळतुळीत,स्वच्छ,कुरळ व काळे केश असल्यामुळे त्याच्या मुखाला फारच शोभा आली आहे,आणि त्याची हास्य मुद्रा असल्यामुळे तो फारच सुंदर दिसत आहे.||११||                                                                                भावार्थः---त्याने उदार लीलायुक्त हास्यसहित अवलोकनाने शोभणार्या आपल्या भुंवया वरचेवर किंचित इकडेतिकडे चाळवून भक्तांस आपला मोठा अनुग्रह प्रदर्शित केला आहे.असा ध्यानामध्ये प्रकट होणारा जो ईश्वर होणारा जो ईश्वर त्यास,त्याचे ठिकाणी आपले मन धारणेने स्थिर होईपर्यंत अवलोकन करावे.||१२||                                                                          भावार्थः---नंतर त्या भगवंताच्या पायांपासून आरंभ करून हास्ययुक्त मुखापर्यंत प्रत्येक अवयवाचे बुद्धीने ध्यान करावे.पाय घोटे इत्यादिक जे जे अवयव यत्नावाचून ध्यान योगात येऊ लागतील ते ते अवयव सोडून पुढील जंघा(पोटऱ्या)जाणू (गुडघे)इत्यादी अवयवांचे ध्यान,आपली बुद्धी ज्या रीतीने भगवत्स्वरूपी स्थिर राहील त्या रीतीने करावे.याप्रमाणे आपण—जीवानी भगवंतांच्या सगुण—निराकाराचे वरील वर्णन केल्याप्रमाणे आपल्या अंत:करणात स्थिर चित्ताने विवेक-पूर्वक ध्यान करावे.||१३||                                                           |                                   यावन्न जायेत परावरेsस्मिन्                                       |                                        विश्र्वे श्र्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: |                                                                                                          |                                    तावत् स्थवीय: पुरूषस्य रूपं                                   |                                         क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ||१४||                                                                                    भावार्थः---याप्रमाणे मरणोन्मुख मनुष्याचे कर्तव्य सांगून आतां त्याचा योगसाधनाने देहत्याग करण्याचा प्रकार सांगतात.हे परीक्षितराजा,जेव्हा त्याच्या मनांत ह्या शरीराचा त्याग करावा असे वाटेल,तेव्हा त्याने आपले अंतःकरण देश (पुण्यक्षेत्रादिक),काल (उत्तरायनादिक)यांचे ठिकाणी गुंतवू नये,म्हणजे मरण्याला काल उत्तरायणच किंवा पुण्यक्षेत्रच असले पाहिजे तर सिद्धी होईल असे मनात आणू नये,तर त्याने योगसाधनाने सिद्धी होते असा दृढ निश्चय करून,मनाने इंद्रियांचा निग्रह करावा आणि स्थिर व सुखकारक अशा आसनावर बसून आपल्या प्राणाचा निरोध करावा.||१५||                                                                                                                 |                                  मन:स्वबुद्ध्यामलया नियम्य-                                      |                                      क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि |                                                                                                       |                                  आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो-                                       |                                       लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ||१६||                                                                                               भावार्थ:----नंतर योगाभ्यास करणाऱ्या त्या गंभीरपुरुषाने आपल्या निर्मल बुद्धीच्या योगाने मनाचे आकलन करावे म्हणजे संकल्पविकल्पात्मक मनाचा निश्चयात्मक बुद्धीचे ठिकाणी लय करावा.नंतर त्या बुद्धीचा क्षेत्रज्ञाचे(जीवाचे)ठिकाणी लय करावा आणि त्या जीवाचा लय शुध्द परमात्म्याचे ठिकाणी करून जो शुध्द आत्मा तोच मी आहे अशा रीतीने,शुध्द ब्रहमस्वरूपी आपले ऐक्य करून सुखरूप व्हावे आणि विधीनिषेधाने सर्व कृत्यापासून विराम पावावे.कारण,त्यापुढे त्यास काही एक प्राप्त होणे राहिले नाही.आपण वरीलप्रमाणे योगाभ्यास करून ब्रह्मस्वरुपासी ऐक्य करून सुखरूप व्हावे.||१६|| भावार्थ:---तेच सागतात कि,देवांचीही घडामोडी करणारा काळ ज्या आत्मस्वरूपी काहीच कमीजास्त करण्यास समर्थ होत नाही तेथे जगाचे स्वामित्व करणारे देव कसे समर्थ होतील.आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी काळाचेही कांहीच चालत नाही.मग तेथे प्राण्यांचे वर्चस्व नाही हे अर्थातच सिद्ध आहे.कारण,वर्चस्व चालने हा धर्म जेथे गुण किंवा अहंकारवगैरे असतील तेथे चालतो.आत्मस्वरूपी सत्त्वगुण नाही,रजोगुण नाही,तमोगुण नाही,अहंकार नाही,महत्तत्व नाही आणि प्रकृतीही नाही ते आत्मस्वरूप सर्व उपाधीरहित व सर्वश्रेष्ठ आहे.म्हणून आपण सत्संग करून उपाधिरहित व सर्वश्रेष्ठ जे आत्मस्वरूप—परमात्मरूप व्हावे.तच आपले—जीवाचे अंतिम साध्या आहे.||१७||                                                                                                                     |                                    परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद्                                                        |                                       यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: |                                             |                                    विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौह्रदा                                        |                                        ह्रदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ||१८||                                                                                              भावार्थः---आम्हीच केवळ त्याला श्रेष्ठ म्हणतो असे नव्हे तर,आत्मस्वरूपाशिवाय सर्व पदार्थ मिथ्या आहेत म्हणून त्या पदार्थाचा नेति नेति या वाक्याने त्याग करण्याची इच्छा करणारे महान योगी शरीर घर दार इत्यादिकांस असणाऱ्या अहंताममतादिकांचा त्याग करितात आणि सर्वपूज्य असे श्रीविष्णूचे स्वरूप क्षणोक्षणी अंतःकरणाने अनन्यभावाने आलिंगन करून,ते विष्णूस्वरूपच सर्वापेक्षा श्रेष्ठ आहे असे मानितात.म्हणून आपण—जीवानी भगवंत—विष्णू यांना अनन्यभावाने शरण जाऊन परमात्म्यासी एकरूप व्हावे.||१८||                                                  भावार्थः---याप्रमाणे शास्त्रश्रवणादिक झालेल्या ज्ञानाच्या सामर्थ्याने विषयभोगांच्या इच्छा नाहीशा होऊन ब्रहमस्थितीला पोचलेल्या निष्कामयोग्याने सर्व कर्माचा त्याग करून आपल्या देहाचे विसर्जन करावे.ते असे कि,अभ्यासामुळे वायुगती स्वाधीन झालेल्या त्या योग्याने आसनावर बसून आपले गुद (अपानवायुचे द्वार)डाव्या पायांच्या टाचेने दाबून तेथून वायू,वरच्या मूलाधारचक्रादिक सहा स्थानाचे ठिकाणी चढवावा.||१९||                                                                                                          भावार्थः---त्यांत प्रथम अपानद्वाराच्या वरच्या बाजूस असलेल्या मूलाधारचक्रावर चढवून नंतर लिंगस्थानी असलेल्या स्वाधिष्ठाननामक चक्रावर चढवावा.नंतर नाभिस्थानी मनीपूरनामक चक्रांत चढविलेला वायू ह्र्द्यांतील अनाहतचक्रांत चढवून तेथून उदानवायूच्या गतीने त्यास वक्षस्थळाचेठिकाणी विशुद्धीनामक चक्रावर न्यावा.नंतर तेथून वायुंचा बहुत मार्गांनी बाहेर पडण्याचा संभव आहे यास्तव स्वाधीनयुक्त त्या योग्याने ब्रहमप्राप्तीमार्गाने अनुसंधान एकाग्रबुद्धीने ठेवून,त्या विशुद्धीचक्राचे अग्र तालुस्थानाच्या मुळाशी आहे तेथे त्या वायुला मोठ्या बेताने हळूहळू न्यावा.||२०||        भावार्थः---नंतर त्या योग्याने आपली दोन कर्णरंध्रे दोन नेत्र,दोन नासिकाछिद्रे व एक मुख या सात प्राणमार्गांचा निरोध करून तालुमुलाचे ठिकाणी नेलेल्या त्या वायुला भ्रुकुटीच्या मध्यभागी असलेल्या आज्ञाचक्राचे ठिकाणी न्यावा.तेथे अर्धामुहूर्तपर्यंत स्थिर राहून जर तो योगी निरपेक्ष असेल तर त्याने तेथे अकुंठीत ज्ञानदृष्टीने ब्रह्मस्वरूपात मिळतेवेळी ब्रहमरंध्राचा (टाळूचा )भेद करून या शरीराचा व मननवगैरे सर्व इंद्रियांचा त्याग करावा.||२१||                                                                        भावार्थ:----हे राजा,जर त्या योग्याला ब्रह्मलोकास जाण्याची इच्छा असेल किंवा ज्या ठिकाणी आनिमा इच्छा महिमावगैरे आठ सिद्धी आहेत अशा सिद्धाच्या क्रीडास्थानी जावयाची इच्छा असेल किंबहुना सत्वादीगुणाच्या समुदायरूप ब्रह्मांडत पाहिजे  तिकडे फिरण्याची इच्छा असेल तर त्याने देहत्याग करीतेवेळी मन व इंद्रिये यांचा त्याग न करता त्यासहवर्तमान त्या त्या इच्छित सुखोपभोगासाठी गमन करावे.||२२||                                                                                                                         भावार्थ:---हे राजा योगेश्वर्यसंपन्न जनाचा सूक्ष्म देह मुख्यत्व वायुमय असतो,त्यामुळे त्याची गती,त्रेलोक्याच्या(पृथ्वीअंतरिक्ष व स्वर्ग यांच्या)आत,व बाहेर(महर्लोक,जनलोक तपोलोक व सत्यलोक याचेठीकानी व ब्रह्मांडाच्या बाहेरही असते.ती गती यज्ञयागादिक कर्माच्या योगाने प्राप्त होत नाही,तर देवताची उपासना,भागवतधर्म,अस्थांगयोग व समाधी(आत्मज्ञान)यांनीच प्राप्त होते. ||२३||                           भावार्थ:----हे राजन,तो योगी आपल्या तेजोमय सुषुम्नानाडीरूप ब्रह्मप्राप्तीच्या मार्गाने आकाशातून गमन करीत असता,प्रथम वैश्वानरनामक अश्वभिमान देवतेच्या लोकासा जातो.नंतर ओ निष्पाप होऊन कोठेही आसक्त न होता त्या वैश्वनरस्थानाच्या ऊर्ध्वभागी हरीच्या शिशुमारनामक ज्योतीश्चक्रावर आरोहण करितो,म्हणजे त्या चक्राच्या आश्रयाने सूर्यापासून तो अगदी ध्रुवपदापर्यंत सर्व स्थाने त्यास अनुक्रमे प्राप्त होतात. ||२४||                                                                                        भावार्थ:----नंतर सर्व जगास आधारभूत अशा त्या विष्णूच्या तारागनमय शिशुमारचक्राचे उल्लंघन करून तो योगी,एकटाच आपल्या लिंगशरीराने पुढे ब्रह्मावेत्याच्या निवासस्थानातून मह्र्लोकास जातो.तेथे एक कालपर्यंत वाचणारे ज्ञानशिष्ठ भृग्वादिक ऋषी,आनंदात  रममाण असतात तो महर्लोक स्वर्गातील व त्याच्या खालच्या लोकात राहणाऱ्या लोकास केवळ वंद्य असून तेथे कर्ममार्गाने स्वर्गास गेलेल्या लोकांची गती होत नाही. ||२५||                                                                                     भावार्थ:---नंतर,ब्रहमदेवाच्या दिवसाच्या शेवटी होणार्या प्रलयाच्या वेळी शेषाच्या मुखातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने हे (भूलोक,अंतरी--  क्षलोक व स्वर्गलोक)अतिशय दग्ध होऊ लागते असता,त्या ज्वाळांच्या उष्मा महर्लोकांत जाऊ लागतो.ते पाहून तो योगी,त्या महर्लोकांतून निघून ब्रहमदेवाच्या दोन परार्धेपर्यंत राहणाऱ्या सत्यलोकास जातो.तो सत्यलोक,योगादिकांनी सिध्द झालेल्या पुरुषांच्या विमानांनी सेवन केलेला आहे.||२६||                                                                           भावार्थ:---त्या सत्यलोकी,शोक,जरा,मृत्यू,पिडा व खिन्नता हे दोष नाहीत,परंतु ज्या प्राण्यांस हे भगवंताचे ध्यान माहित नाही,त्यास अपरिहार्य जन्ममरण रूप दु:ख भोगावे लागते,हे जाणून त्या दीन लोकांच्या कृपेमुळे मात्र त्या सत्यलोकी राहणाऱ्या सिद्धांच्या मनात किचीत्त दु:ख असते.त्यावाचून इतर कोणतेही दु:ख नसते. ||२७||                                                                    भावार्थ:---ब्रहमलोकांत गेलेल्या जीवास तीन प्रकारची गती प्राप्त होते.पुष्कळ पुण्यकर्मांच्या योगाने जे ब्रहमलोकास जातात ते आपापल्या पुण्याप्रमाणे दुसऱ्या कल्पांत मोठमोठ्या अधिकारी होतात १.हिरण्यगर्भादिकांच्या उपासनेच्या बलाने जे सत्यलोकी जातात ते ब्रहमदेवाबरोबर मुक्त होतात २.आणि जे भगवंताचे उपासक आहेत ते आपल्या इच्छेस येईल तेव्हा ब्रह्मंडचा भेद करून विष्णुपदास जातात.३त्यांत भगवत्भक्ताच्या  सात आवरांनी युक्त अशा ब्रह्मंडचा भेद करून जाण्याचा प्रकार असा –ब्रहमलोकी असणारा तो भगवद्वक्त,आपल्या सूक्ष्म शरीराच्या योगाने प्रथम पृथ्विरूप आवरणास मिळतो.त्याच्या मनांत ब्रह्मांड भेद करून जावे कसे,याबद्दल भय मुळीच नसते,म्हणून तो पृथीव्यादीक प्रत्येक आवरनांतील भोग भोगीत यथेच्छेपणे त्वरा न करिता आपल्या सूक्ष्म शरीराने त्या त्या आवरणाशी ऐक्य पावून जातो.पृथ्वी आवरणांतील भोग भोगून झाल्यावर तो उदकरुपी होऊन उदकावरनांत मिळतो.किंवा अग्नीमध्ये अग्नीस्वरूपाने मिळतो.तेव्हा भिजण्याचे किंवा भाजण्याचे त्याला दु:ख मुळीच नसते.काही काळाने तेथील भोगेच्छा पूर्ण झाली म्हणजे तो वायूरुपास मिळतो,नंतर वायुमय सूक्ष्म शरीराने आकाशांत मिळतो.आकाश हेही परमात्म्याच्या      उपासना करण्याच्या मूर्तीतील एक मूर्तीचा आहे.असे उपनिषदादीकांत सांगितले आहे.||२८||                                           |                      न यत्र शोको न-जरा न मृत्यू-र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्र्चित |                                          |                      यच्चित्ततोद: कृपयानिदंविदां दूरन्तदु: खप्रभवानुदर्शनात् ||२७||                                             भावार्थ:---तो योगी नासिकेंद्रीयाच्या योगाने गंधाला मिळते म्हणजे नासिकेंद्रीय हे गंधविषयाचे ग्राहक असून गंध हा त्या इंद्रियाचा विषय आहे,माझे स्वरूप असे नव्हे असे मानून त्या इंद्रियाच्या सबंधाचा त्याग करितो.या प्रमाणे जिव्हेच्या योगाने रसाला,दृष्टीच्या योगाने स्पर्शाला कर्णेंद्रिययाच्या योगाने शब्दाला मिळतो व वाक पाणी इत्यादिक क्रमेंद्रीयाच्या योगाने बोलणे,ग्रहण करणे इत्यादी क्रीयास मिळतो.||२९||                                                                                           भावार्थ:----नंतर तो योगी,अहंकारतत्त्वाला जावून मिळतो.तो अहंकार सात्विक,राजस आणि तामस अशा तीन प्रकारचा आहे त्यातील तामस अहंकारामध्ये मनाचा व देवाचा लय होतो राजस अहंकारामध्ये पंचभूते व इंद्रिये मिळून जातात आणि सात्विक अहंकारामध्ये मनाचा व देवाचा लय होतो,इतके झाल्यावर तो योगी,अहंकारासहवर्तमान लयरूपगतीने महतत्वाला जावून मिळतो,व पुढे सर्वगुनाचे लयस्थान अशा प्रकृतीरूप आवरणात जावून मिळतो.||३०||                                                                                  भावार्थ:----त्या पृकृतीरूपाने आनंदमय होऊन सर्व उपाधीच्या सेवटी विकाररहित आनंदमय परमात्मस्वरूपी जावून मिळतो,हे राजा,जो योगी या भगवत्स्वरूप गतीस पावला तो पुनः जन्ममरण रूप संसार प्रवाहात निसंशय पडत नाही ||३१||                                                                                                  |         तेनात्मनाssत्मानमुपैति शान्त-मानन्दमानन्दमयोsवसाने       |                                                    |                           एतां गतिं भगवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेsङ्ग||३१||         |                              भावार्थ:----हे राजा,तू पूर्वी’काय श्रवण करावे’या प्रश्नामध्ये अर्थात मुक्तीविषयक जे मार्ग विचारिले होतेस ते हे-साध्योमुक्ती रूप दोन प्रकारचे वेदाने वर्णन केलेला अनादी मार्ग,तुला सांगीतले आहे पूर्वी ब्रहमदेवाने वासुदेव भगवंताची आराधना करून त्यास प्रश्न केला असता,भगवंताने त्या ब्राह्मादेवास जे मार्ग सांगितले ते हेच होते.||३२||                                                      |              न ह्यतो: शिव: पन्था विशत: संसृताविह | वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ||३३||      भावार्थ:---हे राजा,ह्या संसारात प्रविष्ठ झालेल्या पुरुषास मोक्षास जाण्याचे तपोयोगादिक मार्ग बहुत आहेत परंतु या श्रवण--  कीर्तनादिक भागवत धर्माच्या आचरणाने सर्वांस भगवत्स्वरूप सप्रेम भक्तियोग प्राप्त होतो म्हणून यापेक्षा अधिक हितकारक मार्ग दुसरा नाही.म्हणून आपण या सप्रेम—निष्काम भक्तियोग हितकारक आहे,म्हणून आपण—जीवानी निष्काम—सप्रेम भक्तियोगाचा स्वीकार करावा.||३३||                                                                                                                            |              भगवान् ब्रम्ह कात्स्न्-र्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया | तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ||३४||                   भावार्थ:----कारण पूर्वी एकाग्रचित्त अशा ब्रहमदेवाने सर्व वेदांचा तीन वेळा विचार केला व त्याने शेवटी आपल्या बुद्धीने हाच विषय ठरविला की,ज्याच्या योगाने सर्वात्मरुपी हरीचे ठिकाणी प्रीती जडेल तोच मार्ग उत्तम होय.म्हणून आपण निष्काम—सप्रेम भक्ती योग करावा.||३४||                                                                                                                  |               भगवान् सर्वभूतेषुलक्षित: स्वात्मना हरि: | दृश्यैर्बुध्द्या दिभिर्द्रष्टालक्षणैरनुमापकै: ||३५||                                                                                                            भावार्थ:----अनुभव घेतलेल्या पदार्थावर जशी प्रीती जडते तशी अनुभवरहित भगवत्स्वरूपी प्रीती कशी जडेल,अशी शंका आली असता तिचे समाधान सांगतात कि,दुसऱ्यापासून प्रकाशित झालेल्या मनबुध्यादिकांच्या लक्षणांनी व अनुमानाच्या साधनांनी सर्वभुताचे ठिकाणी सर्वसाक्षी भगवान हरी आहे असे सर्वांस समजून येते,म्हणजे देहामध्ये जी मनुबुद्धी इत्यादिक तत्वे आहेत ती अतिसूक्ष्म असूनही त्यांच्या स्थिरत्व चंचलत्वादिक धर्मास जाणणारा कोणीतरी दृष्टा आहे हि गोष्ठ प्रत्येकाच्या अनुभवास नेहमी येते,आणि आज मन अमुक गोष्टीच्या विचारांत लाविले पाहिजे,उद्या एकाग्र करून ईश्वराची मनापासून पूजा केली पाहिजे,इत्यादिक निरनिराळी कार्ये करण्यास मनध्यादिक ज्याच्या हातात साधने(हत्यारे)आहेत असा कोणीतरी स्वतंत्र ज्ञानस्वरूप ईश्वर प्रत्यक शरीरात राहत आहे,अशी मनबुध्यादिकांच्या ज्याच्या हातांत साधने(हत्यारे)आहेत असा कोणीतरी स्वतंत्र ज्ञानस्वरूपी ईश्वर प्रत्येक शरीरात राहत आहे,असी मनबुद्धीदिकांच्या अनुमानाने प्रत्येकाची खात्री होते.मग त्याचे ठिकाणी प्रीती जोडणे अश्यक्य नाही.आपल्या शरीरात विवेक केल्यानंतर ज्ञानस्वरूपी ईश्वर आहे,अशी प्रत्येकाला  खात्री येते,तर आपण त्या ईश्वरावर प्रेम का करू नये ? त्या ईश्वरावर आपण प्रेम करावयास पाहिजे.असेकालाण्याकरिता सात—महात्मा यांचा सत्संग करावा.||३५||                                      भावार्थ:-- यास्तव हे राजन,तू विचारलेल्या प्रश्नाचे निश्चित उत्तर हेच समज कि,सर्व देश,सर्वकाळ व सर्व अवस्था याचेठीकानी सर्वप्रकारे पूर्णैश्वर्यसंपन्न हरीच्याच कीर्तीचे श्रवन,कीर्तन व स्मरणही करावी.म्हणून आपण—जीवानी जो भगवंत परीपूर्ण असलेला परमात्मा आहे त्याचेच श्रवण,कीर्तन,व स्मरण करावे.असे केले असता आपण परीपूर्ण—त्याच्यासारखेच होउत.||३६||                                                                                |                      पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् |                              |                       पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्तितच्चरणसरोरूहान्तिकम् ||३७||                                                                                                            भावार्थ:----कारण,साधूचे ठिकाणी आत्मत्वेकरून स्पष्ट स्फुरण पावणाऱ्या भगवंताचे कथामृत जे आपल्या कर्णरूप ओंजळीत सांठवून प्राशन करितात म्हणजे आदराने श्रवण करितात;ते पुरुष विषयाच्या सेवनाने मलीन झालेला आपले चित्त पवित्र करितात आणि विष्णूच्या चरणकमळाजजवळ जाताना म्हणजे संसारातून मुक्त होऊन मोक्षपदास पावतात.म्हणून आपण—जीवानी भगवंतांच्या स्वस्वरूपाचे—निर्गुण-निराकाराचे श्रवण करावे.त्यामुळे आपणास—जीवास मोक्षपद प्राप्त होते व जन्म—मरण निवृत्त होते.||३७|| २-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवत-नामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कंधामध्ये पुरुषसंस्थानवर्णननामक हा दुसरा(२) अध्याय सदोतीस(३७)  श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||२||                |||श्रीकृष्णार्पणमस्तू---श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू||                                                                                                 -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------             |३-----आतां याप्रमाणे विष्णू—भक्तीचे श्रेष्ठत्व करणाऱ्या शौनिकऋषीने,अतिशयित भक्तीने केलेल्या विष्णू-चरित्र श्रवणाचा आदर या तिसऱ्या अध्यायांत वर्णिला आहे.||३||                                                                         |          [३---इच्छेनुसार विभिन्न देवतांची उपासना आणि भगवद्भक्तीच्या महात्म्याचे निरुपण]      |                                                                                                                   -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                      | श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                |              एवमेतन्निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम | नृणां यन्म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम् ||१||               भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा,कदाचित दैवयोगाने मनुष्यजन्मास आलेल्या जिवामध्ये जे बुद्धिमान व मरणोन्मुख असतील त्यास अवश्य कर्तव्य काय?म्हणून जे तू मला विचारलेस त्याचे उत्तर,पूर्वाध्यायांत सांगितले जे हरिकथा श्रवणादिक तेच मुख्यत्वेकरून विहित आहे.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून श्रवण,मनन,निधीध्यासन व तत्वंपदार्थशोधन करावे.||१||                                                                                                     भावार्थ:---हे राजा,आता भिन्नभिन्न प्रकारची तुच्छ फळे प्राप्त करून घेण्याकरिता निरनिराळ्या देवाची उपासना करावी लागते,ते प्रकार ऐक.आपल्यास वेद्वेत्या ब्रहमणासारखे तेज प्राप्त व्हावे अशी ज्याची इच्छा असेल त्याने,ब्रहमदेवाची उपासना करावी.आपली नेत्रादिक इंद्रिये उत्कृष्ठ असावीत असे इच्छिणाऱ्याने इंद्राची उपासना करावी.संततीच्या इच्छा करणारे दक्षादि प्रजापतीची पूजा करावी.||२||                                                                                                            |          देवीं मायां तु श्रीकामतेजस्कामो विभावसुम् | वसुकामो वसून् रुद्रान् वीर्यकामोsथ वीर्यवान् ||३||                                                                                                        भावार्थ:----संपत्ती इच्छिणाऱ्याने दुर्गादेवीची उपासना करावी.आपण तेजस्वी होणाची इच्छा करणाराने अग्नीचे पूजन करावे.धनप्राप्तीची इच्छा करणाराने अष्टवंसुची पूजा करावी.आपले वजन लोकांवर पडावे व आपला पराक्रम लोकांत गाजावा अशी इच्छा करणाराने एकदश रुद्रांचे आराधन करावे.||३||                                                                                                             भावार्थः---अन्नादिक भक्ष्यभोज्य पदार्थांची इच्छा करणाराने अदितीची पूजा करावी.स्वर्गप्राप्ती इच्छिणाराने बारा आदित्यांची उपासना करावी.राज्य मिळावे अशी इच्छा करणाराने विश्वेदेवांची पूजा करावी.राजा असून आपल्या प्रजेला धाक असावा किंवा आपल्या प्रजेचे आपणावर ममत्व रहावे अशी इच्छा करणाराने साध्यनामक देवीची उपासना करावी.||४||                                                                                भावार्थः---आयुष्यवृद्धीची इच्छा असेल तर त्याने अश्विनीकुमार नावाच्या देवांची पूजा करावी.शरीर पुष्ट होण्याची इच्छा असल्यास पृथ्वीची आराधना करावी.आपण स्वस्थानापासून भ्रष्ट होऊ नये,अशी किंवा लोकांनी आपला सन्मान करावा अशी इच्छा करणाराने सर्व लोकांस आधारभूत अशा द्यावापृथिवीनामक देवतेची पूजा करावी.||५||                                                                भावार्थ:---उत्तमरूप इच्छिणाराने गंधर्वांची पूजन करावे.स्त्रीप्राप्तीची इच्छा असल्यास उर्वशिनामक अप्सरेची आराधना करावी.सर्वांचे आधिपत्य प्राप्त होण्याची इच्छा करणारानी ब्रह्मदेवाची आराधना करावी.||६||                                                      |             यज्ञं यजेद् यशस्काम: कोशकाम: प्रचेतसम् | विद्दाकामस्तू गिरीशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम् ||७||                                                                                                भावार्थः---यश प्राप्तीची इच्छा असेल तर त्याने यज्ञरुपी विष्णूची पूजा करावी.द्रव्यसंचयाची इच्छा करणाराने वरुणाची आराधना करावी.विद्याप्राप्तीची इच्छा असल्यास शंकराची उपासना करावी.आपणा उभयंतात (नवरा व बायको यांत)परस्पर प्रीती असावी अशी इच्छा असेल तर त्याने पतिव्रताश्रेष्ठ पार्वतीची पूजा करावी.||७||                                                 भावार्थः---धर्मसंपादन इच्छिणाऱ्या पुरुषांनी उत्तमश्लोक विष्णूची उपासना करावी.वंशवृद्धीची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाने,पितरांचे आराधन करावे.सर्व प्रकारच्या बाधा दूर होण्याची इच्छा करणाऱ्या पुरुषाने यक्षांचे पूजन करावे,बलप्राप्तीची इच्छा असल्यास त्याने मरूद्रननामक देवांची पूजा करावी.||८||                                                                                                                  |            राज्यकामो मनून् देवान् निर्ऋतिं त्वभिचरन् यजेत् | कामकामो यजेत् सोममकाम: पुरुषं परम् ||९||                                                                                             भावार्थः---राज्यपद इच्छिणाराने मन्वंतरांतील पालक मनुरूपी देवांची पूजा करावी.शत्रूमरण इच्छिणाराने निर्ऋतिनामक लोकपालाची उपासना करावी.अनेक भोगांची इच्छा करणाराने चंद्राची पूजा करावी.वैराग्य होण्याची इच्छा करणाराने मायातीत परमेश्वराची उपासना करावी.||९||                                                                                                                 भावार्थः---कोणत्याच फलप्राप्तीची इच्छा न करणारा अथवा सर्व प्रकारच्या सुखांची इच्छा करणारा किंवा उदार बुद्धिमान असल्यामुळे केवळ मोक्षाचीच इच्छा करणारा या सर्वांनी अनन्यभक्तीयोगाने पूर्ण परब्रहमरुपी परमेश्वराचे आराधन करावे.म्हणून आपण—जीवानी अनन्यभक्तियोगाने परब्रह्मरुपी परमेश्वराची आराधना—भक्ती करावी.||१०||                                                             |             एतावानेव यजतामिह नि:श्रेयसोदय: | भगवत्यचलो भावो यद् भागवतसंगत: ||`११||                                                                                                   भावार्थः---इंद्र्दी देवांचे आराधन करणाऱ्या पुरुषांस भगवद्भक्ताच्या संगतीद्वारा भगवत्स्वरुपी अचल भक्ती प्राप्त होणे इतकेच या लोकी परमपुरुषाचे मुख्य फल आहे,याहून इतर सर्व तुच्छ आहेत.||११||                                                                                                                                      |                           ज्ञानं यदा प्रतीनिवृत्तगुनोर्मीचक्र क्रमात्मप्रसाद उत यंत्र गुणेशवसंग:                                                                                    |                         कैवल्यसम्मतपंथस्तवथ भक्तीयोग:को निरवृतो हरिकथासु रतिंम न कुर्यात ।।१२।।                              भावार्थः---हे राजा,ज्या हरीकथांच्या श्रवणाने,त्रिगुणापासून उत्पन्न होणाऱ्या कामक्रोधादी सर्व लहरी नाश करणारे ज्ञान संपन्न होते,विषयांचे विरक्ती उत्पन्न होते,चित्त प्रसन्न होते आणि मोक्ष प्राप्तीविषयी संमत असलेला मार्ग जो भक्तियोग तो प्राप्त होतो,यास्तव श्रवणानंदाने तृप्त झालेला कोण पुरुष त्या हरिकथेचे ठिकाणी प्रीती करणार नाही?तर सर्वही करीतीलच.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम भक्तीने हरीकथेच्या ठिकाणी प्रीती करून श्रवण करावे.||१२||                                                   भावार्थः----शौनक म्हणाला-----हे सुता,श्रीशुकाचार्य भाषण श्रवण करून भरतकुळांतील श्रेष्ठ अशा राजा परीक्षितीने पुढे परब्रहमनिष्ठ व वेदादीसकलशास्त्रप्रवीण अशा शुकाचार्यास दुसरे काय विचारिले?||१३||                                                       अर्थः---हे ज्ञानसंपन्ना  सुता,ते श्रवण करण्याची इच्छा करणाऱ्या आम्हांस तूं सांगण्याला योग्य आहेस.कारण,आमची खात्री आहे कि,साधूंच्या सभेमध्ये ज्या कथा होतात त्यांचे पर्यवसान भगवत्कथाकडे असावयाचेच.||१४||                                                भावार्थः---त्यांत तो प्रसिद्ध पांडवनंदन महारथी परीक्षिती राजा मोठा भगवद्भक्त होता,जो लहानपणी बालक्रीडासाधनांनी खेळ खेळत असतांसुद्धा,कृष्णपूजादिरूप खेळाचेच ग्रहण करीत असे.||१५||                                                                 भावार्थः---आणि तो भगवान शुकाचार्याही केवळ ईश्वर भजनी तत्पर होता.तेव्हा श्रीशुकाचार्य वक्ता व परीक्षिती राजर्षी श्रोता असल्यामुळे तेथे जमलेल्या साधूंच्या समागमांत वेदादिकांनी बहुतप्रकारे वर्णन केलेल्या भगवंताच्या गुणांनी श्रेष्ठ अशा कथाच वर्णनांत अवश्य आल्या असतील.||१६||                                                                                                                                      |        आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तंच यनसौ | तस्यर्ते यत्क्षनो नीत उत्तमश्लोकवार्तया||१७||                                                                                                     भावार्थः---हे सुता,नित्यश: उदय व अस्त पावणारा हा सूर्य,पुरुषांच्या आयुष्यांचा नाश करितो त्याचे मात्र आयुष्य व्यर्थ जात नाही.||१७||                                                                                                   भावार्थः---वाचणे श्वासोच्छवास करणे,खाणे व मैथुन करणे,हेच आयुष्याचे फळ म्हणावे तर,वृक्ष वाचत नाही काय?लोहाराचे भाते श्वासोच्छवास करीत नाही काय?व दुसरे वृषभादिक ग्राम्यपशु भक्षण व मैथुन करीत नाहीत काय?||१८|| भावार्थः---तस्मात गदाग्रज भगवान ज्याच्या श्रवणमार्गात कधीही आला नाही तो नराकृति पशु,श्वान,विष्ठाभक्षक सुकर,उंट व गर्दभ यांच्यापेक्षाही निंद्य आहे.म्हणजे श्वानादिकांत सुद्धा मैथुनादिकालांचा नियम असतो व ते पशु,लोकांच्या काहीतरी उपयोगी पडतात पण याच्यामध्ये तसाही प्रकार काहीच नाही.||१९||                                                                         भावार्थः---हे सुता,उरुक्रम भगवंताच्या लीलेचे श्रवण न करणारी जी मनुष्याची कर्णछिद्रे ती केवळ बिळेच होत.म्हणून आपण भगवंतांच्या लीलांचे श्रावण करावे.जी दुष्ट जिव्हा,भगवंताच्या कथांचे गायन करीत नाही ती बेडकाच्या जिव्हेसारखी व्यर्थ बडबड करणारी होयम्हणून आपण भगवंतांच्या कथांचे गायन करावे. ||२०||                                                                     भावार्थः---उंची पगोटे व किरीट घातलेलेही मस्तक,जर मुक्तीदायक परमेश्वरास नमस्कार करीत नाही,तर ते केवळ भारच होय.म्हणून आपण मुक्तिदायक भगवंतांस नमस्कार करावा.दैदिप्यमान सुवर्नांच्या कंकनांनी भूषित असलेलेही हस्त,जर हरीची पूजा करीत नाहीत तर ते प्रेताच्या ह्स्तांसारखे अमंगळ जाणावे.म्हणून आपण आपल्या हातांनी भगवंतांची पूजा करावी. ||२१||                                                                                    भावार्थः---तसेच मनुष्यांचे जे नेत्र,विष्णूमूर्तीचे दर्शन घेत नाहीत ते मोराच्या पिसाऱ्यावरील नेत्राकृतीसारखे व्यर्थ जाणावे.म्हणून आपण नेत्राने विष्णू—मूर्तीचे दर्शन घ्यावे.मनुष्याचे जे पाय,परमेश्वराच्या क्षेत्रांचे ठिकाणी यात्रेस जात नाहीत ते केवळ वृक्षाच्या मुळ्यासारखे जन्मास मात्र आले आहेत असे समजावे.म्हणून आपण पायांने तीर्थयात्रा करावी.||२२||                                                                                   भावार्थः---जो मानव भगवद्भक्ताचे चरणरज कधीही आपल्या मस्तकादिकांवर धारण करीत नाही,तो जिवंत असून प्रेतासारखाच होय.म्हणून आपण भगवंतांचे—संत—महात्म्यांचे चरणरज आपल्या मस्तकादिकांवर धारण करावेत.तसाच जो मनुष्य श्रीविष्णूचरणी समर्पण केलेल्या तुलसीचा गंध (वास)ग्रहण करीत नाही,तो मनुष्य श्वासोच्छवास करीत असतांही शवासारखा जाणावा.म्हणून आपण तुळशीचा गंध—वास ग्रहण करावा. ||२३||                                                                                                   |                                       तदश्मसारं ह्रदयं बतेदं यद् गृह्यमाणैर्हरिनामधेयै: |                                                            |                         न विक्रीयेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषुहर्ष: ||२४||                           भावार्थः---स्वतः किंवा दुसऱ्यांनी उच्चारण केलेला हरीच्या नावांनी जे ह्रदय,नेत्रांत आनंदाश्रू येणे,अंगावर रोमांच उभे राहणे,इत्यादी लक्षणांनी प्रेताने सद्गतीत होत नाही.ते ह्र्दय,लोखंडासारखे कठोर होय.आपण जर अंत:करणरूपपूर्वक कथा श्रवण केली—भावपूर्वक श्रवण केली तर नेत्रांत आनंदाश्रू येतात व अंगावर रोमांच उभेर राहतातच.||२४||                                                   |                                                                अथाभिधेह्यङ्ग मनोsनुकुलं प्रभाषसे भागवतप्रधान: |                                                          |                                    यदाह वैयासकिरात्मविद्दा- विशारदो नृपतिं साधु पृष्ट: ||२५||                                                                                                                                              भावार्थः---यास्तव हे सुता,तूं आमच्या मनाला जे अनुकूल तेच उत्तम भाषण करीत आहेस,तर परीक्षिती राजाने उत्तम प्रश्न केला असतां,आत्मविद्येमध्ये निष्णात असून भगवद्भक्तांत श्रेष्ठ अशा शुकाचार्याने त्यांस जे तत्त्व कथन केले असेल ते आम्हांस सांग.तुम्ही (श्रीसुतजी)श्रीमद्भागवत कथेचे श्रवण शुकाचार्यांकडून केलेले आहे.राजा परीक्षितीस श्रीमद्भागवत कथा श्रीशुकाचार्यांनी वक्ता म्हणून सांगितलेली आहे,तीच कथा आपण श्रीशुकाचार्यांकडून श्रावण केलेली आहे.म्हणून आपण तीचश्रीमद्भागवत कथा आम्हांस      (शौनकादी ऋषीस)सांगावी,कारण राजा परीक्षितीस जे मोक्षरुपिफल मिळाले तेहीआम्हांस(शौनकादी ऋषीस)मिळेळ.||२५||                                                      ३-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कांधामध्ये तिसरा(३)अध्याय पंचवीस(२५)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.                                                                                            -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                          | ४-----परीक्षिती राजाने हरीच्या श्रुष्ट्यादि चरित्रांविषयी प्रश्न केला असतां,श्रीशुकाचार्यांनी त्याचे उत्तर,प्रवी झालेल्या ब्रह्मनारद  संवादाने सांगण्यास आरंभ केला हि कथा,चतुर्थ अध्यायांत सांगितली आहे.||४||                                                      |                             ४----(राजाचे सृष्टिविषयक प्रश्न आणि शुकदेवांची कथेची )                                                                      -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                           |  सूत उवाच:-----                                                                                                                       |                      वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्र्चयमात्मन: | उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ||१||  भावार्थः----सुत म्हणाला----ऋषीहो,याप्रमाणे आत्मतत्त्वाचा निश्चय करून देणारे शुकाचार्याचे भाषण ऐकून परीक्षिती राजाने,आपली बुद्धी श्रीकृष्णाचे ठिकाणी श्रवणादि सेवा करण्याविषयी दृढ निश्चययुक्त केली.त्याचप्रमाणे—राजा परीक्षितीप्रमाणे आपण—जीवांनी आपली बुद्धी श्रीकृष्णांच्या ठिकाणी श्रवनादि सेवा करण्याविषयी दृढ करावी.||१||                                                       भावार्थः---आणि देह,भार्या,पुत्र,राजवाडा,हत्ती,घोडेवगैरे पशु,द्रव्य,बंधू आणि निष्कंटक सार्वभौम राज्य यांचे ठिकाणी निरंतर वाढलेली जी अंतःकरणात ममता होती तिचा त्याने त्याग केला.आपणही—जीवानी  राजा परीक्षितीप्रमाणे देह,भार्या,पुत्र,घर,पाळीव पशु यांची अंत:करणात असलेली ममता तिचा त्याग  करावा.या सर्वांचा त्याग करून श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.||२||                                                                                   |                   आत्मजाया सुतागार पशुद्रविण बन्धुषु | राज्ये चाविकले नित्यं विरूधांममतां जहौ||३||                                                                                                      भावार्थः---आणि हे ऋषीश्रेष्ठहो,श्रीकृष्णाच्या पराक्रमश्रवणाविषयी उत्कटभक्तिमान व उदारचित्त अशा त्या परीक्षिती राजाने,आपला मृत्युकाळ जवळ आला असे जाणून धर्म अर्थ व काम एतत्संबंधी जे नित्यनैमित्तिक कर्म त्याचा संन्यास केला आणि भगवान वासुदेवाचे ठिकाणी प्रेमाने ऐक्यभाव पावोन,तुम्ही जो मला ईश्वराच्या लीला सांगा असा प्रश्न केलात तोच प्रश्न त्याने शुकाचार्यास,विचारिला.आपणही—जीवानी श्रीकृष्णाच्या पराक्रमश्रवणाविषयी उत्कठभक्तीमान व उदारचित्तभाव धारण करून धर्म,अर्थ व कामसंबंधी नित्यनैमितिक कर्मांचा त्याग करून,भगवंत वासुदेवाच्या ठिकाणी प्रेमाने ऐक्यभाव पावोन जो श्रीमद्भागवत वक्ता आहे त्यांना ईश्वराच्या लीलांविषयी प्रश्न करावा.||३-४||                                                                                        भावार्थः----राजा म्हणाला-----हे पुण्यमूर्ते ब्रहमनिष्ठ शुकाचार्य,आपण सर्वज्ञ आहां.यास्तव आपले भाषण अति उत्कृष्ट आहे.कारण, आपण हरीची कथा वर्णन करूं लागला म्हणजे माझे अज्ञान नाहीसे होते.आपण जो वक्ता आहे,त्यांची स्तुती करून,आपण मला—जीवास हरीची कथा सांगावी,कारण त्यामुळे माझे—जीवाचे अज्ञान निवृत्त होईल.||५||                                                             भावार्थः---तो व्यापक भगवान,ब्रह्मादिकासारख्या समर्थाचाहि तर्क चालण्यास अशक्य असे हे संपूर्ण चराचर विश्व,आपल्या मायेने कसे उत्पन्न करितो,याचे रक्षण कसे करितो,पुनः यांचा संहार कोणत्या रीतीने करितो,ते मी पुनःहि जाणण्याची इच्छा करितो.राजा परीक्षितीसारखे वक्त्यांना आपण प्रश्न विचारून समाधान करून घ्यावे. ||६||                                                      भावार्थः---बहुशक्तीमान तो परमपुरुष,ज्या ज्या शक्तीचा आश्रय करून क्रीडा करण्यासाठी आपणासच ब्रह्मादेवही स्वरूपाने उत्पन्न करितो व तत्स्वरुपी आत्म्यास रमविण्यासाठी अनेक प्रकारचे दुसरे रामकृष्णादिक अवतार धारण करितो.||७||                                                                             भावार्थः---हे ब्रहमनिष्ठ शुकाचार्य,आश्चर्यकारक कर्मे करणाऱ्या षड्गुनैश्वर्यसंपन्न हरीचे चरित्र,मोठमोठ्या विद्वजणांनीही खरोखर तर्क करण्यास अशक्यच आहे असे मला भासते.||८||                                                                         भावार्थः----ईश्वर स्वतः एकच असून सृष्ट्यादी बहुत कर्मे करण्याकरिता,पुरुषरूपाने एकदम मायेच्या सत्त्वादी अनेक गुणांचा स्वीकार करितो किंवा ब्रह्मादिक अवतारांनी अनुक्रमेकरून गुणांचा स्वीकार करितो,याविषयी मला संदेह आहे.यास्तव आपण हा विषय मला कृपा करून यथास्थितपणे कथन करावा,आपण योगेश्वर्यसंपन्न असून खरोखर वेदब्रह्माच्या ज्ञानाविषयी विचाराने निष्णात आहां व परमात्मस्वरूपाविषयी अनुभवाने निष्णात आहां||९-१०||                                                                     भावार्थः---सुत म्हणाला----ऋषीहो,परीक्षिती राजाने हरीच्या गुणानुवर्णविषयी प्रार्थना केलेल्या शुकाचार्याने,इंद्रियनियामक ऋषीकेशाचे स्मरण करून प्रश्नाचे उत्तर सांगण्यास आरंभ केला.||११||                                                                  भावार्थः---भागवतकथनाच्या निर्विघ्न समाप्तीसाठी देवता व गुरु यांस नमस्कार करीत होत्साता श्रीशुकाचार्य म्हणाला-----------की,चराचर जगाचे उत्पत्ती,स्थिती व संहार करण्याच्या लीलेने रज सत्त्व आणि तम या तीन गुणांची ब्रह्मा--विष्णू आणि शंकर हि रूपे धारण करणारा,सर्व देह्यांचा ह्रदयांत अंतर्यामीरूपाने असूनही ज्याचा मार्ग कोणालाही ओळखू येत नाही आणि ज्यांचा महिमा अपरिमित आहे अशा परम पुरुषरुपी ईश्वरास मी नमस्कार करितो.श्रीमद्भागवताचा वक्ता यांनीही शुकाचार्याप्रमाणे भगवंतांची स्तुती करून कथा सांगण्यास प्रारंभ करावा.||१२||                                                                    भावार्थः----जो भगवान साधूंच्या दुःखाचा नाश करणारा,दुष्टांची उत्पत्तीच होऊ न देणारा,सर्व देवतांच्या भक्तास त्या त्या देवतारूपाने इष्ट फळ परमहंस आश्रमाचे ठिकाणी राहणाऱ्या पुरुषास आत्मस्वरूप देणारा आहे,त्या भगवंतास पुनः.माझा नमस्कार असो.||१३||                                                                             भावार्थः---हे परमेश्वरा,तुला माझा वारंवार नमस्कार असो.तूं भक्तांचा पालक आहेस;भक्तिहीन जनास तुझी ज्ञानदिशाही अत्यंत दूर आहे,म्हणजे त्यास तुझे ज्ञान मुळीच होत नाही.ऐश्वर्य अथवा तुझ्याहून अधिक ऐश्वर्य दुसरे कोणाचेच नाही.म्हणून निरुपम ऐश्वर्यरूप तेजाने स्वरूपभूत ब्रह्माचे ठिकाणी रममाण होणाऱ्या तुला माझा नमस्कार असो.||१४||                                                                       |                यत्कीर्तनं यत्स्मरनं यदीक्षनं -यद्वंदनं यच्छवनं यदर्हणम्|                                                      |              लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं-तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम:||१५||                      भावार्थः----ज्या परमेश्वराचे नामसंकीर्तन,स्मरण,दर्शन,वंदन,श्रवण किंवा पूजन केले असतां,ते मनुष्याच्या पापाचा तत्काळ नाश करिते व ज्याची कीर्ती अत्यंत मंगलकारक आहे त्याला माझे अनेक नमस्कार असो.||१५||                                                                                                                                                      भावार्थः----आत्मानात्मविवेक ज्ञानसंपन्न असे सत्पुरुष,ज्याच्या चरणसेवेने आपल्या मनाची या मृत्यूलोकांतील आसक्ती (फलेच्छा)सर्वथा दूर करून श्रमरहित होत्साते मोक्षपदाला पावतात त्या पुण्यकीर्ती भगवंतास माझा वारंवार नमस्कार असो.||१६||                                                                                 भावार्थः---तीव्र तप करणारे,दानशील,यशस्वी,योगी,मंत्रवेत्ते व सदाचारसंपन्न हे सर्वही आपापली तपादीकर्मे ज्याला अर्पण केल्यावांचून मोक्षसुख पावत नाहीत त्या अतिपवित्रकीर्ती परमात्म्यास माझे वारंवार नमस्कार असोत.||१७||                                  भावार्थः----भिल्ल,वायव्यप्रातांतील ताम्रमुख लोक,तेलगनांतील आंध्र जातीचे लोक,पुलिंद व पुलक्स हे चांडाळजातीतील लोक,आभीर,कंक,   यवन व रवस इत्यादी यवनजातीतील लोक आणि आणि जे दुसरेही पापजातीतील लोक तेदेखील ज्याच्या भक्तांच्या आश्रयाने शुद्ध होतात त्या महाप्रभावशाली ईश्वराला माझा नमस्कार असो.||१८||                                                    भावार्थः---आत्मज्ञानी पुरुषांनी आत्मत्त्वेकरून जाणलेला,ऋग्वेद,यजुर्वेद व सामवेद यांनी आराधना केलेला,यज्ञादी करणारास धर्मरुपी,तपश्चर्या करणारांस तपोरूपी आणि निष्कपटभक्तीयुक्त अशा ब्रहमदेव व शंकर इत्यादीकांनीही ज्यांचे स्वरूप आश्चर्यकरून पहाण्यास योग्य आहे असा तो आम्हास प्रसन्न होवो.||१९||                                                                    भावार्थः----लक्ष्मीचा पती,यज्ञांचा पति,देवादिक सर्व प्रजांचा पति,सर्वांच्या बुद्धीचा साक्षी,सत्यलोकादिक लोकांचा व पृथ्वीचा रक्षक,अंधक वृष्णी व सात्वत या याद्वांतील कुलांचा अधिपती व आपत्काली रक्षण करणारा आणि भक्तांचा रक्षक जो भगवान तो मला प्रसन्न होवो.||२०||                                                                                                         भावार्थः---ज्या परमेश्वराच्या चरणांचा ध्यानरुपी समाधीच्या योगेकरून शुद्ध झालेल्या बुद्धीने विवेकी पुरुष,परमात्म्याचे यथार्थ तत्त्व जाणतात आणि यथामिती त्याचे माहात्म्य वर्णन करितात तो मुक्तिदाता भगवान मला प्रसन्न होवो.||२१||   |                        प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती - वीतन्वतजस्य सतीं स्मृतिं हृदि |                                                                                              |                                      स्वलक्षना प्रादुरभूत किलास्यत:- स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदाताम||२२||     भावार्थः---कल्पाच्या आरंभी ब्रह्मदेवाच्या ह्रदयांत सृष्टीविषयक स्मृतीच्या विचार करणाऱ्या ज्या परमात्म्याने,सरस्वतीची प्रेरणा केली असतां,तीच वेदरूपीनि सरस्वती आपल्या शिक्षाव्याकरणादिक लक्षणासहवर्तमान त्या ब्रहमदेवाच्या मुखांतून प्रकट झाली,असा ज्ञानदात्यामध्ये श्रेष्ठ जो भगवान तो मला प्रसन्न होवो.||२२||                                                                 |                                   भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पुरुष: |                                                  |                               भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ||२३||                                                                                                  भावार्थः---जो व्यापक परम पुरुष,पंचमहाभूतांच्या योगाने ह्या निरनिराळ्या शरीररुपी नगऱ्या निर्माण करून ह्यांमध्ये नियामत्वेकरून वास करितो आणि पंचज्ञानेंद्रिय,पंचकर्मेंद्रिये,पंचप्राण व मन ह्या सोळा तत्त्वांचा प्रेरक होऊन शब्दस्पर्शादीक सोळा उपभोग घेतो,तो भगवान माझ्या वाक्यांस,खरेपणाने व श्रोत्यांना गोडी लागून आनंद होईल अशा रीतीने शृंगारकरुणादिक रसांनी अलंकृत करो.||२३||                                                                                                   भावार्थः----आता शुकाचार्य वेदव्यासनामक आपल्या गुरूस नमस्कार करितात-भक्तजणांनी ज्या व्यासाच्या मुखकमलांतील ब्रहमसूत्रे व पुराणे इत्यादिक अप्रतिम ज्ञानमय रसाचे प्राशन केले आहे,त्या अपरिमित तेजस्वी भगवान व्यासाला माझा नमस्कार असो.ज्याप्रमाणे श्रीमद्भागवताचे वक्ते श्रीशुकाचार्य यांनी ज्याप्रमाणे भगवंतांची स्तिती केली त्याचप्रकारे आपणही—वक्त्यांनी भगवंतांची स्तुती करून कथा सांगण्यास प्रारंभ करावा.||२४||                                                                       |           एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते | वेदगर्भोsभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ||२५||                           भावार्थः----हे राजन,जो तूं मला प्रश्न केलास हाच पूर्वी नारदाने ब्रहमदेवाला केला असतां,ज्याच्या ह्रदयांत वेद जागृत आहेत अशा त्या स्वयंभू ब्रहमदेवाने,आपणास साक्षात हरीने जे सांगितले होते ते भागवत पुराण,त्या नारदास सांगितले.आपणही—जीवानी—वक्त्यांनी ज्या सदगुरुंच्या मुखातून श्रीमद्भागवत श्रवण केले असेल,त्यांच्या नावाचा—परंपरेचा उच्चार करून श्रीमद्भागवत सांगण्यास प्रारंभ करावा.||२५||                                                                                                    याप्रमाणे श्रीभागवतनामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कंधामध्ये चवथा(४)अध्याय पंचवीस(२५) श्लोकांनीयुक्त समाप्त झाला.   |     |                          ||श्रीकृष्णचरणार्पण मस्तू ||   || श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                                                                                                               ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ५-----नारदाने ब्रह्मदेवाला प्रश्न केला असता,ब्रह्मदेवाने त्यास काल व कर्म इत्यादि शक्तींनी केलेली वीराट्-सृष्टिरूप हरीची लीला वर्णन केली,हि कथा,पांचव्या अध्ययांत आहे.||५||                                                                                                                                                 |                             ५---{राजा परीक्षिती}---नारद व ब्रह्मदेव यांचा संवाद---[सर्ष्टीवर्णन]                                                                   -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                           नारद उवाच:---                                                                                                                                                             ।                         देवदेव नमस्तेSस्तु भूतभावन पूर्वज । तद विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्वनिदर्शनम ।।१।।                                                                                                                                                                                                                     भावार्थः----नारद म्हणाला------हे देवदेवा,तूं सर्व भूतांची उत्पत्ती करणारा असून सर्वांचा मूळपुरुष आहेस.तुंला माझा नमस्कार असो.ते ज्ञानाचे साधन मला सांग की,ज्याच्या योगाने मला आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपाच्या पूर्णरीतीने बोध होईल.आपणही आपला जो श्रीमद्भागवत वक्ता आहे त्यांना, ज्याच्या योगाने खऱ्या स्वरूपाचा पूर्णरीतीने बोध होईल ते मला—जीवाला सांगा.||१||                                                                                  |                 यदुपं यदधिष्ठानं यत:सृष्टमिदं प्रभो । यतसंस्थं यातपरं यच्च तत्तत्वम वद तत्वत:  ।।२।।                                                                         भावार्थः----हे प्रभो,हे जग ज्याच्या योगाने प्रकाशित होते,जो या जगाचा आश्रय आहे,ज्यापासून हे उत्पन्न होते,ज्याचे स्वरूपी लय पावते,ज्याच्या स्वाधीन राहते व ज्याच्या स्वरूपाने आहे त्याचे वास्तविक स्वरूप कोणते ते मला सांग.||२||                            भावार्थः---हे सर्व तुला माहित आहे.कारण,तू पूर्वी झालेल्या,पुढे होणाऱ्या व सध्या चालू असणाऱ्या जगाचा प्रभू असल्यामुळे,जसा आंधळा हातांत घेतला असतां,त्याचे सर्व स्वरूप पूर्णपणे कळून येते त्याप्रमाणे ह्या जगाचे स्वरूप तुला,तुझ्या विशिष्ट ज्ञानाने पूर्ण अवगत आहे.||३||                                                                                                          |                 यद्विज्ञानो यदाधारो यतपरास्तवं यंदात्मक: । एक:सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ।।४।।                                                                                  भावार्थः---हे सृष्टी उत्पन्न करण्याचे ज्ञान कोणी दिले?तुला आधार कोणाचा आहे?तुझा धनी कोण आहे?व तुझे खरे स्वरूप कोणते आहे?||४||                                                                                                    भावार्थः---जसा कोळी,आपल्याच तंतुरूप शक्तीचा आश्रय करून भिंतीवर जाळे पसरतो तसा तूं स्वतःच सर्व शक्ती स्विकारण्याविषयी कुंठीत न होता श्रमरहित असून आपले ठिकाणीच त्या भूतांचे रक्षण करितोस.||५||                                                                                                            ।                  नाहं वेद परं ह्य स्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुनैर्भाव्यं सदसत किनचिदन्यत: ।।६।।                                                                                         भावार्थः---म्हणून हे विभो,या जगांत उत्तम,मध्यम किंवा अधम,अशी देव मनुष्य इत्यादिक जी नावे,दोन पायांच्या चार पायांच्या इत्यादी ज्या आकृती,आणि पांढरा काळा इत्यादिक जे गुण यांनी,समजण्यासारखे स्थूल सूक्ष्म सर्व पदार्थ तुझ्याखेरीज दुसऱ्यापासून झाले आहेत असे मला वाटत नाही.तर तुझ्यापासूनच हे सर्व झाले आहे मी जाणतो.||६||                                                   भावार्थः---परंतु त्या तूं,एकाग्र अंतःकरनाणे जे घोर तप केलेस तेणेकरून तूं मला खेद उत्पन्न करितोस,आणि दुसरा कोणी तरी ईश्वर असावा अशी आशंका माझ्या मनांत आणितोस.||७||                                                                             भावार्थः---यास्तव हे सर्वेश्वरा सर्वज्ञा,हे पूर्वोक्त सर्व विचारणाऱ्या मला,तूं असा उपदेश कर कि,ज्याच्या योगाने मी हे सर्व यथास्थिपणे समजेन.राजा परिक्षितीनी जसे शुकाचार्यांस प्रश्न केले,त्याप्रमाणे आपणही आपला जो श्रीमद्भगवताचा जो वक्ता आहे,त्यांना वरील प्रमाणे प्रश्न विचारून आपले समाधान करून घ्यावे.||८||                                                                                           |ब्रह्मोवाच:---                                                                                                              |                   सम्यक् कारूणिकस्येदमं वत्स ते विचिकित्सितम् | यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने||९||                  भावार्थः---ब्रहमदेव म्हणाला----हे वत्सा,नारदा,तूं लोकांवर द्या करणारा आहेस म्हणून तुझे हे संदेहपूर्वक विचाराने चांगले आहे.कारण,हे सौम्यमूर्ते नारदा तूं प्रश्नाच्या योगाने भगवंताच्या गुणानुवर्णनाकडे माझी प्रवृत्ती केलीस.यास्तव मला वाटते कि,तूं तत्त्वज्ञानेछू असूनही माझ्यावर कृपाच केलीस.आपल्या—जीवाच्या—श्रोत्याच्या प्रश्नांचे उत्तर वक्ता यास द्दावे लागतेत्यानिमित्ताने वक्तयास त्या विषयांचे चिंतन होत असते.त्यामुळे वक्त्यांना श्रोत्यांचे प्रश्न ऐकून समाधान मिळत असते.म्हणून श्रोत्यांनी प्रसंगानुसार आवश्य प्रश्न विचारून उभयतांचे समाधान करून घ्यावे.||९||                                                                                             भावार्थः----हे नारदा,जे तूं मला म्हणालास कि,तूंच भगवान आहेस ते तुझे भाषण खोटे आहे असे नाही,कारण,तू म्हणतोस तसे माझे ऐश्वर्य आहे,परंतू माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ जो ईश्वर त्यांस तूं न जाणता भ्रांतीने मलाच जगदीश्वर म्हणतोस.नाहीतर तुझे उद्गार निघाले नसते.||१०||                                                                                                          भावार्थः----तर जसे या जगांत-सूर्य,अग्नी,चंद्र,नक्षत्रे,ग्रह,तारा तेजस्वी गोल भगवंताच्याच प्रकाशाने लोकांस प्रकाशित करितात तसा मीही,ज्या स्वयंप्रकाश ईश्वराने प्रकाशित केलेल्या जगाचे,सृष्टीने स्पष्टीकरण करितो.वक्त्यांनी आपणांस अहंकार येऊ नये,म्हणून आपण इतर वक्त्यांकडून जे श्रवण केले,तेच मी आपणांस सांगत आहे,असे म्हणावे.असा भाव प्रगट केला असता आपला अहंकार न वाढता नम्रपणा दिसून येतो.||११||                                                                                    भावार्थः----हे नारदा,तुझ्यासारखे लोक ज्या परमेश्वराच्या अजिंक्य मायेच्या योगाने मोहित होऊन मलाच जगद्गुरू (सृष्टीकर्ता परमेश्वर)असे म्हणतात.त्या षड्गुनैश्वर्यसंपन्न वासुदेवाला आम्ही नमस्कार करितो.||१२||                                               |                      विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षपथेsमुया | विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय ||१३||                      भावार्थः---माझे कपट हा भगवान जाणतो असे जाणून ज्या परमेश्वराच्या नजरेसमोर उभे राहवयासदेखील लज्जित होणाऱ्या ह्या मायेने मोहित झालेले मंदबुद्धी पुरुष,हे सर्व माझे व मी कर्ता अशी बडबड करितात.||१३||                                                    |                 द्रव्यं कर्म च कालश्र्च स्वभावो जीव एव च | वासुदेवात्परो ब्रम्हन्न चान्योsर्थोsस्ति तत्त्वतः ||१४||                       भावार्थः---हे नारदा,पंचमहाभूते,जन्मास निमित्त असे प्राण्याचे पूर्वसंचितकर्म,त्याचा क्षोभक काल,त्याचा परिणामाचा हेतू स्वभाव आणि भोक्ता जीव हे सर्वही अर्थ,खरोखर पाहिले असतां वासुदेवाहून निराळे नाहीत.म्हणजेच अध्यस्त वस्तू अधिष्ठानरुपच असते.जसे दागिना हा सोनेच असतो,त्याप्रमाणे जगत हा परमात्माच आहे.||१४||                                                    |                               नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति:।।१६।।                                                                                                                                                                                                भावार्थः---यास्तव सर्व वेद नारायणपर आहेत,म्हणजे परमात्मारुपच आहेत.देवही नारायणापासूनच—परमात्म्यापासून उत्पन्न झालेले आहे.स्वर्गादिलोक,अग्निष्टोमादिकयज्ञ,अष्टांगयोग,स्वधर्माचरणरूपतप,अपरोक्षज्ञान आणि मोक्षरूप गती हि सर्व नारायनपर तप,अपरोक्षज्ञान आणि मोक्षरूप गती हि सर्व नारायणपरच आहेत—हे सर्व परमात्मारुपच आहे.जे कांही आहे ते सर्व परमात्मारुपच आहे.सर्व नाम-रूप पारमात्मारुपच आहे,कारण अध्यस्त—नामरूप वस्तू ही अधिष्ठानारुपच—परमात्मारुपच असते.||१५-१६||                                                                                                                           भावार्थः----सर्वसाक्षी,सर्वांचे मूळकारण,निर्विकारी आणि सर्वात्मा अशा त्या ईश्वराच्या कटाक्षाने प्रेरित होत्साता,व त्यानेच उत्पन्न केलेला मी,त्यानेच निर्माण करावयाचे हे जग निर्माण करितो.परमात्म्यामुळेच सर्व कांही असते.सर्व सत्ता परमात्म्याचीच आहे.||१७||   भावार्थः---त्याच सर्व व्यापक निर्गुण परमेश्वराने,जगाचे स्थिती,उत्पत्ती व संहार करण्याकरीता सत्त्व,रज आणि तम असे तीन गुण स्वीकारलेले आहेत.त्याच ईश्वराने जगाची उत्पत्ती,स्थिती व संहार करण्याकरिता मायेचा स्वीकार करून भावार्थः---ते गुण,पंचमहाभूते.देवता व इंद्रिये यांस आश्रयभूत होऊन,त्या देहेंद्रियादिकांच्या ठिकाणी ‘मी व माझे’इत्यादी अभिमान धारण करणारा वस्तुत: भगवंतांचा अंश असल्यामुळे सर्वदा मुक्त परंतु मायेचा स्वीकार करणारा असा जो जीव त्याला बद्ध करितात.ईश्वर हा सर्वज्ञ असल्यामुळे सर्वदा मुक्त आहे व जीवही अज्ञानी असल्यामुळे बद्ध आहे.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून घेतल्यानंतर तो परमात्मारुपच आहे.जसे सोने हे १०० % शुद्धच आहे पण दागिना झाल्यामुळे त्याच्यात कांही अंसी अशुद्धपणा आलेला आहे.जेव्हा त्या दागिन्यातील अशुद्ध्पणा टाकून देईल,तेव्हा तोच दागिना—सोने १००%शुद्धच आहेच.||१९||                                                                                                            |                    स एष भगवाँल्लिङ्गैस्त्रिभिरेभिरधोक्षज: | स्वलक्षितगतिर्ब्रम्हन् सर्वेषां मम चेश्वर: ||२०||                       भावार्थः---हे नारदा,आवरण करणाऱ्या सत्त्व,रज तम या तीन गुणांनी ज्याचे स्वरूप जीवांस समजले जात नाही असा,तोच हा अधोक्षज भगवान,सर्वांचा व माझा नियंता ईश्वर आहे.म्हणून जीवानी ईश्वराचे व आपले—जीवांचे स्वरूप समजून घेतले पाहिजे.||२०||                                                                                                             |              कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वयां । आत्मन यदृच्छया प्राप्तम विबुभूषुरुपाददे ||२१||                                                                                                  भावार्थः----त्या मायानियंता परमेश्वराने आपण बहुरूप होण्याची इच्छा केली,तेव्हा त्याने,आपल्या मायेने आपल्या स्वरूपी सहज प्राप्त झालेल्या,काल,जीवांचे अद्दुष्ट,कर्म आणि स्वभाव यांचा स्वीकार केला. ||२१||                                                                       भावार्थः----तेव्हा ईश्वराने स्वीकारलेल्या कालापासून सत्त्व,रज आणि तम या तीन गुणांमध्ये कमी-जास्तपणा होऊन,ईश्वराने स्वीकारलेल्या स्वभावापासून त्या गुणाचे रुपांतर झाले आणि कर्मापासून महतत्त्व उत्पन्न झाले.||२२||                                                                                                         |             महतस्तु विकुर्वाणाद्रज: सत्त्वोपबृंहितात् | तम: प्रधानस्त्व भवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ||२३||                                                                                                   भावार्थः---नंतर रजोगुण व सत्त्वगुण यांनी संबंधित असे महतत्त्व विकार पावूं लागले असतां,त्यापासून ज्यामध्ये तमोगुण अधिक आहे असा द्रव्य (पंचमहाभूते)ज्ञान (मन व देवता)क्रिया (इंद्रिये)यांनी युक्त असा एक विकार उत्पन्न झाला.||२३||                                                                                 भावार्थः---त्याला अहंकार असे म्हणतात.हे समर्था नारदा,तो अहंकार रुपांतर पावूं लागला तेव्हा त्याचे सात्विक,राजस आणि तामस असे तीन भेद झाले,ते द्रव्यशक्ती (पंचमहाभूते उत्पन्न करणारा)क्रियाशक्ती (इंद्रिये उत्पन्न करणारा)आणि ज्ञानशक्ती(अंतःकरण व देवता उत्पन्न करणारा)असे मानिले आहेत.||२४||                                                                                                   |                 तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभुत्र भः | तस्य मात्रा गुण:शब्दो लीग्ङं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ||२५||                                                                                    भावार्थः---पुढे विकार पावणाऱ्या तामस अहंकारापासून आकाश झाले.त्याचे सूक्ष्मरूप व मुख्य गुण शब्द आहे,ज्याच्यापासून द्रष्टा (पाहणारा)आणि द्रव्य (दिसणारी वस्तू)या समजतात.जसे भिंतीच्या आड उभे राहून एकादा मनुष्य हा हत्ती असे ओरडला तर त्या हा हत्ती या शब्दावरून आपल्याला द्रष्टा आणि दृश्य समजून येतात,कि भिंती आड कोणी मनुष्य असून तो हत्तीला पहात आहे.||२५||                                                                                                   |               नभसोsथ विकुर्वानात् कालकर्मस्वभावत: | उदपद्मत तेजो वै रुपवत् स्पर्शशब्दवत्य ||२७||                      भावार्थः----नंतर विकार पावणाऱ्या त्या आकाशापासून स्पर्शगुणाने युक्त असा वायू उत्पन्न झाला.तो आकाशाच्या अनुवृत्तिमुळे शब्दवानही होय.त्या वायूपासून देहाचे धारण होऊन इंद्रिये,मन व शरीर यांचे ठिकाणी तवटवी प्राप्त होते.||२६||                                                                                         भावार्थः---नंतर काल कर्म व स्वभाव याहीकरून विकार पावणाऱ्या वायूपासून रूपगुणाने युक्त असे तेज उत्पन्न झालेले ते वायू व आकाश यांच्या गुणांच्या अनुवृत्तीने स्पर्श व शब्द यांनीही युक्त आहे.||२७||                                       भावार्थः---नंतर विकार पावणाऱ्या तेजापासून रसगुणात्मक जल उत्पन्न झाले ते जल,तेज,वायू व आकाश यांच्या प्रवेशाने युक्त असल्यामुळे रूपयुक्त,स्पर्शयुक्त व शब्दयुक्त झाले.||२८||                                                                        |               विशेषस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो गन्धवानभूत् | परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ||२९||                                                                                  भावार्थः---नंतर विकार पावणाऱ्या उदकापासून गंधगुणाने युक्त अशी पृथ्वी झाली,तीत कारणभूत आकाशादिकांचा प्रवेश होऊन शद,स्पर्श,रूप रस हे गुण प्राप्त झाले.कारणाचे गुण कार्यात येत असतात,म्हणून प्रत्येक्कारानाचे गुण पुधीक्कार्यंत आलेले आहेत.म्हणून १--आकाशात एक [१]---शब्द-गुण स्वत:चा आहे,२---वायूत दोन—[१]--शब्द व [२]--स्पर्श स्वत:चा गुण आहेत,३---तेजात तीन [१]--शब्द,[२]स्पर्श,[३—रूपगुण] स्वत:चा आहेत,४---आप—पाणी यात चार [१]--शब्द,[२]--स्पर्श,[३]--रूप,[४]रस—गुण स्वत:चा आहेत व ५---पृथ्वीत पांच गुण[१]—शब्द,[२]—स्पर्श,[३]--रूप,[४]—रस व [५]—गंधगुण स्वत:चा आहेत.प्रत्येकांत स्वत:चा एक गुण व बाकीचे त्यांच्या कारणांचे गुण आहेत.कारणांचे गुण कार्यात येताच असतात हा वेदांत—शात्राचा नियम आहे व तो नियम बरोबर आहे—योग्य आहे--पटण्यासारखा आहे.सत्संग करून विवेकाद्वारे हा नियम पटतच असतो.म्हणून सत्संग करावा.||२९||                                                      भावार्थः---सात्विक अहंकारापासून मन झाले व त्याचा अधिष्ठाता चंद्र उत्पन्न झाला आणि त्याच सात्विक अहंकारपासून दिशा,वायू,सूर्य,वरून,अश्विनीकुमार,अग्नी,इंद्र,विष्णू,मित्र व प्रजापती या सहा देवता-वाक्,पाणी,पाद,वायू आणि उपस्थ या पांच क्र्मेंद्रियांचा अधिष्ठात्या आहेत.||३०||                                                                                 |                                  तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् |                                                                           |                                  ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्र्च तैजसौ |                                           |                                 श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वावाग्दोर्मढ्राङ्घ्रिपायव: ||३१||                                                                     भावार्थः---राजसाहंकार विकार पावू लागला असता त्यापासून दहा इंद्रिये उत्पन्न झाली.ती----श्रोत्र,त्वचा,घ्राण,दृष्टी आणि जिव्हा,हि पांच ज्ञानेंद्रिये आणि वाक्,पाणी,पाद,वायू व उपस्थ हि पाच कर्मेंद्रिये होत.ज्ञानशक्तीने युक्त बुद्धी व क्रियाशक्तीने युक्त प्राण हो दोनही राजस अहंकाराची कार्ये होत.||३१||                                                                                                       भावार्थः---याप्रमाणे कारणसृष्टी सांगून,आतां कार्यसृष्टी सांगतात-हे ब्रहमवित्तत्मा नारदा,पंच महाभूते,इंद्रिये,मन सत्त्वादिक तीन गुण हे पदार्थ जेव्हा परस्परांशी मिळून राहिलेले नव्हते तेव्हा ते सुखादी भोग भोगण्याचे साधन जे शरीर त्यास निर्माण करण्याविषयी समर्थ झाले नाहीत.||३२||                                                                                                      |                 तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: | सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ||३३||                             भावार्थः---नंतर ज्या काळी भगवंताच्या शक्तीने त्यांस प्रेरणा केली तेव्हा ते पंचमहाभूतादी पदार्थ एकमेकांशी मिळून त्यांनी प्रधानगुणात्मक (कार्यकारनात्मक)अंश ग्रहण करून समष्टी (समुदाय)व व्यष्टी(अवयव) असे दोन प्रकारचे पिंडब्रह्मांडात्मक हे शरीर उत्पन्न केले.||३३||                                                                                                                               भावार्थः---ते शरीर,हजारो वर्षेपर्यंत उदकांत निर्जीव राहिले असतां,पुढे कालकर्मस्वभावांस अनुस्र्णाऱ्या परमात्म्याने (त्यांत प्रवेश करून)त्या निर्जीव शरीरास सजीव केले.||३४||                                                                               भावार्थः----नंतर ज्याला अनंत मांड्या,पाय,बाहू व नेत्र आहेत व ज्याला अनंत मुखे व मस्तके आहेत असा तोच परमात्मा त्या ब्रह्मांडाचा भेद करून त्यांतून पुरुषरूपाने बाहेर पडला.||३५||                                                           भावार्थः---विद्वान पुरुष,ज्या परमेश्वराच्या अवयवांनी ब्रह्मांडातील चवदा लोकांची कल्पना करितात,त्यांत कमरेखालच्या सात अवयवांनी अतलादिक सात लोकांची व कमरेवरच्या कटीचा पूर्व भाग इत्यादिक सात अवयवांनी भूर्लोकदिक सात लोकांची कल्पना करितात.||३६||                                                                                 भावार्थः---त्या विराटपुरुषाचे मुख ब्राहमण होय.त्याचे बाहू क्षत्रिय होत.त्या भगवंताच्या मांड्यापासून वैश्य उत्पन्न झाले व पायांपासून शुद्र उत्पन्न झाले.||३७||                                                                                   भावार्थः----या विराड्-रुपी ईश्वराच्या पायांपासून कमरेपर्यंतच्या भागाने सप्तपातळांची व भूलोकाची कल्पना केली आहे.बेंबीपासून भुवर्लोक कल्पिला आहे,ह्रदयाने स्वर्गलोक,व वक्ष:स्थळाने महर्लोक कल्पिला आहे.||३८||                                              भावार्थः---त्याच्या कंठाचे ठिकाणी जनलोकाची कल्पना केली आहे.त्याच्या दोन स्तनांपासून किंवा दोन ओष्ठांपासून तपोलोकाची कल्पना केली आहे.त्याच्या मस्तकानी सत्यलोकाची कल्पना केली आहे.वैकुंठलोक हा,उत्पन्न लोकांपैकी नव्हे,तर तो निराळाच अनादी आहे.||३९||                                                                                                          भावार्थः---त्या पुरुषाच्या कमरेपासून अतलाची मांड्यापासून वितलाची,गुडघ्यापासून पवित्र अशा मुतलाची,पायांच्या पोटऱ्यापासून तालतलाची पायांच्या घोट्यापासून महातलाची,पावलांच्या पुढच्या भागांपासून रसातलाची व पावलांच्या तळव्यापासून पातळाची कल्पना केली आहे.याप्रमाणे तो पुरुष चतुर्दशलोकरूपी आहे.||४०-४१||                                                              |          भूर्लोक:कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोsस्य नाभित: | स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्रा इति वा लोककल्पना ||४२||                         भावर्थः---आतां कोठे तीनच लोकांच्या कल्पनेच्या पक्ष सांगितला आहे तो असा-त्या पुरुषाच्या पायांपासून भूलोकाची कल्पना केली आहे,नाभीपासून भूवर्लोकाची कल्पना केली आहे आणि मस्तकाने स्वर्लेकाची कल्पना केली आहे,अशीही लोककल्पना आहे.तेथे भूर्लोकादिकांमध्ये पातालादिकांचा अंतर्भाव समजावा.||४२||                                                              ५-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुरानांतील द्वितीय (२) स्कंधातील पांचवा (५) अध्याय (४२) श्लोकांनीयुक्त समाप्त झाला.||५|| |                                 || श्रीकृष्णार्पणमस्तू||  ||श्रीगुरुचरणार्पनमस्तू||                                                                                                          _____________________________________________________________________________________________                                        |६--आता ह्या सहाव्यां अध्यायाचेठिकाणी आध्यात्मिक आधिभौतिक आणि आधिदैविक या भेदांनी विराटपुरुषाच्या विभूति सांगितल्या आहेत आणि पूर्वी सांगितलेल्या सर्व विषयांचे पुरुषसुक्ताने दृढीकरण केले आहे.                                                                  |                                        ६---(विराट्-स्वरूपाच्या विभूतींचे वर्णन) ____________________________________________________________________________________________                      |ब्रह्मोवाच:---                                                                                                                 |          वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: | हव्यकव्यामृतान्नानां जिव्हा सर्वरसस्य च ||१||                                                                                                            भावार्थः---ब्रहमदेव म्हणाला----हे नारदा,विराट्-पुरुषाचे मुख हे,सर्व प्राणिमात्रांच्या वाणी व त्यांची अधिष्ठात्री देवता अग्नी,यांचे उत्पत्तीस्थान आहे,त्याच्या त्वचादी सप्तधातू ह्या गायत्र्यादि सप्तछंदाचे उत्पत्तीस्थान आहेत.त्याची जिव्हा,हि हव्य (देवांचे अन्न)कव्य (पितरांचे अन्न)अमृत (यज्ञशेष मनुष्यांचे अन्न)मधुरादिक सर्व रस,सर्व प्राण्यांची रसनेन्द्रीये व त्यांचा अधिपती वरून,यांचे उत्पत्तीस्थान होय.||१||                                                                             भावार्थः---त्याच्या नाकपुड्या,सर्वांचे प्राण व त्यांचा अधिपती वायू यांचे परम उत्पत्तीस्थान होत.त्याचे घ्रानेन्द्रीय,अश्विनीकुमार,औषधी आणि सामान्य विशेष सुगंध यांचे उत्पत्तीस्थान होय.||२||                                                               भावार्थः---त्याचे चक्षुइंद्रिय,रूप आणि प्रकाश यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.त्याचे नेत्रगोलक (बुबुळ),स्वर्ग आणि सूर्य यांचे उत्पत्तीस्थान आहेत.त्याचे कर्ण (कानाच्या पाळी,)दिशा व तीर्थे यांचे उत्पत्तीस्थान आहेत.त्याचे श्रोत्रेंद्रीय,आकाश व शब्द यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.||३||                                                                                                        भावार्थः---त्यांचे शरीर,सुवर्णादि पदार्थ,व शोभा यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.त्याची त्वचा,स्पर्श,वायू व सर्व प्रकारचे यज्ञ यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.||४||                                                                                                             भावार्थः---त्या विराट्-पुरुषाच्या अंगावरील रोम,सर्व वृक्षांचे किंवा ज्या वृक्षांच्या योगाने यज्ञाची उत्तमप्रकारे सिद्धता होत्ये त्यांचे उत्पत्तीस्थान आहेत.या विराट्-पुरुषाचे मस्तकावरील केश,मिशा व नखे हि,मेघ विद्दुल्लता,पाषाण व लोखंड उत्पत्तीस्थाने आहेत||५||                                                                                                       भावार्थः--त्याचे बाहू,इंद्रादिलोकपालांचे व बहुधा रक्षण करणाऱ्या राजादिकांचे उत्पत्तीस्थान आहेत.त्याचे पाय ठेवणे,भूर्लोक,अंतरीक्षलोक,    स्वर्गलोक,प्राप्त झालेल्या पदार्थांचे रक्षण व भयापासून संरक्षण यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.विराट्-रुपी हरीचे पाय,सर्व मनोरथ पूर्ण होण्याच्या वरप्रदानाचे स्थान आहेत.||६||                                                                    भावार्थः----त्या पुरुषाचे शिश्न,उदके,रेते पर्जन्य,उत्पत्तिक्रम आणि प्रजापती देवता यांचे उत्पत्तीस्थान हाये.त्या पुरुषाचे उपस्थेद्रीय संततीकरिता केलेल्या स्त्रीसंभोगापासून जो सुखानुभव होतो त्याचे उत्पत्तीस्थान आहे.||७||                                                  भावार्थः----हे नारदा,पुरुषाचे गुदेंद्रीय,यम,मित्र आणि मलत्याग यांचे उत्पत्तीस्थान होय.त्याचे गुदस्थान हिंसा,दारिद्र्य,मृत्यू आणि नरक यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.||८||                                                                           भावार्थः---पुरुषाचा पृष्ठभाग पराभव,अधर्म आणि अज्ञान यांचे उत्पत्तीस्थान होय.त्याच्या नाडी,शोणभद्रादिक नद व भागीरथ्यादिक नद्या यांचे उत्पत्तीस्थान व त्याच्या अस्थींचा समुदाय,पर्वतांचे उत्पत्तीस्थान आहे.||९||                                 भावार्थः---त्याचे उदर,माया,अन्नादिकांचे रस,समुद्र व सर्वभूतांचा प्रलय यांचे उत्पत्तीस्थान आहे.त्यांचे ह्रदय,सर्वांच्या मनाचे उत्पत्तीस्थान आहे.||१०||                                                                              भावार्थः---हे नारदा,त्या विराट्-पुरुषाचे चित्त,धर्म,मी तूं सनकादिक ऋषि,शंकर,अपरोक्ष आत्मसाक्षात्कार आणि शुद्ध अंतःकरण यांचे उत्पत्तीस्थान होय.||११||                                                                                                         भावार्थः--मी,तूं शंकर,व तुझे वडीलबंधू हे सनकादिक,ऋषी,देव,दैत्य,मनुष्य,हत्ती,पक्षी,मृग,सर्प,गंधर्व,अप्सरा,यक्ष,राक्षस,भूतगण,अजगर,              पशु,पित्तर,सिद्ध,विद्याधर व चारण,वृक्ष तसेच दुसरे अनेक प्रकारचे पाण्यांत,भूमीवर व आकाशांत राहणारे जीव,ग्रह,नक्षत्रे,धुमकेतू,    तारे,विजा,मेघ इत्यादी मागे उत्पन्न झालेले,प्रस्तुत असलेले व पुढे उत्पन्न होणारे जे हे सर्व जग,ते पुरुषरूपच आहे.त्या पुरुषाने हे सर्व जग व्यापक आहे,आणि तो पुन्हा त्याच्या बाहेर वितभर अधिक राहिला आहे,वितभर येणेकरून त्याचा अधिकपणा मात्र दर्शविला आहे परिमाण दर्शविले नाही.||१२-१३-१४-१५||                                                                                 भावार्थः---जसा आकाशांत दिसणारा हा सूर्य,आपल्या मंडळाला प्रकाशित करून त्याच्या बाहेरही असलेल्या जगाला प्रकाशित करितो त्याप्रमाणे विराट्-पुरुष,आपल्या देहास प्रकाशित करून ब्रह्मंडही  आंतून व बाहेरून प्रकाशित करितो.||१६||                                                                                          |                सोsमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् | महिमैष ततो ब्रम्हन् पुरूषस्य दूरत्यय: ||१७||                भावार्थः---तोच परमेश्वर,निर्भय अशा मोक्षस्थितीचा नियंता आहे.कारण,ज्या ईश्वराने मृत्यू देणाऱ्या कर्म फलाचे अतिक्रमण केले आहे.म्हणून हे नारदा,ईश्वर सर्वस्वरूप असूनही नित्यमुक्त व मोक्षदाता आहे;तस्मात हा त्याचा महिमा अघटीत आहे.||१७||   भावार्थः----भूलोकादिक लोक त्या विराट्-पुरुषाचे सांगितले आहेत म्हणून त्या अवयवरुपी लोकांच्या आश्रयाने सर्व प्रणीमात्रांनी स्थिती घडते असे विद्वजन म्हणतात.भूलोक,भुवर्लोक आणि स्वर्गलोक ह्या तिन्ही लोकांचा मस्तकस्थानपन्न जो महर्लोक त्याचेही मस्तकयपी जे जनलोक,तपोलोक आणि सत्यलोक तिन्हीच्या ठिकाणी अनुक्रमाने अमृत (अविनाशी सुख)क्षेम (सुखरुपत्व) आणि अभय (मोक्ष)हि ठेविली आहेत.||१८||                                                                                               भावार्थः----आणि तेच त्रैलोक्याबाहेरचे जन,तप आणि सत्य हे तीन लोक,अनुक्रमे नैष्ठिकब्रम्हचारी,वानप्रस्थ आणि यति या तीन आश्रयवासी लोकांची स्थाने होत.चवथा गृहस्थाश्रमी तर ब्रम्हचर्यव्रतरहित असल्यामुळे तो त्रैलोक्याच्या आंतच असतो,त्याला बाहेर जाता येत नाही||१९||                                                                                             |             सृती विचक्रमे विष्वङ् साशनानशने उभे | यदविद्या च विद्दा च पुरूषस्तूभयाश्रय: ||२०||                                भावार्थः---विषयभोगांस साधनभूत जी कर्मरूप अविद्या आणि मोक्षप्राप्तीस साधनभूत जी उपासनारूप विद्या या दोघांचाही आश्रय करून राहणारा जो पुरुष (जीव)तो कर्मफलभोगाने युक्त अशा दक्षिणमार्गाने आणि कर्मफलभोगाने रहित अशा उत्तरमार्गाने गम करितो.||२०||                                                                                                                       भावार्थः---ज्या ईश्वरापासून ब्रह्मांड उत्पन्न झाले आणि त्या ब्रह्मांडामध्ये,भुते,इंद्रिये व गुण एतत्स्वरूपी विराट्-पुरुष उत्पन्न झाला;तो ईश्वर जगत,विराट्-शरीर व ब्रह्मां यांस व्यापून त्यांच्या बाहेरही,जसा सूर्य आपल्या मंडळाला प्रकाशित करून बाहेरही प्रकाश पडतो त्याप्रमाणे अवशेष राहिला आहे.||२१||                                                                   भावार्थः---हे नारदा,जेव्हा मी ह्या विराडंतर्यामी महात्म्या ईश्वराच्या नाभिकमलापासून उत्पन्न झालो तेव्हा मला ईश्वराचे यज्ञरूपाने आराधन करण्याची इच्छा झाली,परंतु त्या विराट्-पुरुषाच्या अवयवाशिवाय मला यज्ञाची साधने कोठेच मिळेनांत.||२२||                                                                                     भावार्थ:--तेव्हा त्यांविषयी मी पुष्कळ खटपट केली शेवटी,हे श्रेष्ठा नारदा,पुरुषाच्या अवयवांनीच मी त्या यज्ञसाधनांनी तयारी केली.ती अशी यज्ञाचे पशु,यज्ञस्तंभ,कुश,हि यज्ञभूमी बहुत गुणांनी युक्त असा वसंतादी काल,पात्रे वगैरे वस्तू,तांदूळ वगैरे औषधी,घर्तादिक--   औषधी,घृतादिकस्निग्धद्रव्ये,मधुरादिक रस,सुवर्णादिक धातू,जल,ऋक्- यजु व साम हे तीन वेद,चातुर्होत्रादिक कर्मे,ज्योतीष्टोमादिक नांवे,स्वाहाकारादिक मंत्र,दक्षिणा,त्या त्या कर्माचे नियम,देवतांचा उद्देश,बौधायनादिक कर्मपद्धतीचे ग्रंथ,संकल्प,अनुष्ठानप्रकार,विष्णु---     क्रमादिक गति,देवतांची ध्याने,प्रायश्चितें,आणि केलेले कर्म भगवंताला अर्पण करणे,हे यज्ञाचे संभार पुरुषाच्या अवयवांनीच मी संपादन केले||२३-२४-२५-२६||                                                                                     भावार्थः--याप्रमाणे पुरुषाच्या अवयवांनीच यज्ञसामुग्रीची तयारी झाली असता,नंतर मी त्या सामुग्रीचा योगाने त्याचे यज्ञपुरुषरुपीईश्वराचे यजन केले.||२७||                                                                                       भावार्थः---नंतर हे तुझे भाऊ मरीच्यादिक नऊ प्रजापति यांनी एकाग्रचित्ताने,स्वतः अव्यक्त असून इंद्रादीरूपाने व्यक्त झालेल्या त्या विराट्-रुपी यज्ञपुरुषाचे यजन केले.||२९||                                                                          भावार्थः---याप्रमाणे जो स्वतः निर्गुण असून या जगाच्या उत्पत्तीच्या वगैरे वेळी मायेने बहुत गुणांचा स्वीकार करितो त्या षड्-गुनैश्वर्यसंपन्न नारायणाचे ठिकाणी हे जग राहिले आहे.||३०||                                                                         भावार्थः---त्यानेच प्रेरित असा मी जगाची उत्पत्ती करितो,त्याच्या स्वाधीन असणारा शंकर या जगाचा संहार करितो,आणि त्रिगुणात्मक मायेचा स्वीकार करणारा तोच नारायण,विष्णूरूपाने याचे रक्षण करितो.||३१||                                           |          इति तेsभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि | नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ||३२||                                भावार्थः----बा नारदा,जे तूं मला विचारलेस ते हे मी तुला सांगितले आहे.कार्य किंवा कारणरुपी जे जे उत्पन्न होणारे पदार्थ आहेत ते परमेश्वराहून निराळे नाहीत.||३२||                                                                                    भावार्थः---हे नारदा,मी पूर्वी प्रेमलक्षण भक्तीच्या योगाने सद्गदित झालेल्या चित्ताने हरीचे ध्यान केले होते म्हणून माझी वाणी मिथ्या कधीही होत नाही,माझ्या मनाची गति (ज्ञान)कोणत्याही वेळी असत्य (भलत्या मार्गाकडे वळणारी)नसते,आणि माझी इंद्रिये वाईट मार्गाकडे कधीही प्रवृत्त होत नाहीत.||३३||                                                                                                             भावार्थः---हे नारदा,भक्तीवाचून कोणतेही ज्ञान होत नाही,याविषयी मी आपलाच अनुभव तुला सांगतो ऐक.वेदस्वरूपी,तपोरूपी,सर्व मरीच्यादिक प्रजापतीमध्ये श्रेष्ठ व त्यांनी वंद्य व उत्कृष्ट योगाभ्यास करून एकाग्रचित्त झालेला अशाही मी,पूर्वी ज्या भगवंतापासून आपली उत्पत्ती झाली त्यास बराचवेळपर्यंत जाणिले नव्हते.||३४||                                                     भावार्थः---तेव्हा शरणागतलोकांच्या संसाराचा निवर्तक,कल्याणाचा मार्गरूप आणि अत्यंत मंगलकारक अशा त्या ईश्वराच्या चरणास मी अनन्य भावाने शरण गेलो,त्याच्या योगाने तो भगवान अचिंत्य महात्म्याने युक्त आहे असे ज्ञान झाले,जसे आकाश आपला अंत पावत नाही तसा जो भगवान ईश्वर,स्वतः हि आपल्या मायेचा विस्तार इतका आहे असे जणू शकत नाही.मग दुसरे कोठून जाणतील,तात्पर्य,आकाशपुष्पाचे अज्ञान असलेतरी तेणेकरून सर्वज्ञपणास बाध येतो असे नाही.||३५||                                                                                             भावार्थः---कारण,ज्या भगवंताचे खरे स्वरूप,आम्हांला,तुला व तुझ्या बंधूना व शंकराला समजत नाही.मग इतर देवांना ते समजणार कसे?फार तर काय,त्याच्या मायेने आमच्या बुद्धी मोहित झाल्या असल्यामुळे त्याच्या मायेने निर्माण केलेल्या या जगालासुद्धा आम्ही यथामतिच जाणत आहो,पूर्णपणे जाणत नाही.||३६||                                                                     भावार्थः---हे नारदा,आम्ही ज्यांमध्ये प्रमुख आहो असे पुष्कळ लोक,ज्याच्या अवतारांतील लीलांचेमात्र गायन करितात पण ज्याला यथार्थपणे जाणत नाहीत त्या षड्गुनैश्वर्यसंपन्न भगवंताला माझा नमस्कार असो.||३७||                                        भावार्थः---तो हा जन्मरहित पुराणपुरुष,प्रत्येक कल्पामध्ये आपणच करता होऊन आपले ठिकाणी आपल्या योगाचे आपणासच उत्पन्न करितो व संहार करितो.||३८||                                                                                            |               विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् | सत्यं पूर्णमनानाद्दन्तं निर्गुनं नित्यमद्वयम् ||३९||             भावार्थः----त्या परमेश्वराचे पुराणपुरुष,प्रत्येक कल्पामध्ये आपणच करता होऊन आपलेठिकाणी आपल्या योगाने आपणासच उत्पन्न करितो,पालन करितो व संहार करितो.||३८||                                                                      |                 ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: | यदा तदेवासत्तर्केस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ||४०||                        भावार्थः---त्या परमेश्वराचे खरे स्वरूप केवळ शुद्ध ज्ञानरूप असून सर्वांचे अंतर्यामी,संशयादिरहित,स्थिर,पूर्ण,जन्ममरण रहित,निर्गुण,नित्य आणि अद्वितीय आहे.||३९||                                                                        भावार्थः---हे नारदा,जेव्हा मननशील विद्वान पुरुष,आपला देह इंद्रिये व मन यांस शांतरीतीने स्वाधीन ठेवितात,तेव्हांच ते त्या आत्मस्वरूपास जाणतात आणि जेव्हा तेच प्रकाशमान आत्मस्वरूप,दुष्ट पुरुषांच्या कुतर्कांनी आच्छादित होते तेव्हा ते अंतर्धान पावून त्यांच्या समजण्यात येत नाही.||४०||                                                                                        भावार्थः---आता ईश्वराने प्रत्येक कल्पांत कोणतेकोणते अवतार घेतले आहेत ते सांगतात.व्यापक परमात्म्याच्या पहिला अवतार सहस्त्रशीर्षादियुक्त पुरुषरुपी होय: काल,स्वभाव व कार्यकारनात्मक प्रकृती हे त्याचे शक्तीरुपी अवतार होत.पंचमहाभूते,अहंकार,    सत्वादी गुण,दहा इंद्रिये,ब्रह्मंदाडीदेह,शरीराभिमानी जीव,आणि जगातील स्थावरजंगमरूप पदार्थ,हे त्याचे अवतार होत.||४१||                                                                      भावार्थः---मी,शंकर व विष्णू हे त्याचे गुणावतार होत.हे दक्षादी प्रजापती व नारदा,तुझ्यासारखे भक्तजन,इंद्रवगैरे स्वर्गलोकाचे पालक,गरुडादिक पक्षीलोकाचे पालक,राजा इत्यादिक मनुष्यलोकाचे पालक,पाताललोकाचे अधिपती---------||४२||                                                                                              भावार्थः---गंधर्व,विद्याधर आणि चारण यांचे अधिपती,तसेच यक्ष,राक्षस,सर्प आणि नाग यांचे अधिपती व जे ऋषीमध्ये श्रेष्ठ,पितरां--  मध्ये श्रेष्ठ,दैत्यांचे स्वामी,सिद्धांचे नियंते,दानवांचे अधिपती व दुसरे जे प्रेत,पिशाच,भूत,कुष्मांड (एकप्रकाराची भूतयोनी)जलजंतू,मृग आणि पक्षी यांचे स्वामी-----||४३||                                                                                                 भावार्थः---आणि या लोकी ज्या कांही वस्तूला ऐश्वर्य,तेज,इंद्रियांचे बल व मानसिक शक्ती,शरीर शक्ती,किंवा विशेष क्षमा हे गुण असतील अथवा ज्यांना शोभा,निंद्यकर्मांची लज्जा,संपत्ती आणि बुद्धी हि विशेषेकरून असतील,तसेच ज्यांचा वर्ण आश्चर्यकारक असेल मग त्या वस्तू रूपवान असोत किंवा नसोत त्या सर्व ईश्वररुपी आहेत असे जाणावे.ज्या वस्तू रूपवान असोत किंवा रूपवान नसोत,त्या सर्व वस्तू ईश्वररुपीच आहेत.त्याच्याशिवाय अन्य नाहीतच.सर्वत्र व सर्वकांही ईश्वरच आहे.||४४||                                                                                                |                               प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरूषस्य भूम्न: |                                                                                          |                               आपीयतां कर्णकषायशोषा-ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ||४५||                 भावार्थः---हे नारदा,व्यापक पुरुषाचे जे काही विशेष सुंदर लिलावतार मानिले आहेत,ते आता मी तुला अनुक्रमाने सांगतो श्रवण कर.ते असत्कथाश्रवणाने कर्णांस प्राप्त झालेल्या मलाचे शोषण करणारे आहेत.||४५||                                                        याप्रमाणे श्रीमद्भागवत्नामक महापुराणांतील द्विती(२)यस्कंधामध्ये सहावा(६)अध्याय पंचेचाळीस(४५)स्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.                           || श्रीकृष्णार्पणमस्तू || || श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                       _____________________________________________________________________________________________                                        |७-----आतां या साप्तमाध्यायंत,ब्रह्मदेवाने नारदाला जेव्हा अनंत भगवंताने अनेक लीलावतार सांगितले असून त्या प्रत्येक अवताराचे कर्म,कारण व गुण यांचे वर्णन केले आहे.||७||                                                                                      ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |ब्रह्मोवाच:----                                                                                                                              |                                यत्रोद्दत: क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीमनन्त: |                                |                                अन्तर्महार्णव उपागमादिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वज्रधरो ददार ||१||              भावार्थः--ब्रहमदेव म्हणाला---हे नारदा,जेव्हा अनंत भगवंताने,१—“सर्वयज्ञरूप वराहमूर्ती” धारण करून प्रलयकालीन उदकांत निमग्न झालेल्या भूमीच्या उद्धारासाठी उद्योग चालविला,तेव्हा त्याने त्या महासमुद्रांत आपणासमोर प्राप्त झालेल्या अतिप्रसिद्ध हिरण्याक्षनामाक  दैत्यांचे,आपल्या दंष्ट्रेच्यायोगाने,जसे इंद्राने वज्राच्या योगाने पर्वताने विदारण करावे त्याप्रमाणे विदारण केले.||१||                                                                                                  |                                जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् |                                                                                             |                                लोकत्रयस्यमहतीमहरद् यदाssर्तिं स्वायम्भूवेन मनुना हरिरीत्यनूक्त: ||२||                           भावार्थः-----त्याच नारायणाने रुचीनामक प्रजापतीपासून त्याच्या आकृतीनामक पत्नीच्या उदरी २--सुयज्ञनावांचा अवतार                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            धारण करून आपल्या दक्षिणानामक स्त्रीचे ठिकाणी सुयमनावांचे देव उत्पन्न केले व त्यानेच स्वतःइंद्र होऊन त्रैलोक्याची मोठ-मोठी दुःखे हरण केली म्हणून पूर्वी त्याचे सुयज्ञ असे नांव असतांही स्वायभुवमनुने त्याला पुढे “हरी” असे नाव दिले आहे.||२||                                                                                      भावार्थः---हे विप्रा नारदा,त्याच ईश्वराने कर्दमऋषीच्या घरी त्याच्या देवहुती नामक पत्नीचे ठिकाणी ३—“नऊ बहिणीसहवर्तमान कपिलनामक अवतार घेऊन,”आपल्या आईला ब्रहमविद्येचा उपदेश केला.ज्या ब्रहमविद्येच्या योगाने त्या देवहूती त्याच जन्मांत आपल्या अंतःकरणास मलीन करणाऱ्या सत्त्वादीगुणांच्या आसक्तीरूप मलाच सर्वथा त्याग केला व ती त्या कपिलनामक भगवंताच्या मोक्षगतीस पावली.त्याचप्रमाणे—देवहुतीप्रमाणे आपणही संत—महात्मा यांचा सत्संग करून मोक्ष नावाचा चौथा पुरुषार्थ प्राप्त करून घ्यावा.||३||                                                                                                                                              भावार्थः---तसाच तो भगवान,पुत्रप्राप्तीची इच्छा करणाऱ्या अत्रीऋषीस प्रसन्न होऊन म्हणाला कि,मी आपणासच तुला दिले आहे म्हणजे मीच तुझा पुत्र होईन असे भाषण करून तोच विष्णू त्याचा पुत्र झाला,म्हणून त्या अवतारी त्यास ४—“दत्त” असे नाव पडले,ज्या दत्तात्रेयाच्या चरणकमलसंबंधी राजाने पवित्र देह झालेले,यदुराजा,सहस्त्रार्जुन इत्यादिक राजे,या लोकीचे व परलोकिचे भुक्तीमुक्तीरूप ऐश्वर्य पावले.आपणही यादुराजा, सहस्त्रार्जुन इत्यादिक राजाप्रमाणे भुक्ती-मुक्तीरूप ऐश्वर्य प्राप्त करून घ्यावे.||४||  भावार्थः---हे नारदा,सृष्टीच्या आरंभी मी निरनिराळे लोक उत्पन्न करण्याच्या इच्छेने तप केले असतां,त्या माझ्या अखंडित तपाच्या योगाने तो भगवान प्रसन्न होऊन,आपणच सनक,सनंदन,सनातन व सनतकुमार अशा चार रूपांनी उत्पन्न .आणि त्या कुमाररुपी हरीने,पूर्वकल्पाच्या प्रलयकाली उच्छिन्न झालेले आत्मज्ञान या क्ल्पामध्ये उत्तमप्रकारे कथन केले.ते श्रवण करितांच ऋषींनी त्याचा आपल्या अंतःकरनांत प्रत्यक्ष अनुभव घेतला.||५||                                                                                                     भावार्थः---दक्षाची मुर्तीनामक कन्या धर्म नावाच्या ऋषीला दिली होती.तिच्या उदरी ईश्वराने ५--नर आणि ६--नारायण असे दोन अवतार ग्रहण केले.त्य्क़ उभयतांनी जे तप केले त्याचा प्रभाव अलौकिकच होय.तो असा की त्या नरनारायनाचा तपोभंग करण्याकरिता इंद्राने स्वर्गावरून मदनाच्या केवळ सेनाच अश्या ज्या अप्सरा पाठविल्या होत्या त्यांनी तेथे भगवंतापासून उत्पन्न झालेल्या आपल्या सारख्या अप्सरा पाहिल्या आणि लज्जित होऊन त्या नर-नारायणाच्या तपाचा भंग करण्यास समर्थ झाल्या नाहीत.आपणही परमार्थ करण्यास कांही प्रतिबंध आला असेल तर तो नारा—नारायणाप्रमाणे प्रतिबंध नाहीसा करून आपल्या साध्यापर्यंत जावेच,कारण बिनचूक साधनाद्वारे बिनचूक साध्य प्राप्त होत असते.||६||                                                                                                                 भावार्थ:----शंकरासारखे मोठमोठे पुण्यवान पुरुष,आपल्या क्रोधदृष्टीच्या योगाने मदनाला जाळून टाकितात परंतु ते आपणास जाळणाऱ्याहि असह्य क्रोधास जाळीत नाही,म्हणजे ते क्रोधाच्या स्वाधीन होतात.तोच क्रोध,ज्याच्या निर्मल अंतकरणात प्रवेश करण्यास अत्यंत भितो त्या नरनारायनाच्या मनात काम तरी पुनः कसा बरे प्रवेश करील!(करणारच नाही).म्हणून आपण क्रोधाच्या अधीन न जाता क्रोधाला आपल्या ताब्यात ठेवावे—क्रोधाचा वापर आपल्या पारमार्थिक हितासाठी करावा.||७||                                                                                                                   भावार्थ:----उत्तानपाद राजाच्या देखत सापत्न मातेच्या वाग्बाणांनी दु:खित झालेला ध्रुव,बालक असताही तपश्चर्येकरिता अरण्यात निघून गेला.तेव्हा त्यास भगवान प्रसन्न होऊन त्याने स्तुती करणाऱ्या त्या बालकास ध्रुवपद दिले.ज्या धृवपदाची त्याच्या खाली राहणारे कस्यपादिक सप्तर्षी,स्तुती करतात.आपण चांगले कार्य करून स्तुतीस पात्र व्हावे.||८||                                                                                           भावार्थ:---जेव्हा वेन राजा,धर्म मार्गाचे उलंघन करून ब्रह्माणाचा छळ करू लागला,तेव्हा ब्राहमणाच्या शापरुपी वज्राने त्याच्या बाळाचा ऐश्वर्याचा दाह होऊन तो नरकात पडत असता ऋषीची प्रार्थना केलेल्या ज्या भगवंताने,त्याच्या वेतापासून ६—“पृथुनामक” अवतार घेवून त्याचे अधोगातीपासून रक्षण केले आणि जगामध्ये  पुत्रपदाची सार्थकता मिळवली व जगाच्या जीवनासाठी गोरूपी पृथ्वीचे दोहन करून तिजपासून अनादी सर्व वस्तू निर्माण केल्या.||९||                                                                         भावार्थ:----हाच भगवान नाभिराजाच्या मेरूदेविनामक स्त्रीचा पुत्र ७—“ऋषभनामक” झाला,त्याने लोकात आपली जडासारखी स्थिती दाखविण्यासाठी निरंतर समाधिरूप योगचर्येचे आचरण केले त निजानंदरूप आत्मस्वरूपाचे ठिकाणी रामनाम,शांत इंद्रियांनी युक्त,सर्व ठिकाणी समदृष्ठी ठेवणारा आणि अहंताममतादि संगरहित होता म्हणून सर्व ऋषी अद्यापि त्या ऋषभदेवाच्या परमहंसाश्रमस्थितीचे स्तवन करितात.||१०||                                                                             भावार्थ:-----नंतर साक्षात यज्ञपुरूषरुपी त्याचे भगवंताने,माझ्या यज्ञामध्ये ८—“हयग्रीवनामक” अवतार धारण केला.त्याचा वर्ण सुवर्णासारखा होता.तो सर्व वेदरूप,यज्ञरूपआणि सर्वदेवतारूप असून तो स्वसोच्छवास करीत असता,त्याच्या नाकपुड्यापासून सुंदर वेदवाणी प्रकट झाल्या.||११||                                                                                            भावार्थ:----युगाच्या अंतसमयी झालेला विष्णूचा अवतार,वैवस्वनामक मनूच्या दृष्ठीस पडला होता.त्या ९—“मत्स्यरुपी ईश्वराने”,माझ्या मुखातन गलीत झालेल्या वेदाचे ग्रहण करून महाभयंकर अशा महाप्रलयकाळाच्या उदकामध्ये मोठ्या आनदाने क्रीडा केली.||१२||                                                                                                                            भावार्थ:-----देवाच्या व दानवाच्या समुदायाचे रक्षण करणारे महाबलीष्ठ देवदैत्य,अमृतप्रप्तीसाठी क्षीरसमुद्राचे मंथन करीत असता,१०—“कुर्मरूप” धरण करून आपल्या पृष्ठभागावर मंदरपर्वताचे धारण केले.तेव्हा त्या पर्वताच्या परिभ्रमणरूप सुखकारक घर्षणाने पाठीची कंडू शांत होत असल्यामुळे त्या देवास झेप घेण्यास योग्य वेळ सापडली होती.||१३||                                        भावार्थ:----देवाच्या महाभयाचा नाश करणारा जो भगवान त्याने भ्रमर पावणाऱ्या भोवया व दाढा यांनी भयंकर अश्या मुखाने युक्त असे ११—“नरसिंहरूप” धारण करून आपल्या समोर गदा घेवून फुरफुरत येणाऱ्या दैत्यराज हिरण्यकाशिपुला आपल्या मांडीवर पडून त्यांचे नखांनी शिघ्र विदारण केले.आपणही निष्काम कर्म करून आपले जे सहा शत्रू काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद-अहंकार आणि मत्सर यांचा नाश करावा.||१४||                                                                               भावार्थ:---एका सरोवरामध्ये महाबलीष्ठ नक्राचे पायाचेठीकानी घट्ट धरलेला,गजेंद्र,फार दु:खित झाला,तेव्हा त्याने आपल्या सोंडेत सरोवरातील एक कमल घेवून नारायणाची प्रथांना केली कि,हे आदिपुरुष,सर्वलोकनाथा,हे पावनकीर्ते,हे प्रभो आपले नाव केवळ श्रवण मात्रानेच सर्वस मंगलदायक आहे.म्हणून आपणही आपल्या मुखामध्ये नेहमी भगवंतांचे नामस्मरण करावे.||१५||                                                                      भावार्थ:----हे वाक्य श्रवण करून अप्रमेयबलपराक्रम तो भगवान हरी,हस्ताम्ध्ये चक्रायुद्ध ग्रहण करून गरुडाच्या स्कंधावर आरूढ झाला आणि तेथे येवून त्याने सुदर्शननामक चक्राच्या योगाने नक्राच्या मुखाने विदारण करून,शरण आलेला त्या गजेंद्रास शुंडेच्या   ठिकाणी ग्रहण करून कृपेने नक्राच्या मुखातून बाहेर काढिले.||१६||                                                               भावार्थ:----१२—“यज्ञपति विष्णू(वामन)”आदितीच्या मुलामध्ये कनिष्ठ असूनही गुणांनी श्रेष्ठहोय.म्हणून आपण प्रयत्न करून गुणवान व्हावे.कारण,त्याने आपल्या चरणस्थानाच्या योगाने हे सर्व लोक व्यापून टाकिले.धर्ममार्गाने चालणारा पुरुष समर्थानीही याचनेवाचून पदच्युत करण्यास योग्य नाही,म्हणून त्या वामनाने त्रिपादभूमीच्या याचनामिषाने बलीराजापासून सर्व पृथ्वी ग्रहण केली. ||१७||                                                                                                                |                              नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौच -                                               |                                माप: शिखा धृतवतो विबुधापिपत्य |                                                             |                             यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य -                                      |                                 दात्मानमग्ङ शिरसा हरयेsभिमेने ||१८||                                                                              भावार्थ:---हे नारदा,त्रिविक्रमरुपी वामनाचे चरण क्षालन करणाऱ्या बलीराजाला पुढे देवाच्या आधिपत्य(इंद्रपदवी)मिळणे हे म्हणण्यासारखा काही मोठा पुरुषार्थ नाही.कारण,ज्या बळीराजाने,त्रिपादभूमी देतो म्हणून वामनास सांगितलेल्या भाषणाच्या पूर्णतेखेरीज,शुक्राचार्याने,शाप दिला असताही दुसरे काहीच करण्याची इच्छा केली नाही.आणि ज्याने शेवटी तिसऱ्या पावलाची पूर्तता होण्यासाठी आपला देह सुद्धा मस्तक पुढे करून,वामनाला अर्पण केला.ज्याप्रमाणे बलीराजाने दिलेला शब्द आचरणात आणून दाखविला,त्याप्रमाणे आपणही इतरांना दिलेला शब्द आचरणात आणून दाखवला पाहिजे.दिलेला शब्द आचरणात आणण्यास कितीही प्रतिबंद आला तरी तो प्रतोबब्ध नाहीसा करून दिलेल्या शब्दाचे पालन करावे.आपण दिलेल्या शब्दाचे पालन करणे हा आपला स्वधर्म आहे.आपण स्वधार्मांचे पालन केल्याने उन्नती होते व स्वधार्मांचे पालन न केल्याने अधोगती होते.असा विवेक करून जीवन व्यतीत करावे.||१८||                                                                                      भावार्थ:----हे नारदा,आपल्या ठिकाणी तुझी दृष्ठी फार दृढ असे पाहून संतुष्ठ झालेल्या त्या भगवंताने १३—“हंसरूपाने” तुला भक्तियोग उत्तम रीतीने सांगितला आणि आत्मतत्वाचे प्रकाशक आणि ज्ञानाचे साधन असे भागवत नामक पुरण उपदेशिले.ज्या हंसरूपाणे सांगितलेल्या भक्तीज्ञानादिकास,वासुदेव शरण गेलेला भक्तच अनायासाने जाणतात.म्हणून आपण निष्काम भक्ती करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करावा.||१९||                                                                                     भावार्थ:----तो ईश्वर. स्वयंभुवादिक प्रत्येक मन्वंतरामध्ये  मनुवंशाचे  पालन करण्याकरिता १४—“मनुरूपीअवतार” धरण करून दशदिशांचे ठिकाणी आपले प्रभावरूपी अखंड चक्र धारण करितो आणि अनेक चरित्रांनी आपली उत्तमकीर्ती त्रैलोक्याच्या पृष्ठभागी असणाऱ्या सत्यलोकाच्या ठिकाणी देखील प्रसिध्द करीत होत्साता,मन्वंतरांत कोणी दुष्ट राजे झाले,त्यास दंड करितो.आपण जो भगवंत मनु आहे,तो विहित कर्मानुसार आचरण करतो व निषिद्ध कर्माचा त्याग करून प्रसिद्ध होतो,त्याचप्रमाणे आपण—जीवानी विहित कर्मांचे आचरण करून व निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून आचरण करावे,कारण दुष्ट—निषिद्ध कर्म करणारांना--लोकांना दंड असतो व सज्जन—विहित कर्मानुसार आचरण करणाऱ्यांना लोकांना दंड न देता सु:ख देतो.म्हणून आपण विहित कर्मानुसारच आचरण करावे.||२०||                                                                                        भावार्थ:---स्वत:च कीर्तीरूपी असा तो भगवंत १५—“धन्वंतरी” नावाचा अवतार घेऊन,महारोगग्रस्त अशा लोकांचे रोग,आपल्या नाममात्रेनेच त्वरित दु:ख दूर करितो आणि ज्याच्यापासून मरणरहित आयुष्य  प्राप्त होते अशा त्या  धन्वंतरीने,पूर्वी दैत्यांनी बंद केलेला यज्ञांतील आपला हविर्भाग,पुन्हा मिळविला व हल्लीही तो ह्या लोकांत अवतार घेऊन आयुर्वेद(वैद्दशास्त्र)प्रवृत्त करीत आहे.||२१||                                                                                                         भावार्थ:---हल्ली १६—“परशुरामावतार” धारण करणारा हा महात्मा हरि,उग्र पराक्रम करून होत्सत्ता,जगाच्या संहाराकरिता दैवाने वृद्धिगंत झालेले,ब्राह्मणांचा द्रोह करणारे,वेदामार्गाचा त्याग करणारे व नरकांत पडून दु:खे भोगण्याची इच्छा करणारे असे क्षत्रियाचे कुळ पृथ्वीला कंटाकाकासारखे दु:खदायक झाले असल्यामुळे त्याचा आपल्या तीक्ष्णधारेच्या कुऱ्हाडीने एकवीसवेळा संहार करीत आहे.त्याचप्रमाणे आपणही मोक्ष—मार्गात प्रतिबंध करणारे काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद—अहंकार आणि मत्सर यांचा नाश करावा व परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||२२||                                                                                                               भावार्थ:---तो मायानियंता परमात्मा,आमच्यावर अनुग्रह करण्याविषयी तत्पर होत्साता,भरतादिक अंशांसहवर्तमान इक्ष्वाकुराजाच्या वंशांत १७—“रामचंद्ररुपाणे” अवतात घेऊन दशरथाच्या आज्ञेत राहत होत्साता सीता-लक्ष्मनासहवर्तमान अरण्यांमध्ये प्रवेश करील. ज्याच्याशी विरोध करणाऱ्या रावणारा मोठेच दु:ख(मृत्युरूप)भोगावे लागेल.म्हणून आपण—जीवानी भगवंतांसी विरोध न करता सख्य करून त्याचा अनुभव घ्यावा.||२३||                                                                                                                           भावार्थ:----लंकेमध्ये असणाऱ्या सीतेच्या विरहाने अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या रामाच्या आरक्त दृष्टीने अत्यंत संताप पावला आहे, मत्स्य,जलसर्प व सुसरी वगैरे प्राण्याचा समुदाय ज्यामध्ये असा भयाने थरथरा कापणारा समुद्र जशी पूर्वी शंकराने त्रीपुरासुचारी पुरे जाळून टाकिली त्याप्रमाणे रावणाचे नगर(लंका)जाळण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या रामाला,शीघ्र लंकेस जाण्यास मार्ग देईल,||२४||                                                                                भावार्थ:-----तो राम सीतेचे हरण करणाऱ्या युद्धामध्ये,मोठ्या डौलाने संचार करणाऱ्या व आपल्या वक्ष:स्थळाच्या आघाताने ज्या—त्या ठीकानी तुकडे करून पडलेल्या ऐरावताच्या दातांनी प्रकाशित झालेल्या दिशांचे पालन करणाऱ्या रावणाच्या माझ्यासारखा दुसरा कोण पराक्रमी आहे अशा समजुतीने उत्पन्न झालेल्या भूमीच्या महागर्वाला,प्राणासहवर्तमान धनुष्यापासून सुटलेल्या बाणांनी तत्काळ घालवून टाकील.आपणही सत्संग  करून अहंकाराला जाळून परमात्म्याचा त्याग करावा.||२५||                                                                                          भावार्थः----दैत्यांशभूत राजांच्या सैन्यांनी पिडीत झालेल्या भूमीच्या क्लेशनिवारणार्थ तो भगवान १८—“श्रीकृष्ण,आपल्या अंशरूप बलरामासहवर्तमान” अवतार घेईल.तेव्हा बलरामाचा वर्ण पांढरा असेल व श्रीकृष्णाचा वर्ण काळा असेल.त्याच्या मनातील कर्तव्य कर्म लोकांस कळावयाचे नाही.तो आपल्या महिम्याने युक्त अशी अमानुषकर्मे करील,||२६||                                      भावार्थः----ती अशी कि,श्रीकृष्ण लहान बालक असताना त्याने पुतनेचे जे प्राणहरण करणे,तीन महिन्याचा असताना पायाने शकटासुरास जे उलथून पाडणे,आणि रांगत असतांना झाडांच्या मध्ये जाऊन गगनचुंबित अर्जुनवृक्षांस जे उपटून पाडणे,हि कृत्ये श्रीकृष्ण ईश्वर असेल तर कधीही घडणार नाहीत,||२७||                                                                           भावार्थः----तसेच गोकुलांतील गाई-वृषभादिकांनी व गोपालांनी कालियाच्या डोहांतील विषोदक प्राशन करून ते सर्व मरण पावले असतां,त्यास कृपादृष्टीरूप अमृतसृष्टीने जे जिवंत करणे व विषाच्या योगाने ज्याची जिव्हा अतिचंचल आहे अशा कालियानामक सर्पाचे त्या स्थानातून जे उच्चाटन करणे,हि कृष्णाची कर्मे दिव्यच होतील.||२८||                                          भावार्थः---नंतर त्या दिवशी रात्री यमुनातीरी मुंजाट्वीनामक वनप्रदेशांत नंदादि व्रजवासी गोपालांनी निद्रा केली असतां,त्या काली ग्रीष्मऋतू असल्यामुळे ते शुष्कवन वणव्याने चहूकडून जळू लागेल,तेव्हा व्रजवासी सर्व लोकांस खरोखर अंतकाळाचा समयच प्राप्त झाला असतां.त्याप्रसंगी बलरामासाहित अतर्क्यशक्तिमान श्रीकृष्ण,त्यांचेकडून नेत्रे झाकवून व त्या अग्नीचे स्वतः प्राशन करून त्यास संकटांतून मुक्त करील.हे त्याचे कर्म तर दिव्यच होईल यात संशय नाही.||२९||                                     |                            गृह्रीत यद् यदुपबन्धममुष्य माता                                                                           |                                शुल्बं सुतस्य न तु तत् यदमुष्य माति |                |                            उज्जृम्भतोsस्य वदने भुवनानि गोपी                                                   |                                संवीक्ष्य शक्ङित मना: प्रतिबोधिता ssसीत् ||३०||                        भावार्थः---ह्या कृष्णाची आई (यशोदा)कृष्णाला बांधण्याकरिता जे जे दावे घेईल,ते ते दावे ह्या बाळाला काही पुरावयाचे नाही आणि ती यशोदा,जांभई देणाऱ्या ह्या कृष्णाच्या मुखामध्ये चतुर्दश भुवने पाहून शंकित झाली असता,हा आपले ऐश्वर्य दाखवून तिला बोध उत्पन्न करील.||३०||                                                                                     भावार्थः---तो श्रीकृष्ण,वरुणाच्या पाशापासून प्राप्त झालेल्या भयातून नंदाला मुक्त करील आणि मायासुराचा पुत्र जो जो व्योमासुर त्याने पर्वताच्या गुहेमध्ये कोंडून ठेवलेल्या गोपाळास सोडवील.दिवसाचे ठिकाणी कामधंदा केल्यामुळे रात्रीच्या वेळी अतिश्रमाने निजलेल्या गोकुलवासी लोकांस त्यांचा मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी वैकुंठवासी नेईल.||३१||                                                 भावार्थः----गोपांनी इंद्राचा यज्ञ मोडून गोवर्धनाची पूजा केल्यामुळे रागाने गोकुळाच्या नाशाकरिता प्रलयकालच्या मेघांकडून इंद्र वृष्टी करीत असतां,कृपेने पशुंचे रक्षण करण्याची इच्छा करणारा तो श्रीकृष्ण करणारा सात वर्षांचा असतां,श्रमरहित अशा आपल्या हस्तावर,सात दिवसापर्यंत सहज लीलेने अळंब्या सारखा गोवर्धन पर्वत धारण करील.||३२||  भावार्थः---पुढे चंद्राच्या किरणांनी शुभ्रवर्ण अशा शरद ऋतूतील रात्रीमध्ये वृंदावनात क्रीडा करणारा व नृत्यक्रीडेविषयी उद्दुक्त झालेला तो श्रीकृष्ण,मंजुळपदांनी व दीर्घआलापांनी युक्त जे गायन त्याच्या योगाने कामोद्दीपन होऊन विवश झालेल्या गोपींना बलात्काराने हरण करणाऱ्या शंखचूडाचा शिरच्छेद करील.||३३||                                                                                                            भावार्थः--आणिजेप्रलंबासूर,धेनुकासुर,बकासुर,केशी,वृषभासुर,चाणूरवगैरेमल्ल कुवलयापिडणावाचाहत्ती,कंस,कालयवन,भौमासूर, पौंड्रकादिक,तसेच शाल्व,द्विद वानर,बल्वल दंतवक्त्र,नग्नजीत्-राजाचे सात वृषभ,शंबरासूर विदुरथ,व रुक्मीवगैरे उत्पन्न होतील||३४||                                                    भावार्थः----तसेच जे कांवोज,मत्स्य,कुरु,कैकय,सृंजय इत्यादी रणशूर राजे हस्तांत धनुष्ये धारण करून युद्धामध्ये प्राप्त होतील त्यांस बलराम,भीम,अर्जुन इत्यादिक कपटनांवे धारण करणाऱ्या त्या श्रीकृष्णानेच मारिले असता,ते सर्वही त्याच्या वैकुंठलोकांस जातील.||३५||                                                                                                  भावार्थ:----कालाच्या योगाने मंदबुद्धी व अल्पायुषी झालेल्या पुरुषास,आपण केलेले बोध दुर्बोध आहेत.असे जाणून सत्यवतीच्या ठिकाणी १९—“व्यासरूपाने” प्रगट झालेला तो भगवान,वेदरूपवृक्षाचे शाखा भेदाने विभाग करील.||३६||                                              भावार्थ:-----वेदमार्गामध्ये अत्यंत निष्ठेने राहणारे परंतु मयासुराने निर्माण केलेल्या अदृश्य वेद्युक्त तीन नगरीत वसून त्यानगरीच्या  योगाने लोकांचा घात करणारे अशा देवद्वेष्ट्या दैत्यांच्या बुद्धीला मोह व लोभ उत्पन्न करणारा पाखंडी युद्धवेश धारण करून तो भगवान,त्यास पुष्कळ पाखंडमार्ग सांगेल.||३७||                                                             भावार्थ:----ज्यावेळी साधूच्या देखील घरी हरीच्या कथेचे श्रवण कीर्तन होत नाहीसे होईल,ब्राहमण क्षत्रिय व वैश्य हे तिन्ही वर्ण पाखंडी होतील,शुद्रलोक राजे होतील आणि जेव्हा स्वहाकार स्वधाकार व वषट्कार हे शब्द एकुंसुद्धा येत नाहीसे होतील,तेव्हा कलियुगाच्या शेवटी कलीचे शासन करणारा तो भगवान २०—“कल्कीरुपाने अवतार” धारण करील. ||३८||                                                                                     भावार्थ:---हे नारदा,या जगाच्या सृष्टीकार्याविषयी जे तप,मी (ब्रहम) मरीच्यादिक नऊ ऋषी व दक्षादिक प्रजापती योजिलेले आहेत,पलनावी-षयी-धर्म-विष्णू,स्वयंभूवादिक चवदा मनू इंद्रादिदेव व पृथु इत्यादिक सार्वभौम राजे योजिलेले आहेत आणि संहाराविषयी जे अधर्म,शंकर-सर्प व असुरादिक योजिलेले आहेत:ह्या सर्वही अनंतशक्ती धारण करणाऱ्या त्या भगवंताच्या मायाने रचिलेल्या विभूती होत.||३९||                                                                                       भावार्थ:----हे नारदा,जो बुद्धिमान पुरुष,पृथ्वीच्या परमाणुही गणती करू शकतो तसाही कोण बरे पुरुष,विष्णूच्या पराक्रमाची गणना करण्यास समर्थ होईल?कोणीच होणार नाही कारण,ज्या विष्णूने,वामनावतारी आपल्याच अस्खलित चरणवेगाने,ब्रह्मांडाच्या बाहेर असणाऱ्या त्रिगुणात्मक मायेच्या आवणांसुद्धा,अतिशय कापू लागणाऱ्या सत्यलोकाचे धारण केले आहे. ||४०||                                                                                  भावार्थ:----हे नारदा मी,ब्रहमदेव हे तुझे वडील बंधू मरीच्यादिक ऋषीही,त्या परमेश्वराच्या मायेच्या बलाचा अंत जाणत नाही.मग जे दुसरे सामान्य लोक आहेत ते कसे जाणतील !कारण ज्याला सहस्त्र मुखे आहेत असा आदिदेव शेषही,या विष्णूच्या गुणाचे हजार मुखांनी निरंतर गायन करीत असून तो अजूनही त्या गुणांचा अंत पावत नाही.||४२||                                          भावार्थ:---यास्तव तो भगवान अनंत,ज्या जीवावर हे माझे तत्व जाणोत,व माझी माया अशी दया करील व ते निष्कपटभावाने सर्व प्रकारे हरीच्या चरणाचा आश्रय करतील तर ते दुस्तर अशाही देवमायेला तरुण जातील व तिचे वैभवही जाणतील आणि त्यांनाच श्वान कोल्हे इत्यादिकांच्या भक्ष्यरूप देहावर,हे माझे आही मी अशी बुद्धी राहणार नाही.आपणही—जीवानी परमतत्व जे ब्रह्म आहे त्याचा—ब्रह्माचा सत्संग करून अनुभव घ्यावा.||४२||                                                                        भावार्थ:---हे नारदा मी त्या परमात्म्याची योगमाया जाणतो आणि सनकादिकासह तुम्हीही जानता. भगवान--शंकर,दैत्य–श्रेष्ठ प्रल्हाद,स्वयंभूव मनुची ती शतरूपा,व तो स्वयंभूव मनु,व त्याचे पुत्र व्रतादिक,प्राचीन बही-राजा,ऋभू आणि ध्रुव हे जाणतात. ||४३||                                                                                     भावार्थ:---इक्ष्वाकू,पुरुरवा,मुचुकुंद,जनक गाधि,रघु अंबरीश,सगर,गय व ययाती इत्यादिक राजे,मांधाता,अलर्क,शतधन्वा,अनु, रंतीदेव,भीष्माचार्य,बली,अमुर्तरय,दिलीप||४४||                                                                                          भावार्थ:---सौभरी उत्तंक,शीबी,देवल पिप्पलाद,सारस्वत ऋषी,उद्धव,पराशर,भूरीषेन तसेच इतर जे बिभीषण,हनुमान,शुकाचार्य,पांडव,   आर्ष्टीषेण गंधर्व,विदुर आणि श्रुतदेवप्रभूती ते सर्वही भगवंताची माया जाणतात.||४५||                                             भावार्थ:-----स्त्रिया शुद्र,ताम्रमुख,भिल्ल,इत्यादी पापजातीचे लोक तसेच पशुपाक्ष्यादिक जीवही जर भागवतभक्ती करणारे असेल तर तेही देवाच्या मायेला जाणतात व तरतात मग भगवंताच्या स्वरूपी ज्याचे मन गढून गेले आहे ते जाणतात व तरतात हे काय बोलावे.म्हणून आपण मनुष्य देहास आल्यानंतर निष्काम कर्म करून व सत्संग करून परमतत्व जाणावे. ||४६||                                                                                                                       |                          शश्र्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं सम सदसत: परमात्मतत्त्वम् |    |                                        |                       शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ||४७||           भावार्थ:----ज्याला मननशील ऋषी’ब्रहम’असे म्हणतात तेच त्या परम पुरुष भगवंताचे स्वरूप होय.भगवंतांचे व जीवांचे खरे स्वरूप ब्रह्मच आहे,ते ब्रह्म,नित्य सुखरूप,शोकरहित,निरंतर,शांत निर्भय भेद्शुन्य,ज्ञानैकरस व विषयांच्या  व इंद्रियाच्या संयोगाने रहित असे आत्मरूप आहे.ज्याचा साक्षात बोध करण्यास वेडेही समर्थ होत नाहीत,तर जे निष्काम कर्मे करून व निष्काम भक्ती करून सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञानाने जाणून अनुभव घेऊ शकतात.जेथे बहुसाधनानी—सकाम कर्मे व सकाम भक्तीच्या साधनाने  घडणाऱ्या कर्माच्या फळाचा सबंध नाही,आणि ज्याच्या समोर उभी राहण्यास लज्जा पावणारी माया,दुरूनच मागे सरते.माया व मायेकार्यांचा त्याग केल्याशिवाय जानू शकत नाही.म्हणून आपण जीवनी माया व माया कार्यांचा त्याग करावा.||४७||                                                              भावार्थ:----जसा आपणच पर्ज्यन्यरूपाने शोभणारा इंद्र,विहिरी खोदण्याच्या कुदळवगैरे साधनाचा त्याग करितो त्याप्रमाणे यत्नशील परमहंस ऋषी,ज्याचे ठिकाणी आपले मन एकाग्रतेणे स्थिर करून ब्रहमसाक्षात्कार झाल्यावर,मोक्षप्राप्तीसाठी पूर्वी स्वीकारलेल्या सर्व साधनांचा—कर्म व उपासनेचा त्याग करितात.आपणास फक्त परमतत्व जे आहे,त्याचा अनुभव गुणातीत झाल्यानंतरच येतो.||४८||                                                                         |                          स श्रेयसामपि विभूर्भगवान् यतोsस्य भावस्वभावविहितस्य सत: प्रसिद्धी: |    |                                 |                          देहे स्वधातू विगमेsनुशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेsज: ||४९||    |                                                    भावार्थ:-----आणि ज्याच्या पासून ब्राह्मणांदिकाच्या शमदमादि साधनांनी केलेल्या शुभकर्माची सिद्धी होते,तोच भगवान जीवाच्या सर्व पुण्यकार्माचा प्रेरक व फलदाता आहे याचे कारण,देह उत्पन्न होण्यास कारणभूत जी पंचमहाभूते त्यांचा परस्पर वियोग झाल्यामुळे देहाचा नाश झाला तथापि तेथे राहणारा वस्तुत: जन्मरहित तो भोक्ता पुरुष-जीव,ह्या देहाबरोर जसे आकाश नाश पावत नाही त्या प्रमाणे नाश पावत नाही. ह हा नाशिवंत आहे व परमात्म—ब्रह्म हे अविनाशी आहे,म्हणून आपण अविनाशी तत्व जाणावे.||४९||                                             भावार्थ:----हे नारदा तो हा विश्वपालक भगवान हरी मी  तुला संक्षेपाने सांगितला आहे.कारण,प्रकृत्यादिक तत्वे व त्यापासून उत्पन्न झालेले जे सर्व लोक,हे त्या हरीहून निराळे नाहीत तर त्यांचेच स्वरूप आहे,कारण अध्यस्त पदार्थ अधिष्ठानरुपच असतात. जसे दागिना हा सोनेरुपच असतो,तसे जग हे सर्व भगवंतच आहे.तो मात्र त्या मायिक पदार्थाहून वेगळा आहे.||५०||                                                                                                                            |                 इदं भागवतं नाम यन्मे भागवतोदितम् | संग्रोहsयं विभूतीनां त्वमेतद् विपुलीकुरू||५१||                      भावार्थ:----हे नारदा,भगवंताने मला जे भागवत सांगितले ते हेच होय.भगवंताच्या विभूतीचा हा संक्षेप आहे,यास्तव हे पुरण,लोकामध्ये विस्ताराने वर्णन करून प्रसिध्द कर. ||५१||                                                                            |                यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति | सर्वात्मन्यखिलाधारे इति संकल्प वर्णय ||५२||                         |               मायां वर्णयतोsमुष्य ईश्वरस्यानुमोदत: | श्रुन्वत: श्रद्धया नित्यं माययाssत्मा न मुह्यति ||५३||                       भावार्थ:---या ईश्वराच्या मायेचे वर्णन करणारा,त्या वर्णानास अनुमोदन देणारा व ते वर्णन दृढ विश्वासाने नित्य श्रवण करणारा अशा पुरुश्यांची बुद्धी मायेच्या योगाने कधीही मोह पावत नाही.म्हणून आपण सदा—नेहमी वेदांतांचे श्रवण,मनन,निधीध्यासन करावे.  कारण त्यामुळे आपणास मायेचा व माया--कार्याचा कधीही मोह होत नाही.||५२-५३||                                                        ७-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवत नामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कंदामध्ये ब्रह्म-नारद संवादकथारूप हा सातवा(७)अध्याय त्रेपन्न(५३) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||७||                                                                                  |                                    || श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||   ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                   _____________________________________________________________________________________________                                        |८---  परीक्षिती राजाने,जीव आणि ईश्वर यांच्या देहसंबंधाविषयी कांही संशय असल्यामुळे श्रीशुकाचार्यास प्रश्न केला आणि त्या प्रसंगाने आपणांस जाणवायचे जे दुसरेही पुष्कळ पुराणासंबंधी विषय तेही विचारिले,हा विषय आठव्या अध्यंत सांगितलेला आहे.    |                       ८---राजा परीक्षितांचे आध्यात्मिक प्रश्न---[राजा परिक्षीताचे विविध प्रश्न]   _____________________________________________________________________________________________                     |राजोवाच:---                                                                                                                                                                      |                    ब्रहमणा चोदिता ब्रहमन् गुणाख्यानेsगुणस्य च | यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ||१||         भावार्थः---राजा म्हणाला----वेद्वेत्त्यामध्ये श्रेष्ठ शुकाचार्य,मायागुणरहित परमेश्वराच्या गुणवर्णनाविषयी आज्ञा दिलेल्या ज्ञानसंपन्न नारदाने ते भागवत कोणाकोणाला कसे-कसे सांगितले?ते तत्त्व जाणावे अशी इच्छा आहे.कारण,अद्भुत पराक्रमशाली हरीच्या कथा,सर्व लोकांस मंगलकारक आहेत.म्हणून आपण—जीवनी हरीच्या कथा नेहमी निष्काम भावनेने श्रवण कराव्यात.||१-२||                                                                                 |                   कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि | कृष्णे निवेश्य निःसंग मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ||३||               भावार्थः---हे महाभाग्यशालीन शुकाचार्य,त्या कथा मला सांगाव्या,म्हणजे मी त्या कथा ऐकून सर्वात्मरुपी श्रीकृष्णाचे ठिकाणी सर्वसंगरहित आपले असे मन स्थापन करून या शरीराचा त्याग करीन.आपणही श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी सर्वासंगारहित होऊन आपले मन स्थापित करावे—परमात्म्याशी एकरूप करावे.||३||                                                               |                     शृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्र्च स्वचेष्टितम् | कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदी ||४||                             भावार्थः---आपले चरित्र प्रीतीने श्रवण किंवा कीर्तन करणाऱ्या पुरुषाच्या ह्रदयामध्ये थोडक्याच कालाने भगवान प्रवेश करितो||४||                                                                                    |                 प्रविष्टः कर्णरन्ध्रण स्वानां भावसरोरूहम् | धुनोति शमलं  कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ||५||               भावार्थः---आणि आपल्या भक्तांच्या ह्र्दयकमलामध्ये कर्णछिद्रमार्गाने प्रविष्ट झालेला तो भगवान,जसा शरदृतू,पाण्याचा गढूळपणा नाहीसा करून टाकितो त्याप्रमाणे,त्या भक्तांच्या ह्रदयकलांतील कामक्रोधादिरूप सर्व पापांचा नाश करून टाकितो.म्हणून आपण भगवंतांचे निष्काम भक्त व्हावे.||५||                                                                                              |                      धौतात्मा पुरूष: कृष्णपादमुलं न मुञ्चति | मुक्तसर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ||६||                भावार्थः---नंतर रागद्वेशादिक सर्व क्लेश ज्याने सोडिले आहेत असा शुद्धचित्त झालेला तो पुरुष,जसा प्रवास करणारा पुरुष धन मिळविण्याचे वगैरे सर्व क्लेश सोडून आपल्या घरी आला असता तो आपले घर पुनः सोडीत नाही त्याप्रमाणे श्रीकृष्णाच्या चरणकमळाचा त्याग करीत नाही.न-आपण निष्काम कर्मे करून अंत:करण शुद्ध करून भगवंतांच्या ज्ञानरूपी चरकमलाचा—आधीष्ठानाचा—परमात्म्याचा त्याग करू नये म्हणजेच माया व मायाकार्याचा स्वीकार करू नये. ||६||                                                                                |                 यदधातुमतो ब्रम्हन् देहारम्भोsस्य धातुभिः | यदृच्छ्या हेतुना भवन्तो जानते यथा ||७||                                                           भावार्थः---असे श्रवणाविषयी आपले उत्सुकत्व प्रकट करून आता परीक्षितीराजा प्रश्न करितो की,हे ब्राहमणश्रेष्ठा,पंचमहाभूतांच्या संबंधाने रहित अशाही जीवाला,पंचमहाभूतांनी जो देह उत्पन्न होतो तो काय ईश्वरच्छेनेच होतो किंवा कर्मवगैरे त्याला काही कारण आहे,हे आपण यथार्थ जाणत आहां यास्तव मला सांगावे.|||७||                                                                    भावार्थः---ज्या ईश्वराच्या नाभीकमलापासून सर्व लोकरचनारूप कमळ झाले तो ईश्वरही,जसा जीव आपल्या परिमितसंख्येचा निरनिराळ्या अवयवांनी युक्त आहे त्याप्रमाणे सर्व लोकरचनारूप अवयवांनी युक्त असलेला आपण सांगितला,तेव्हा जिवापेक्षा ईश्वराचे विशेष महात्म्य काय आहे?||८||                                                                                              भावार्थः---विशेष तर असलाच पाहिजे कारण,ज्याच्या नाभीकमलापासून उत्पन्न झालेला ब्रह्मदेवही यांच्या अनुग्रहाने सर्वभूते उत्पन्न परितो व जो त्या सर्वभूतांचा नियंत आहें.त्या ब्रहमदेवानेही त्याच्या अनुग्रहानेच त्याचे स्वरूप अवलोकन केले.थोडक्यात आपण जो कांही पारमार्थिक व्यवहार करतो,तो भगवंतांच्या अनुग्रहानेच करीत असतो.||९||                                                             भावार्थः---असा तो सर्व जगाचे पालन,उत्पत्ती व नाश करणारा,सर्वांतर्यामी मायानियंता पुरुष,आपल्या मायेला सोडून कोणत्या स्वरूपी राहतो?||१०||                                                                                                                               भावार्थः---तसेच इंद्रादी लोकपालांसहित पातालादी सर्व लोक पुरुषाच्या चरणादिक अवयवांनी पूर्वी रचलेले आहेत असे आपल्यापासून मी ऐकिले आणि पुन्हा सर्व लोक व लोकपाल यांच्या योगाने या पुरुषाचे अवयव कल्पिले आहेत असे ऐकिले.तेव्हा दोन्ही कारणे व दोन्ही कार्ये,अशा परस्पर विरुद्ध गोष्टी संभवतात कशा?||११||                                                                                भावार्थः---महाकल्प व त्यांतील अवांतर कल्प हे कसे आहेत?भूत,भविष्य व वर्तमान या तीन प्रकारच्या कालांचे अनुमान (ज्ञान)कसे होते,आणि स्थूलदेहधारी जे मनुष्य पितर इत्यादिक त्यांच्या आयुष्याचे प्रमाण काय आहे?||१२||                                      भावार्थः---हे ब्राहमणश्रेष्ठा,कालाची जी स्थूल किंवा सूक्ष्म गती आहे ती कशी जाणली जाते,कर्मांच्या योगाने प्राप्त होणारी स्थाने किती व कशा प्रकारची आहेत?||१३||                                                                                                       भावार्थः---सत्व-रजादी गुणांचा देव मनुष्यादिक परिणाम आपणास प्राप्त व्हावा अशी इच्छा करणाऱ्या जीवांमध्ये कोणता अधिकारी कोणत्या पुण्यपापरूप समुदायाचे कोणत्या रीतीने आचरण केले असता,देवादिस्वरुपांस पावतो?||१४||                                       भावार्थः---पृथ्वी,पाताल,दशदिशा,आकाश,स्वर्ग,नवग्रह,नक्षत्रे,पर्वत,नद्या,समुद्र आणि द्वीपे यांची उत्पत्ती कशी आहे?व यांचे ठिकाणी राहणाऱ्या प्राण्यांची उत्पत्ती कशी आहे?||१५||                                                                           भावार्थः---ब्रह्मांडाच्या आंतील व बाहेरील रचनेचे प्रमाण,साधुचे चरित्र,ब्रहमणादिक वर्ण व ब्रहमचर्यादिक आश्रम यांच्या स्वभावांचा निश्चय हि कशी आहेत?||१६||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थः---तसेच हरीचे अतिआश्चर्यकारक जे अवतारचरित्र,कृतादिक युगे,त्या युगांतील कालमान व प्रत्येक युगांतील धर्म,कसे आहेत?ते सांगावे||१७||                                                                                                      भावार्थः---मनुष्यमात्रांचा साधारण धर्म कसा आहे?व ब्राह्मणादिक वर्ण,व ब्रह्माचर्यादीक आश्रम यांचा भिन्नभिन्न विशेष धर्म कसा आहे?निरनिराळ्या व्यापाराच्या योगाने करणाऱ्या लोकांचा नियमित व्यवहाररूप धर्म कसा आहे?पृथु इत्यादी जे राजर्षी झाले त्यांचा प्रजापालनरूप धर्म कसा आहे?आणि संकटामध्ये उपजीविका चालविणाऱ्या लोकांचा धर्म कसा?ते सांगावे||१८||                                                                                          |                 तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतूलक्षणम् | पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिककस्य च ||१९||                भावार्थः---प्रकृती वगैरे तत्त्वांची संख्या किती आहे?यांचे स्वरूप कोणते?व त्या कार्याच्या उपयोगीत्वेकरून यांची स्वरूपस्थितीची कशी आहे?देवपूजेचा विधी कसा?व अष्टांगयोगसाधनाचा प्रकार कसा आहे?हे सांगावे||१९||                                       भावार्थः---योगेश्वरांची आणिमादी सिद्धींच्या योगाने अर्चीरादी मागेकरून गती कशी आहे?योग्यांच्या लिंगशरीराचा नाश कसा होतो?ऋग्वेदादिक मुख्य वेद,आयुर्वेदादिक (वैद्यकादिक)उपवेद,धर्मशास्त्रे,इतिहास व पुराणे यांचे स्वरूप कसे आहे?||२०||                                                                                            भावार्थः---सर्व प्राणिमात्रांच्या ब्रहमदेवाच्या प्रतिदिवशी होणारा प्रलय,जगाची स्थिती,ब्रहमदेवाच्या शंभर वर्षानंतर होणारा महाप्रलय,इष्ट (वैदिककर्मे)पुर्त (विहिरी तलाव देवालयेवगैरे बांधणे)अग्निहोत्रादिक काम्यकर्मांचे विधान व धर्म अर्थ व काम यांचे परस्पर विरोध न येता आचरण करणे.हि सर्व कशी आहेत?||२१||                                                                         |               यश्र्चानुशायिनां सर्ग: पाखण्डस्य च सम्भव: | आत्मनो बन्धमौक्षौ च व्यवस्थानं स्वरुपत: ||२२||    भावार्थः---आणि प्रलयकाली देहरूप उपाधींचा नाश झाल्यावर पुनः त्यांची सृष्टी,पाखंडमार्गाची उत्पती आणि जीवांचे बंधमोक्ष व त्याचे निराळ्या स्वरूपाने राहणे,हि कशी आहेत?||२२||                                                                           भावार्थः---वैराग्यादिक गुण संपन्न भगवान,आपल्या मायेने सृष्टीच्या वेळी क्रीडा कशी करितो?व प्रलयकाली त्या मायेचा त्याग करून तो व्यापक परमात्मा,साक्षी असल्याप्रमाणे उदासीन कसा राहतो?||२३||                                                       भावार्थः---हे ऐश्वर्यसंपन्न महामुने,आपल्याला शरण येऊन प्रश्न करणाऱ्या मला या विचारलेल्या प्रश्नाची उत्तरे व न विचारिले प्रश्नांची असताहि सांगण्यास योग्य असेल ते,अनुक्रमाने यथास्थित सांगण्याविषयी आपण योग्य आहां.||२४||                             भावार्थः---प्रत्यक्ष ईश्वरापासून उत्पन्न होऊन सत्यलोकी राहणाऱ्या ब्रहमदेवास जशी याविषयीची पूर्ण माहिती आहे तशीच आपणासही आहे.कारण,आपला ब्रहम-नारद-व्यासक्रमाने संप्रदाय आहे.इतर जे कोणी येथे आहेत ते गतानुगतिक असल्यामुळे आपल्या पूर्वजांनी व त्यांच्या पूर्वजांनी केलेले मात्र आचरण करितात त्यांस तत्त्वज्ञान नसते.||२५||                                       भावार्थः----हे ब्रहमनिष्ठा,आपल्यापासून निघालेले अच्युताचे कथामृत प्राशन करीत असल्यामुळे माझे हे प्राण,क्रुद्ध झालेल्या ब्राहमणाच्या शापाने नियमित केलेल्या प्राणोत्क्रमनकालापुर्वी या अनशनव्रतानेही व्याकुळ होत नाहीत.ज्याप्रमाणे राजा परीक्षितीचे प्राण व्याकुल्होत  नाहीत,त्याचप्रमाणे आपलेही प्राण अनुकूल किंवा प्रतिकूल परीस्थित व्याकूळ होऊ नयेत.||२६||                                                                              | सूत उवाच:---                                                                                                         |                    स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिती सत्पते: | ब्रम्हरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदी ||२७||                                                                                                        |                    प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रम्हसम्मितम् | ब्रम्हणे भगवत्प्रोक्तं ब्रम्हकल्प उपागते ||२८||                   भावार्थः---सुत म्हणाला----ऋषीहो,परीक्षितीराजाने सभेमध्ये भक्तरक्षक परमेश्वराच्या कथेविषयी याप्रमाणे प्रश्न केले असता, शुकाचार्याला अत्यंत संतोष झाला आणि तो सृष्टीच्या आरंभी ब्रहमदेवाला भगवंताने सांगितलेले वेद्तुल्य जे भागवतनामक पुराण ते सांगण्यास प्रवृत्त झाला.||२७-२८||                                                                                  |                      यद् यत् परीक्षिदृषभः पाण्डूनामनुपृच्छति | आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ||२९||                                                              भावार्थः---आणि पांडवांच्या वंशजामध्ये श्रेष्ठ अशा त्या प्रीक्षितीराजाने जे जे विचारिले होते ते सर्व भागवतकथनप्रसंगाच्या क्रमाने सांगावयास श्रीशुकाचार्याने आरंभ केला-------------||२९||                                                                                    याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील द्वितीय(२)स्कंधामध्ये प्रश्नविधीनामक हा आठवा(८)अध्यायएकोणतीस(२९)श्लोकांनीयुक्त  पूर्ण झाला.                                                   || श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||      || श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                              -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------       |९------पूर्वी नारायणाने जे भागवत ब्रह्मदेवाला सांगितले होते ते श्रीशुकाने राजाच्या प्रश्नांची उत्तरे सांगत असता त्याला पुन्हा सांगितले,हा विषय या नवव्या(९)अध्यायामध्ये सांगितला आहे.||९||                                                                                                                    |                [९---ब्रह्मदेवाचे भागावद्धाम दर्शन आणि त्यांना भगवंतांच्या द्वारा चतु:श्लोकी भागवताचा उपदेश]                    ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |श्रीशुक उवाच:---                                                                                            |                       आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मन: | न घटेतार्थसम्बन्ध: स्वप्नद्रष्टु रिवाञ्जसा ||१||              भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजन,जसा निद्राकाली अनेक स्वप्ने पाहणाऱ्या पुरुषाला त्या स्वप्नात पाहिलेल्या पदार्थापैकी एखाद्या पदार्थादेखील जागृतीसमयी वास्तविक संबंध घडत नसतो तसा ज्ञानस्वरूपी आत्म्याला (जीवाला)यथार्थरीतीने विचार केला असता हरीच्या मायेवांचून इतर कोणत्याही कारणाने ह्या जड देहादिकांशी संबंध घडत नाही.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून विवेकाद्वारे परमात्म्याचा अनुभव घेतला असता हरीच्या मायावांचून इतर कोणत्याही कारणाने ह्या जड देहादिकांशी संबंध घडत नाही.||१||                                                                                                  भावार्थः---तर बहुत स्वरूपे धारण करणाऱ्या मायेच्यायोगाने हा जीव,बाल,तरून इत्यादी बहुत स्थूल शरीराच्या अवस्थांनी किंवा देव,मनुष्य इत्यादिक—चौऱ्याऐंसीलक्ष योनींनी बहुत पुण्य—पापाच्या प्रकारांनी युक्त असल्यासारखा भासतो आणि या मायेच्या गुणांपासून झालेल्या देहेंद्रियादीक विषयांचे ठिकाणी आसक्त होऊन क्रीडा करू लागला म्हणजे,देहच मी आहे व विषय माझे आहे असे मानतो.अज्ञानामुळे देह “मी”व देहसंबंधी—आई-वडील,पिता—पुत्र यांना “माझे”असे समजतो.वास्तविक पाहता हा जीव परमात्म्याचा आहे.||२||                                                                                                          |                यर्ही वाव महिम्नी स्वे परस्मिन् कालमाययोः | रमते गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ||३||                                                         भावार्थः---आणि जेव्हा हा जीव मायासंबंधी मोहाने रहित होऊन प्रकृतीपुरुषांहून निराळ्या आपल्या स्वरूपी रममाण होतो तेव्हा अहंतेचा व ममतेचा त्याग करून पूर्णानंद स्वरूपाने राहतो.हा जीव जेव्हा सत्संग करून व आपले अज्ञान निवृत्त करून व ज्ञान प्राप्त करून म्हणजेच देह मी व देहसंबंधी माझे निवृत्त करून पूर्णानंद स्वरूपाने राहतो,तेव्हा तो सुखरूप होतो.||३||                                                                                      भावार्थः---पूर्वी ब्रहमदेवाने निष्कपट तपाने—निष्काम भावनेने भगवंताचे आराधन केले असतां,भगवंताने त्या ब्रहमदेवाला आपले सत्यज्ञानपूर्ण स्वरूप दाखवून जो मार्ग सांगितला तोच सर्व जीवांना आत्मतत्त्वांची (मोक्षाची)प्राप्ती होण्यास साधन आहे.म्हणून आपणही ब्रह्मदेवाप्रमाणे निश्कन कर्मे करून भगवंतांची निष्काम भक्ती कारावी.आपण सत्संग करून सत्य-ज्ञान-पुर्ण असे आत्मतत्व हे मोक्षाचे साधन प्राप्त करून घ्यावे.||४||                                                                      भावार्थः---भगवद्भजनानेच तत्त्वज्ञान होते हे सविस्तर सांगण्यासाठी इतिहास सांगतात कि,आदिदेव व जगताचा परम गुरु असा जो ब्रहमदेव,तो आपल्या उत्पत्तीस्थानभूत कमलावर बसून,सृष्टी कशी करावी,याविषयी विचार करू लागला परंतु जिच्या योगाने प्रपंचाचा निर्माणप्रकार सिद्ध होईल अशी सृष्टीविषयी उपयुक्त बुद्धी त्याला प्राप्त होईना.||५||                                              |                             स चिन्तयन् द्वयक्षरमेकदाम्भ- स्युपाश्रृणोद् द्विर्गदितं वचो विभु: |                                          |                             स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद् धनं विदू: ||६||                                    भावार्थ:---तेव्हा तो विचार करीत असतां,त्याने एकदा प्रलयकालीन उदकामध्ये उत्पन्न झालेला एक शब्द ऐकिला.तो,क पासून म पर्यंत जी २५ अक्षरे त्यास स्पर्श म्हणतात.त्यांपैकी सोळावे(त)व एकविसावे (प)या दोन अक्षरांचा दोन वेळा उच्चार झालेला (तप तप)असा शब्द होता.हे राजा,ज्या तपाला निर्धन पुरुषांचे धन असे म्हणतात.म्हणून “तप” हे पारमार्थिक धन आहे,अशी भावाना धारण करून ताप करावे.||६||                                                                                          भावार्थः----ते तप-तप (तप कर तपकर)असे वाक्य ऐकून ब्रहमदेवाने त्या वाक्याचा वक्ता कोण आहे हे पाहण्यासाठी सर्व दिशांकडे अवलोकन केले,परंतु त्याला तेथे दुसरे कोणीच दिसले नाही.शेवटी तो आपल्या आसनावरच बसला आणि तप केले असता त्यातच आपले हित आहे असा विचार करून,एखाद्याने उपदेश केल्यासारखा त्याने तप करण्याचा निश्चय केला.म्हणून आपण ब्रह्मदेवासारखे “तप” करावे. ||७||                                                                                 भावार्थ:----नंतर पूर्वी ऐकीलेल्या(तप-तप)वाक्याच्या अर्थाविषयी अमोघ(सफल)ज्ञान संपन्न असून तपस्वीजनाच्या महातपस्वी अशा त्या ब्रहमदेवाने,आपल्या देहातील वायू,मन,पंचेंज्ञानेद्रिये व पंचकर्मेंद्रिय यास स्वाधीन करून व एकाग्रचित्त होऊन देवाची हजार वर्षेपर्यंत सर्वलोकस प्रकाश करणारे असे दिव्य तप केले.आपणही आपल्या पंचज्ञानेद्रीये व पंचकर्मेद्रीये यांना आपल्या—जीवाच्या ताब्यात घेऊन निष्काम तप करावे.नंतर तपाने आराधन केलेल्या भगवंताने त्याला आपला श्रेष्ठ वैकुंठलोक दाखविला.तो असा कि-ज्यापेक्षा दुसरा कोणताही लोक श्रेष्ठ नाही.ब्रह्मदेवास तप केल्यामुळे विष्णूचा वैकुंठ प्राप्त झाला.म्हणून आपणही तप केल्यास विष्णूचा वैकुंठ प्राप्त होतो.||८||                                                                                                       भावार्थ:----जेथे—वैकुंठात क्लेश,अज्ञान,व भय मुळीच नाही आणि महापुण्यावंत सत्पुरुष व देव हे त्याची स्तुती करितात,जेथे रजोगुण,तमोगुण किंवा या दोहोंनी मिश्रित सत्वगुण राहत नाही,शुध्द सत्वगुण मात्र राहतो,जेथे काळाचा पराक्रम(नाश)नाही.म्हणजे काळ तेथे राहत नाही—तेथे काळाची भीती नाही.||९||                                                                                           भावार्थ:----जेथे माया देखील नाही म्हणून तेथे दुसरे काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद व मत्सर विकार नाहीत हे काय सांगावे!जेथे देवदैत्यांनी पूज्य असे जयविजयादीक पार्षद राहतात.ते असे कि,श्यामवर्ण असून स्वच्छ् कमळाच्या पत्राप्रमाणे असलेल्या नेत्रांनी युक्त,पितांबरधारी सुंदरकांतीयुक्त,अतिसुकुमार ||१०||                                                                                    भावार्थ:----सर्वही चतुर्भुज,ज्याच्या अंगावर अतितेज:पुंज उत्तम रत्नजडीत पदके व अलंकार आहेत असे अतितेजस्वी व वैदूर्य(लसण्या)व कमलचंद यांच्यासारख्या वर्णाचे असून आसमंताद्भागी स्फुरण पावणाऱ्या कुंडले किरीट व मला यांनी सुभोषित असे राहतात. ||११||                                                                                                    भावार्थ:----पुनः त्या वैकुंठलोकाचे,वर्णन करितात.----जसे आकस विद्दुल्लतांसहित मेघपंक्तींनी शोभते तसा जो वैकुंठलोक उत्तम स्त्रीयांच्या कांतीनी प्रकाशमान असून मोठमोठ्या भक्ताच्या तेजस्वी झळकनाऱ्या विमानाच्या ओळीनी फारच शोभत आहेत.||१२||                                                                             भावार्थ:---जेथे वसंतऋतुचे सेवकच अशा भ्रमरणी गायन केलेली मूर्तिमंत लक्ष्मी,वेदांनी वर्णन केलेल्या श्रीविष्णूच्या चरणाची नानाप्रकारच्या ऐश्वर्यानि पूजा करीत असते व झोपल्यावर बसून त्या आपल्या प्रियपतीच्या अनेक अनेक लीला गायन करिते.||१३||                                                                                 भावार्थः----त्या वैकुंठलोकाचे ठिकाणी ब्रहमदेवाने सर्व भक्तांचा पती,लक्ष्मीचा पती,यज्ञाचा पती,जगाचापती,आणि सुनंद,नंद,प्रबल व अर्हन इत्यादी आपल्या मुख्य पार्षदानी आसमंतात सेवन केलेला अशा नारायणास अवलोकन केले.||१४||                                                                                           |                       भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं-प्रसन्नहासा रुनलोचनाननम् |                                                                                                 |                       किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं-पिताम्बरं वक्षसि लक्षितं श्रिया ||१५||                                                                                                    भावार्थ:---तो समर्थ ईश्वर,भक्तावर प्रसाद करण्याविषयी उद्युक्त,आपले स्वरूप पाहनाऱ्या भक्तास कृपादृष्ठीने हर्ष उत्पन्न करणारा प्रप्रसन्नहास्य व आरक्तनेत्र यासहीत असलेल्या मुखाने युक्त,किरीट धारण करणारा,पितांबरधारी,चतुर्भुज वक्ष:स्थळाचे ठिकाणी राहणाऱ्या लक्ष्मीने चिन्हित,अतिश्रेष्ठ सिहासनावर बसलेला,पृकृती,पुरुष,महतत्व व अहंकार ह्या चार पंचेज्ञानेद्रिये,पंचकर्मेंद्रिये,मन व पंचमहाभूते ह्या सोळा आणि शब्दादिक पाच विषय ह्या अश्या पाच अशा २५ तत्वरूप शक्तींनी सभोवार वेष्टित,दुसऱ्याच्या ठिकाणी स्थिर नसलेल्या स्वाभाविक पूर्ण ऐश्वर्यांनी युक्त, व आपल्याच स्वरूपी रममान होतो असा होता.||१५-१६||                                                                                                   भावार्थ:----त्याच्या दर्शनाच्या योगाने ज्याचे अंतकरणात आनंदात गढून गेले आहे,अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत,अतिशय प्रेम उत्पन्न झाल्यामुळे नेत्र आनंदाश्रूनि भरून गेले आहेत,अशा सृष्टीकर्त्या ब्रहमदेवाने,त्या ईश्वराच्या चरण कमलास नमस्कार केला.जे चरणकमल केवळ ज्ञानमार्गानेच प्राप्त होते.जे चरणकमल—अधिष्ठान—परमात्मा फक्त जीव-ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञानानेच प्राप्त होतात.||१७||                                                               भावार्थ:----तेव्हा आपल्या दर्शनाने संतोष पावणारा,आपल्या सन्मुख उभा राहिलेला प्रजा उत्पन्न करण्याच्या कमी आपली आज्ञा मान्य करण्यास योग्य अश्या त्या प्रिय ब्रहमदेवाला प्रसन्न झालेल्या प्रिय भगवंताने हस्ताचे ठिकाणी स्पर्श करून किंचित,मंदहास्याने शोभणाऱ्या वाणीने भाषण केले.||१८||                                                                               |श्रीभगवानुवाच                                                                                     |               त्वयाहं तोषित: सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया | चिरं भृतेन तपसा द्स्तोष: कूटयोगीनाम् ||१९||                     भावार्थ:---- श्रीभगवान म्हणाला—---हे ब्रहमदेवा,तुझ्या अंत:करणात सर्व वेद आहेत त्यामुळे सकाम भक्तास संतुष्ठ होणाऱ्या मला तू,सृष्टी करण्याच्या इच्छेने फार वेळ आचरण केलेल्या तपाने उत्तम रीतीने संतुष्ठ केले आहेस.||१९||                                      भावार्थ:----हे ब्रहमदेवा,वर देण्यास समर्थ अशा मजपासून तू इच्छित वर मागून घे.तुझे कल्याण असो.आता तप पुरे.कारण पुरुषाला फलप्राप्ती बद्दल साधनांचा परिश्रम माझे होईपर्यंतच करावा लागतो.कोणतेही साधन हे साध्या प्राप्त होई पर्यंतच करावे लागते.जसे गांव येईपर्यंतच चालावे लागते,पुन्हा चालण्याची गरज नसते.||२०||                                                    भावार्थ:----तुला माझ्या वैकुंठ्लोकाचे जे दर्शन झाले हा माझ्याच इछेचा प्रभाव आहे.कारण,एकांतामध्ये मी उच्चारीलेले तप तप असे वाक्य एकूण तू उत्तम तप केले आहेस.साधन सांगितले,पण साधन सांगणारा कर्ता दिसला नाही,तरीपण साधन केले त्यास “श्रद्धा” असे म्हणतात.परमार्थात श्रद्धा महत्वाची असते.श्रद्धेमुळे साध्यापर्यंत जाता येते.||२१||                                                                    |                प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वायि कर्मविमोहिते | तपो मी ह्रदयं साक्षादात्माहं तपसोsनघ ||२२||                             भावार्थ:----जेव्हा तू सृष्टीकार्याविषयी अत्यंत मोहित झालास तेव्हाच मी तुला तप-तप या वाक्याचा उपदेश केला होता.हे निष्पाप ब्रहमदेवा,तप हे माझे हृद्य असून मी तपाचा साक्षात आत्मा(मुख्यास्वरूप)आहे.म्हणून आपण जीवानी तप करावे. ||२२||                                                                                   |                 सृजमि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा: पुन: | बिभर्मि तपसा विश्र्वं वीर्यं मी दुश्चरं तप: ||२३||               भावार्थ:----हे संपूर्ण चराचर विश्व मी,तपानेच उत्पन्न करितो आणि तपानेच त्याचा संहार करितो व तपानेच त्याचे पालनही करितो.एतावता तप हेच माझे वीर्य(शक्ती),इतरांनी आचरण करण्यास फारच कठीण असे आहे.म्हणून आपण साध्यापर्यंत जाण्यासाठी तप करावेच. ||२३||                                                                                                        भावार्थ:----ब्रहमदेव म्हणाला-----हे भगवान,तू सर्व प्राणीमात्राच्या आश्रय असून त्यांच्या बुद्धीच्या ठिकाणी राहतोस.प्राणीमात्र भगवंतांच्या आश्रित आहेत व भगवंत आश्रयदाता आहे.जसे खांब हा आश्रय आहे व छत हा आश्रित आहे.त्याप्रमाणे सत्-चित्-आनंद हा भगवंत आश्रय आहे व नाम-रूप हे जग आश्रित आहे.आश्रय हा मुख्य असतो व आश्रित गौण असते.तेव्हा आपल्या अकुंठीत पूर्ण ज्ञानाने तू,माझ्या मनातील कर्तव्य जाणतच आहेस,कारण तू पूर्ण-ज्ञानी आहेस,तथापि हे प्रभो,रूपरहित अशा तुझी स्थुलसुक्ष्म (लहानमोठी)रूपे मी जानेण तसे,याचना करणाऱ्या माझे मागणे तू मला द्यावे.भगवंत भक्ताची मागणी पूर्ण करीतच असतो.||२४-२५||                                                                                                  भावार्थ:----हे माधवा,जसा कोळी,आपणच पुष्कळ तंतू उत्पन्न करून त्यांनी आपणासच आच्छादन करू घेतो शेवटी ते तू आपणच भक्षण करितो तसा आपल्या मायेच्या योगाने अनेक शक्तींनी वृद्धिंगत झालेले जग संहार करीत,उत्पन्न करीत व पालन करीत होत्साता,सत्यसंकल्प तू आपणच आपल्या योगाने ब्रह्मादेवादिक रूपे घेवून जशा रीतीने क्रीडा करीत आहेस तसा प्रकारे ज्ञान होण्याची बुद्धी माझे ठिकाणी स्थापन कर.आपण निष्काम भक्ती करून पारमार्थिक इच्छा पूर्ण करावी.||२६-२७||                                                                                   भावार्थः---मी आळस न धरिता तूं सांगशील तसे सृष्टीचे काम करीन,परंतु प्रजांची सृष्टी करणाऱ्याहि मला,अहंकारादिकेकरून बंध प्राप्त होऊ नये अशाविषयी तुझा अनुग्रह पाहिजे.आपला दोष निवृत्त करण्यासाठी निष्काम साधना करावी. ||२८||                                                                    भावार्थः----हे समर्था,तूं लौकिक,मित्राप्रमाणे हस्त--स्पर्शादिकेकरून व ममत्वेकरून मला आपल्या सख्यासारख्या मानिला आहे.यास्तव मी प्रजासृष्टीरूप तुझ्या सेवेच्या ठिकाणी राहून या चराचर लोकांस उत्तममध्यामादी भेदेकरून अनायासाने जो पर्यंत उत्पन्न करीन तो पर्यंत तुझ्यापासून प्राप्त झालेल्या सन्मानामुळे मी हि स्वतंत्र आहे मला मोठा अभिमान प्राप्त होऊ नये.अभिमान हा दु:खास कारण आहे,म्हणून अभिमान नावाचा दोष निष्काम कर्मे करून निवृत्त करवा.  ||२९||                                                                                   |श्रीभगवानुवाच:---                                                                                               |               ज्ञानं परमगुह्यं मे यद् विज्ञान समन्वितम् | सरहस्यं तदगं च गृहाण गदितं मया ||३०||                        भावार्थः---श्री भगवान म्हणाला----हे ब्रहमदेवा,वेदादीग्रंथात सांगितलेले जे माझे अनुभवसहित व भक्तियुक्त अतिगुह्य ज्ञान आहे,ते व त्याची साधने मी तुला सांगतो ग्रहण कर.||३०||                                                                       भावार्थः----माझ्या स्वरूपाची इयत्ता व सत्ता जशी आहे,व माझे स्वरूप,गण व कर्मे हि जशी आहेत तसेच तत्त्वज्ञान तुला माझ्या अनुग्रहाने प्राप्त होवो.आपणास—जीवास भगवंतांच्या अनुग्रहाने  सर्व कांही प्राप्त होते.अनुग्रह प्राप्त होण्यासाठी निष्काम साधना करावी लागते.||३१||                                                                                    |        अह्मेवाससामेवाग्रे नान्यद् यत् सदसत् परम् पश्चादहं यदेतच्चे योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम ||३२||                 भावार्थः---सृष्टीच्या पूर्वी मीच होतो स्थूल,सूक्ष्म किंवा या दोहोंना कारण जी प्रकृती हे सर्व माझ्याहून भिन्न काहीच नव्हते.सृष्टीच्या नंतरही मीच आहे,हे जे जगत तेही मीच आहे आणि प्रलयाचे ठिकाणी जो अवशिष्ट राहतो तोही मीच आहे.थोडक्यात सर्व कांही भगवंतांच आहे.जसे दागिन्यांत सर्व सोनेच आहे.||३२||                                                                                                 |       ऋतेऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि | तद्विद्यादात्मनो मायां याथाऽऽभासो यथा तम:||३३||                                                                                                                     भावार्थः---जसा आकाशांत एक चंद्र असतां,एखाद्या मनुष्याला पित्तादि--विकारांमुळे दोन चंद्र आहेत असा खोटाच आभास होतो,तसे आत्म्याचे ठिकाणी वस्तुतः खरे नसता देहादी वस्तू प्रतीतीला येते,किंवा जसा राहू,ग्रहमंडळामध्ये असतांही दिसत नाही,तसे जे आत्मवस्तू खरे असतांही प्रतीतीला येत नाही,ती आत्म्याची माया आहे असे जाणावे.जग नाही,पण जग  दिसते,पण परमात्मा  आहे,पण दिसत नाही,त्यासच “माया” असे म्हणतात.||३३||                                                                    |               यथा महान्ति भूतानि भूतेषुच्चा वचेष्वनु | प्रविष्टान्यप्रविष्टानि यथा तेषु न तेष्वहम् ||३४||                         भावार्थः----जशी पंचमहाभूते लहानथोर प्राणिमात्रांच्या देहांमध्ये प्रविष्ट झालो आहेत.कारण,ती तेथे प्राप्त होतात परंतु वास्तविकरीत्या ती तेथे प्रविष्ट झाली नाहीत,तर ती प्राण्यांच्या उत्पत्तीच्या पूर्वीच कारणरूपाने तेथे आहेत तसा त्या प्राण्यांच्या देहांमध्ये मी सबाह्याभ्यंतरी स्वातंत्र्याने व्याप्त असल्यामुळे प्रविष्ट असूनही तत्संबंधी गुणदोषांनी लिप्त होत नाही,अशी माझी अद्भुत स्थिती आहे.||३४||                                                                       |                एतावदेव जीज्ञास्यं तत्वजिज्ञासुनाऽऽत्मन: | प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ||३४||                                                                                            भावार्थः----जशी माती घड्याचे कारण असल्यामुळे ती घड्यामध्ये असते हा अन्वय,म्हणजे असणेपणा.पण मातीही कारणरूपाने कार्यरूप घड्याहून निराळी आहे हा व्यतिरेकपणा—व्यतिरेक म्हणजे नसणेपणा.तसे आत्मा सर्वांस कारण असल्यामुळे त्याचा सर्व कार्यांत अन्वय(व्यापून राहणे)आहे,पण कारणरूपाने त्याचा कार्याहून व्यतिरेक (निराळेपणा)अशा अन्वयव्यतिरेकानी जे सर्व काळ सर्व ठिकाणी असते तेंच आत्मस्वरूप होय.कांही ठिकाणी नसते व कांही ठिकाणे असते व कांही काळात असते व कांही काळात नसते हा अनात्मापणा होय म्हणजेच “कार्यात कारण असते,हा अनात्मापणा पण कारणात कार्य नसते हा आत्मपणा होय.”हे ब्रहमदेवा,आत्म्याचे तत्त्व जाणण्याची इच्छा करणाराने एवढेच अवश्य विचारणीय आहे.म्हणून आपण—जीवांनी विवेक करावा.||३५||                                                भावार्थः----हे ब्रहमदेवा,हे माझे मत,अत्यंत एकाग्रचित्ताने धारण कर,म्हणजे तेणेकरून तूं सर्व क्ल्पांतील अनेक प्रकारच्या सृष्टी उत्पन्न करीत असतांही “मी सृष्टीचा कर्ता” अशा अभिमानाने कधीही मोह पावणार नाहीस.||३६||                                 भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा,लोकांच्या सृष्टीविषयक मुख्य अधिकारावर असणाऱ्या ब्रहमदेवाला,याप्रमाणे उपदेश करून,स्वतः जन्मरहित असून भक्तांचे दुःख हरण करणाऱ्या त्या हरीने,तो ब्रहमदेव पहात असतां,आपले ते स्वरूप गुप्त केले.||३७||                                                                                                            भावार्थः---नंतर,आपले प्रत्यक्ष दाखविलेले रूप गुप्त करणाऱ्या त्या हरीला नमस्कार करून सर्व भूताश्रयस्वरुपी त्या ब्रहमदेवाने हे चराचर विश्व पूर्वीप्रमाणे उत्पन्न केले.आपणही—जीवानी भगवंतांना शरण जाऊन आपले पूर्वीचे जे स्वरूप—परमात्मा ते प्राप्त करून घ्यावे.  ||३८||                                                                                                      भावार्थः---प्रजांचा अधिपती व धर्मपालक अशा त्या ब्रहमदेवाने,प्रजेचे कल्याण करावे हाच आपला स्वार्थ आहे अशा इच्छेने,एकेवेळी यमनियमांचे अनुष्ठान करण्यास आरंभ केला होता.आपणही—जीवानी पहिल्यांदा निष्काम कर्मे करून व निष्काम उपासना करून अंत:करण शुद्ध व स्थिर करावे. ||३९||                                                                                                        |                 तं नारद: प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रत: | शुश्रुषमाण: शीलेन प्रश्रयेण दमेन च ||४०||                               |               मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनि: | महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ||४१||                        भावार्थः----हे राजन,त्यावेळी,ब्रहमदेवास त्याच्या सर्व पुत्रांमध्ये आवडणारा,अनुकूल,आपली इंद्रिये स्वाधीनठेवून सुस्वभावाने व विनियाने पित्याची शुश्रुषा करणारा,मोठा विचारी व महाभभगवद्भक्त अशा नारदाने,मायानियंत्या विष्णूच्या मायेचे ज्ञान होण्यासाठी त्य आपल्या पित्याला (ब्रहमदेवाला )अत्यंत संतुष्ट केले.आपणही—जीवानी संसार-सागारातून तरुण जाण्यासाठी सदगुरूंना त्यांच्या अज्ञाचे पालन करून संतुष्ट करावयास पाहिजे. ||४०-४१||                                                           भावार्थः----तेव्हा आपला पिता असून सर्व लोकांचा पितामह असा ब्रहमदेव,आपणावर संतुष्ट झाला असे जाणून,नारदाने,हे राजा,आता तूं मला जे विचारीलेस त्याच्याच त्याला प्रश्न केला.आपण—जीवानी सददुरू प्रसन्न झालेले आहेत,असे पाहून त्यांना आपण जन्म—मरण निवृत्तीचे आध्यात्मिक प्रश्न करून आपले समाधान करून घ्यावेत.||४२||                                                              भावार्थः---तेव्हा सर्व प्राणीमात्रांस उत्पन्न करणारा तो ब्रहमदेव संतुष्ट होऊन त्याने नारदाला,आपणांस भगवंताने संक्षेपेकरून सांगितलेले हे दहा लक्षणाचे भागवत नामक पुराण सांगितले.आपण जर श्रीमाद्भागावाताचे वक्ते असुत तर आपण श्रीमद्भागवत ग्रंथातील महापुरानांतील दहा लक्षणानेयुक्त श्रीमद्भागवत सांगावे. ||४४||                                                             |               यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरूषादिदम् | यथाssसीततदूपाख्यास्ये प्रश्र्नानन्यांश्र्च कृत्स्नश: ||४५||                                                                                             भावार्थः----हे राजन,विराटस्वरूपी पुरुषापासून हे जग कसे उत्पन्न झाले?असा तूं प्रश्न केला आहेस,तसेच इतरही हे तुझे प्रश्न आहेत,त्या सर्वांचे यथास्थित उत्तर भागवतव्याख्यानेकरूनच मी सांगतो तूं श्रवण कर.||४५||                                       ९-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवतातील द्वितीय(२)स्कंधातील नवव्या(९)अध्यायांतील पंचेचाळीस(४५) स्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.                                         |                     ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू  || ||  श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू  ||                                                                                                       -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                           १०-----नंतर व्यासनंदन शुकाचार्यांनी,श्रीमद्भागवताच्या व्याखानाद्वारे परीक्षितीराजाच्या सर्व प्रश्नांची स्पष्ट उत्तरे देण्याचा आरंभ केला,हा विषय दहाव्या(१०)अध्यायांत सांगितला आहे.||१०||                                                                                १०---                        [१०--राजा परीक्षितीला भागवत धर्माचा उपदेश--भागवताची दहा लक्षणे]                                                                  ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|शुकाचार्य उवाच:---                                                                                                                            |                  अत्र  सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेषानुकथानिराधो मुक्तिराश्रय:।।१।।                                                                                                                   भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा भागवतामध्ये १सर्ग,२ विसर्ग,३ स्थान,४ पोषण,५ ऊती,मन्वंतरे,७ परमेश्वराच्या कथा,८ विरोध,९ मुक्तीआनी १० आश्रय,हे दहा विषय आहेत||१||                                                                               भावार्थ:----त्यामध्ये दहावा विषय जो सर्वाश्रय भूत परमात्मा त्याच्या तत्वज्ञानासाठीच,सर्गादिक नऊ,लक्षणाचे स्वरूप महात्म्ये पुरुष येथे वर्णन करितात.त्यात श्रुतीने स्तुतीवगैरे करण्याचे ठिकाणी त्याचे प्रत्यक्ष वर्णन करितात आणि अनेक आख्यानांच्या शेवटी तात्पर्यरूपाने वर्णन करितात.||२||                                                                                         |                 भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाह्रत: | ब्रम्हणो गुणवैषम्याद् विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ||३||   भावार्थः—१---सर्ग:---परमेश्वरापासून सत्त्वादिक तीन गुणांच्या—सत्व-गुण,रजो-गुण,तमो-गुण परिणामाने झालेली जी आकाशादिक--      पंचमहाभूते—(१)आकाश,(२)वायू,(३)तेज,(४)आप—पाणि(५)पृथ्वी—त्यांचे—शब्दादिक---(१)शब्द,(२)स्पर्श,(३)रूप,(४)रस,(५)गंधअसे पंचविषय,   मनासहित-कर्मेद्रिये---(१)--वाक्-वाचा,(२)पाणि-हात,(३)पाद-पाय,(४)शिश्न,(५)गुद---ज्ञानेद्रीये—(६)श्रोत्र-कान,(७)त्वचा—कातडी,(८)चक्षू—डोळे, (९)जिव्हा—रसना,(१०)घ्राण—नाक,आणि मनयाप्रमाणे “अकरा इंद्रिये,महतत्त्व व अहंकार”यांची विराटरुपाने जी झालेली उत्पत्ती तिला “सर्ग” असे म्हणतात. २---विसर्ग:---विराट्-पुरुषाने भूतादिकांच्या योगाने स्थावरजंगमात्मक जी सृष्टी केली तिला “विसर्ग” असे म्ह्णतात.||३||                                                                                           |                    स्थितीर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रहः | मन्वतराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासना: ||४||                              भावार्थः---३--स्थान:--- उत्पन्न केलेल्या सृष्टीची मर्यादा पालन करून परमेश्वर तिचा उत्कर्ष करितो,त्याला “स्थान” असे म्हणतात.; ४---पोषण:---आपल्या भक्तांवर त्याने केलेला जो अनुग्रह त्याला “पोषण” असे म्हणतात.                                                                                                    ५--ऊती:---पुण्य-पाप कर्मांनुसार होणाऱ्या ज्या वासना त्यांस “ऊती” असे म्हणतात.                                                                   ६---मन्वंतरे:---भगवंताच्या अनग्रहास पात्र झालेल्या मन्वंतराधिपतीच्या धर्माला “मन्वंतरे” म्हणतात.||४||                                                                                                          |                 अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् | सतामीशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपब्रृंहिता: ||५||                               भावार्थः---७—इशानुकथा—परमेश्वराच्या कथा:---हरीचे अवतारचरित्र व हरीला अनुसरून वर्तनाऱ्या सत्पुरुषांच्या अनेक आख्यानांनी वृद्धिगत झालेल्या ज्या सत्कथा त्या “इशानुकथा” होत.||५||                                                                               |             निरोधोsस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभिः | मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ||६||                         भावार्थः---८—निरोध:--- परमेश्वराने योगनिद्रेचा स्वीकार केला म्हणजे नंतर या जीवाचा इंद्रियादिकांसहवर्तमान जो लय होतो त्या “निरोध” असे म्हणतात.                                                                                                                   ९—मुक्ती:--मी कर्ता,मी भोक्ता इत्यादिक मायिक विपरीत स्वरूपाचा त्याग करून जीवांची ब्रहमस्वरुपाने जी स्थिती ती “मुक्ती” होय.||६||                                                                                                           |                  अभासश्र्च निरोधश्र्च यतश्र्चाध्यव सीयते | स आश्रय: परं ब्रम्ह परमात्मेति शब्द्दते ||७||                    १०--आश्रय:---सृष्टी व प्रलय हे ज्यापासून होतात व जो सर्वदा आपल्या ज्ञानस्वरूपाने सर्वठिकाणी प्रकाशमान आहे तो परब्रहमस्वरूपी परमात्मा सर्वांस “आश्रय” आहे,असे वेदादिक सर्व शास्त्रांमध्ये कथन केले आहे.परमात्मा हा कारण आहे जग हे कार्य आहे.कारणाशिवाय कार्याचे अस्तित्व नसते.कारण हे सार आहे व कार्य हे असार आहे.कारण हे सुखरूप आहे व कार्य हे दु:खरूप आहे.परमात्मा हा आश्रय आहे व जग हे आश्रित आहे.म्हणून आपण जगाकडे न जाता परमाम्याकडे जावे.कोणतेही कार्यात कारणाच असते.नदी हि कार्य आहे व तिचे कारण समुद्र आहे,म्हणून नदी समुद्राकडेच जात असते.ती नदी समुदरूप झाल्यानंतर शांत होते.||७||                                                                                                                भावार्थः---जो हा आध्यात्मिक (चक्षुरादिक इंद्रियांचा ज्ञाता)पुरुषरुपी जीव,तोच हा आधिदैविक (त्या चक्षुरादिक इंद्रियांचा अधिष्ठाता सूर्यादी देवतारुपी)आहे ते दोघे एकच असताना त्यांचा वियोग ज्या एकाच अधिष्ठानावर (स्थळावर)होतो तो आधिदैविक (हस्तपादादी अवयवयुक्त देह)होय.||८||                                                                                                      |                      एकमेकतराभावे यदा नोपल भामहे | त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रय: ||९||                                 भावार्थः---जेव्हा आध्यात्मिक (जीव)आधिदैविक(देवता)आणि आधिभौतिक (शरीर)हि तिन्ही तयार असतील तेव्हा मात्र दृश्य पदार्थाचे ज्ञान होऊ शकते.ह्यांपैकी कोणते तरी एक जर नसेल तर दुसऱ्या दोहोंचा काही उपयोग होत नाही,म्हणून यात स्वतंत्र एकही नाही;यास्तव त्यातील कोणालाही आश्रय म्हणता येत नाही.तर जो त्या अध्यात्मिकादिक तिघांसह आपल्या ज्ञानरूप अनुभवाने जाणतो तोच परमात्मा इतरांच्या अपेक्षेवाचून स्वतःसिद्ध आश्रयरुपी असून सर्वांचा आश्रय आहे.||९||                                                    भावार्थः---ज्यावेळी तो पूर्वोक्त विराट्-पुरुष ब्रह्मांडचा भेद करून निराळा झाला,त्यावेळी आपणांस राहण्यास काहीतरी स्थान असावे अशी इच्छा करणाऱ्या त्या शुद्ध-पुरुषाने मायेचा स्वीकार करून |              तास्ववात्सीत् स्वसृष्ट्यासु सहस्त्रपरिवत्सरान् | तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ||११||                              भावार्थः---आणि त्या भगवंताने स्वतः उत्पन्न केलेल्या त्या उद्कांमध्ये सहस्त्र संवत्सरपर्यंत वास केला.याप्रमाणे पुरुषापासून उदके उत्पन्न झाली असून त्यामध्ये शयनही केले,म्हणून त्याला “नारायण” हे नाव पडले.||११||                                            भावार्थः---पृथिव्यादिक—पृथ्वी,आप,तेज,वायू,आकाश सर्व द्रव्ये,कर्म,काल,स्वभाव आणि जीव हे सर्वही ज्या नारायणाच्या अनुग्रहाने आपापल्या कार्याविषयी समर्थ होतात व ज्याने उपेक्षा केली असतां,ते आपल्या कार्यविषयी समर्थ होत नाहीत.ते सर्व विशिष्ट पद्धतीने एकत्र असले तर कार्य होते,अन्यथा कार्य होत नाही.भगवंतांच्या संकल्पाने ते सर्व विशिष्ट पद्धीतीने एकत्र येतात,भगवंताने संकल्प न केला तर एकत्र येऊ शकत नाहीत व त्यामुळे ते कार्याही करू शकत नाहीत.यांचे सर्व कार्य हे भगवंतांवर अवलंबून आहे.||१२||                                                                                                        भावार्थः---असा तो प्रभू ईश्वर,सृष्टीच्या पूर्वी एकटाच असून अनेक प्रकारची सृष्टी उत्पन्न करण्याच्या इच्छेने आपल्या योगनिद्रेच्या शय्येवरून उठला;आणि त्याने योगमायेच्या योगेकरून वीर्य(गर्भरूप देह)उत्पन्न केले.ते सुवर्णासारखे बहुप्रकाश युक्त असून आधिदैव,अध्यात्म आणि अधिभूत असे तीन प्रकारचे होते.ते पुरुषाचे वीर्य,मुळचे एकच असता जसे तीन भेद पावले,ते विस्तारले सांगतो ऐक.||१३-१४||                                                                                                                |                 अन्त: शरीर आकाशात् पुरूषस्य विचेष्टत: | ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ||१५||               भावार्थः----तो पुरुषरुपी भगवान,आपल्या शरीरातील आकाशामध्ये क्रियाशक्तीने अनेक क्रीडा करीत असता,ओज (इंद्रियशक्ती)सह (मनःशक्ती)बल देहशक्ती)हि उत्पन्न झाली,नंतर त्यापासून सूत्रात्मानामक सर्वांचा मुख्य प्राण झाला.||१५||                                                                                      भावार्थः---जसा राजा सभेमध्ये आपले काम करीत असला म्हणजे त्याचे सेवक हुशारीने कामे करितात तसा जो मुख्य प्राण सर्व प्राणीमात्रांमध्ये चलनवलणादिक चेष्टा करू लागला म्हणजे सर्व इंद्रिये आपापल्या अवलोकनादिक क्रिया करीत असतात,आणि त्याने शरीराचा त्याग केला म्हणजे सर्वांची कामे बंद पडतात.या शरीरात प्राण हा राजासारखा मुख्य आहे.प्रमामुलेच सर्व इंद्रिये आपापले कार्य करू शकतात,अन्यथा करू शकत नाहीत.||१६||                                                                                               भावार्थः----विराड्-रुपी प्रभूच्या देहामध्ये प्राणवायू वेगाने संचार करू लागला असता,प्रभूला क्षुधा व तृषा ह्या उत्पन्न झाल्या,तेव्हा भक्षण व प्राशन यांची इच्छा करणाऱ्या त्या ईश्वराच्या देहास प्रथम मुख उत्पन्न झाले.||१७||                                       भावार्थ:---मुखापासून तालुस्थान उत्पन्न झाले;त्यात जिव्हा इंद्रिये झाले.नंतर जिव्हेने ग्रहण होते,तो नानाप्रकारच्या मधुरादिक रस उत्पन्न झाला,तेथे तालु हे अधिष्ठान,जिव्हा हे इंद्रिय,अनेक रस हे त्याचे विषय आणि वरून हि त्या इंद्रियांची देवता असे चतुष्टय झाले,अशीच पुढे चतुष्ट्ये जाणावी.||१८||                                                                                भावार्थः---बोलण्याची इच्छा करणाऱ्या प्रभूच्या मुखापासून अग्नी (देवता)वाणी (इंद्रिय)हि झाली.त्यापासून बोलणे (विषय)झाले.त्या विराट्-पुरुषाचा पाण्यामध्ये फारवेळ निरोध झाला.||१९||                                                                                                   |                   नासिके नीरभिद्देतां दोधूयति नभस्वति | तत्र वायूर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ||२०||                                      भावार्थः----तेव्हा त्याच्या शरीरात प्राणवायू जोराने बाहू लागला असतां,त्याला दोन नाकपुड्या उत्पन्न झाल्या.येथे गंथ वाहणारा वायू देवता झाली.त्या पुरुषाला पुढे वास घ्यावा अशी इच्छा झाली असता,गंधरुपी विषय आणि घ्राणइंद्रिय हि उत्पन्न झाली||२०||                                                                                     भावार्थः----जेव्हा ब्रह्मांडात मुळीच प्रकाश नव्हता व त्या पुरुषाला आपला देह व इतर वस्तू पाहण्याची इच्छा झाली,तेव्हा त्याला नेत्रगोलक उत्पन्न झाले,तेथे सूर्य देवता चक्षु इंद्रिय व रूप विषय हे झाले.||२१||                                                                                                       |                  बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: | कर्णौ च निरभिद्देतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ||२२||            भावार्थः----नंतर वेदांनी केलेला बोध श्रवण करावा अशी त्या पुरुषास इच्छा झाली असता,त्याला कान उत्पन्न झाले,तेथे दिशा देवता,श्रोत्र इंद्रिय आणि शब्दविषयाचे ग्रहण हि उत्पन्न झाली.||२२||                                                                    |                                       वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् |                                                          |                                       जीघृक्षतस्त्वङ्निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरूहा:                                                                 |                                        तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ||२३||                                                 भावार्थः---पदार्थाचे-मृदुत्व,कठीनत्व,लघु गुरुत्व,किंचित उष्णत्व,आणि शीतत्व हे गुण समजण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास,   त्वचा उत्पन्न झाली व तेथे रोम इंद्रिय व वृक्ष देवता झाल्या.आणि तिच्याठिकाणी आंतबाहेर तिला व्यापून वायू(देवता)राहिला आहे,तो त्वचेच्या योगाने स्पर्शविषयाचे ग्रहण करितो.||२३||                                                                    भावार्थः----नानाप्रकारची कर्मे करण्याच्या इच्छेने त्या पुरुषाला हात उत्पन्न झाले,त्याचे ठिकाणी बल,इंद्रिय,इंद्र देवता आणि त्या दोहोंच्या आश्रयाने देणे-घेणे हा विषय उत्पन्न झाला.||२४||                                                                                                            भावार्थः---जिकडे तिकडे गमन करावे इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास पाय उत्पन्न झाले,त्यांच्या बरोबर त्यांची देवता स्वतः विष्णू झाला.त्या पायांच्या गमनरुपी क्रियेच्या योगाने पुरुष दर्भ,समिधा इत्यादी होमद्रव्ये मिळवितात.||२५||                                  भावार्थः----अपत्ये,रतिसुख व स्वर्गादीसुख्यांची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास शिश्न उत्पन्न झाले.तेथे उपस्थइंद्रिय आणि प्रजापती देवता उत्पन्न होऊन त्या उभयंताच्या आश्रयाने कामसुख उत्पन्न झाले.||२६||                                          भावार्थः---भक्षण केलेल्या अन्नादिकांच्या निःसत्व भाग टाकण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास गुद्स्थान उत्पन्न झाले.तेथे वायू इंद्रिय व मित्र देवता हि उत्पन्न होऊन त्या उभयंताच्या आश्रयाने मलत्याग उत्पन्न झाला.||२७||                                                               भावार्थः----या देहातून दुसऱ्या देहांत जाण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास “त्यांचा असलेला संबंध सुटला म्हणजे तोच मृत्यू होय” हो गोष्ट प्रसिद्ध आहे.||२८||                                                                                                                                   भावार्थः----अन्न पानांचा संग्रह करण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरुषास कुशी,आतडी व नाड्या हि झाली.त्यामध्ये नाडीसमुदायात नद्या व आतड्यात समुद्र ह्या देवता झाल्या.त्या अन्नपानांच्या योगेकरून संतोष आणि पुष्टता हि प्राप्त होतात.||२९||                                                                                |              निदिध्यासोरात्ममायां ह्रदयं निरभिद्दत | ततो मनस्ततश्र्चन्द्र: संकल्प: काम एव च ||३०||                          भावार्थः----नंतर त्या पुरुषास आपल्या मायेचे पुष्कळसे चिंतन करण्याची इच्छा झाली असता ह्र्दय उत्पन्न झाले.तेथे मन,इंद्रिय व चंद्र देवता संकल्प व इच्छा हे त्याचे विषय होत.||३०||                                                                      भावार्थः----त्या पुरुषाच्या देहामध्ये त्वचा,चर्म,मांस,रक्त,मेद,लज्जा आणि अस्थी हे सात धातू,पृथ्वी,उदक आणि तेज यांपासून झालेले आहेत.प्राण हा,उदक आणि वायू यांपासून झालेला आहे.||३१||                                                                                       भावार्थः----श्रोत्रादिक इंद्रिये नेहमी आपापल्या शब्दादिक विषयांकडे आकर्षन केलेली असतात.ते शब्दादिक गुण,पंचमहाभूतांस करणाऱ्या अहंकारापासून उत्पन्न झालेले आहेत.मन हे कामक्रोधादिक सर्व विकारांचे स्वरूप होय.बुद्धी हि सर्व पदार्थांचा अनुभव आणून देणारी आहे.||३२||                                                                                                        भावार्थः---हे भगवंताचे स्थूल स्वरूप मी तुला सांगितले.हे पृथ्वी उदक इत्यादिक आठ आवरनांनी बाहेरून वेष्टित आहे.वरील श्लोकांत भगवंतांचे स्थूल स्वरूप सांगितले आहे.||३३||                                                                                            भावार्थः---याहून दुसरे भगवंताचे सूक्ष्म शरीर आहे ते इंद्रियास अगोचर—इंद्रीय्र त्यास पाहू शकत नाही,असे ते अस्पष्ट,विशेष आकाराने रहित—त्यांस—सूक्ष्म शरीरास स्थुल-शरीरासारखा आकारही नाही,उत्पत्तीस्थिती लय शून्य,एकरूप आणि वाणी व मन यांस अगोचर—पाहू न शकणारे असे आहे.||३४||                                                                     |               अमुनी भगवद्रूपे म्या ते अनुवार्णिते | उभे अपि न गृण्हन्ति मायासृष्टे विपश्र्चित: ||३५||                               भावार्थः---हि भगवंताची स्थूल सुक्ष्मी रूपे तुला वर्णन केली.हि दोन्ही रूपे उपासनेसाठी भगवंताचे ठिकाणी आरोपित असून मायेपासून उत्पन्न झालेली असल्यामुळे ज्ञाते लोक यांचा सत्यत्वेकरून स्वीकार करीत नाहीत.||३५||                                                      |                स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रम्हरूपधृक् | नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ||३६||                             भावार्थः---तो परमात्मा भगवान,वस्तुतः कर्मरहित—कर्म न करणारा असून,मायेच्या योगाने ब्रहमदेवाने स्वरूप धारण करून कर्मयुक्त होत्साता,देव मनुष्य इत्यादिकांची शंकर राम इ.वाचक नावे,जटाभस्मधारी श्यामसुंदर इत्यादी वाच्य स्वरूपे आणि मदनदाह,रावणवध इ.भिन्नभिन्न कर्मे धारण करितो.||३६||                                                                           भावार्थः---हे राजा,दक्षादिक प्रजापती,स्वायंभुवादिक मनु,इंद्रादिक देव,ऋषी,पितृगण,सिद्ध,चारण,गंधर्व,विद्दाधार,असुर,गुह्यक,||३७||                                           भावार्थः---किन्नर,अप्सरा,हत्ती,सर्प(विषारी)वानर,सरपटणारी निर्विष जनावरे,मातृगन,राक्षस,पिशाच प्रेत,भूत विनायक नांवाचे  प्राण,||३८||                                                                                                                        भावार्थः----कुष्मांड,उन्माद व वेताल या नावांचे गण,यातुधान (राक्षसांतील भेद)सुर्यादिक ग्रह पक्षी,हरीण,सिंह व्याघ्रादिक पशु,पर्वत सरपटणारे लहान प्राणी,||३९||                                                                                              भावार्थः----दोन प्रकारचे (स्थावरजंगम भेद,चार प्रकारचे (जरायुज,स्वेदज,अंडज व उद्विज्ज )पाण्यात,जमिनीवर व आकाशात राहणारे प्राणी,या सर्वांस तोच भगवान,निरनिराळी नावे रूपे व त्यांची कर्मे धारण करितो. हे राजा,या पुण्य,पाप व मिश्र कर्माच्या उत्तम,वाईट व मध्यम अशा गती आहेत.||४०||                                                                                भावार्थः---त्या देवांची सात्विक,मनुष्यांची राजस व नरकातील प्राण्याची तामस अशा तीन प्रकारच्या गती होत.त्यातही त्या तिन्ही गति प्रत्येक तीन तीन प्रकारांनी भिन्न होता.त्या अशा कि,तिन्ही गुणांतील एकेक गुण दुसऱ्या दोन गुणांनी मिश्र झाला म्हणजे त्याचा स्वभाव निरनिराळ्या प्रकारचा होतो.येथपर्यंत सृष्टीकर्ता ब्रह्मदेव यांचे कार्य सांगितले आहे. ||४१||                                                                                          भावार्थः---असे परमात्म्याचे ब्रहमरूपाने सृष्टीकर्तृत्व सांगून आता त्याचे विष्णूरूपाने पालन कर्तृत्व सांगतात.तोच धर्मस्वरूप धारण करणारा विश्वंभर भगवान,तिर्यग्योनीत मत्स्यादिक,मानवांत रामकृष्णादिक व देवांत ह्यग्रीवादिक अवतार घेऊन या चराचर विश्वाचे धर्मांचे ठिकाणी स्थापन करून पालन करितो.भगवंत पालनकर्ता विष्णू अवतार घेऊन स्वधर्मांची स्थापना करण्याकरिता व सज्जनांचे रक्षण करण्याकरिता मृत्युलोकांत येऊन कार्य करतो.||४२||                                                                      भावार्थः---नंतर,जसा वारा सपाट्याने सुटला म्हणजे मेघाचे अवडंबर नाहीसे करितो त्याप्रमाणे कालाच्या,अग्नी व रुद्ररुपी तो भगवान,शंकर-रूपाने आपल्यापासून उत्पन्न केलेले हे जे जग त्याचाह कालाच्या योगाने संहार करून सृष्टीचे संतुलन करतो.||४३||                                 भावार्थः---याप्रमाणे निरतिशय षडगुनैश्वर्यसंपन्न भगवंताचे वेदामध्ये वर्णन केले आहे.परंतु जे ज्ञानी आहेत ते आशा उत्पादकत्वादिरुपाने त्या परमात्म्यास जाणण्यास योग्य होत नाहीत.जो जगाची ब्रहमदेव होऊन उत्पत्ती करतो,जो जगाचे पालन—पोषण विष्णू होऊन करितो,व तोच शंकर होऊन जगाचे संतुलन करितो,त्यांना जानत नाहीत.त्यांच्याकडे जात नाहीत,कारण त्यांच्यामुळे त्यांचे--जीवांचे जन्म—मरण निवृत्त होत नाही.||४४||                                                                             |                नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते | कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ||४५||                               भावार्थः---कारण,या जगाच्या उत्पत्त्यादिक कर्माविषयी परमेश्वराचे वास्तविक कर्तृत्त्व नाही.श्रुतीनेही ते कर्तृत्व मुख्यत्त्वेकरून प्रतिपादन केले नाही,तर परमेश्वराचे कर्तृत्त्व घालविण्यासाठी त्याचा अनुवाद मात्र केला आहे.कारण,ते जगाचे कर्तृत्त्व,ईश्वरावर मायेने आरोपित आहे||४५||                                                                                           भावार्थः---हा ब्रहमदेवाचा महाकल्प,अवांतरकल्पांसहवर्तमान उदाहरणार्थ संक्षेपाने सांगितला आहे.ज्या महाकल्पामध्ये प्रकृतीपासून झालेल्या महत्तत्वादिकांच्या सृष्टीचा प्रकार आणि अवांतरकल्पामध्ये स्थावरदिकांच्या सृष्टीचा प्रकार सांगितला आहे हा सृष्टीचा साधारण प्रकार दुसऱ्या महाकल्पांतहि असाच असतो.||४६||                                                                          भावार्थः----हे राजा,कालाचे स्थूल सूक्ष्म मान,क्ल्पांचे लक्षण व त्याचे अवांतर कल्प आणि मन्वंतरादिविभाग हे सर्व,पुढे (तृतीयस्कंधामध्ये)विस्तारेकरून मी तुला सांगेन.त्यामध्ये पद्यनामक कल्पाची सविस्तर व्याख्या मी करितो ती तूं श्रवण कर.||४७||                                                                                            भावार्थः---शौनक म्हणाला----सूता,तूं पूर्वी आम्हांस जे सांगितलेस कि,त्याग करण्यास सर्वथा अशक्य अशा आपल्या बंधूंचा त्याग करून,महाभागवत विदुर,पृथ्वीतील तीर्थे व क्षेत्रे या सर्व स्थानांत संचार करीत होता.||४८||                                             भावार्थः---त्याचा व मैत्रेयऋषीचा अध्यात्मज्ञानसंबंधी संवाद कोठे झाला?आणि विदुराने प्रश्न केलेल्या त्या योगैश्वर्यसंपन्न मैत्रेयाने त्या विदुरास जे काही तत्त्वज्ञान सांगितले असेल ते आम्हांस कथन कर आणि हे सौम्यरूपा सुता,त्या विदुरास आपल्या बंधूंचा त्याग करण्याचे निमित्त काय झाले?व तो पुनः आपल्या घरी कसा आला?हे सर्व त्या विदुराचे चरित्र आम्हांस कथन कर.||४९-५०||                                                                                    |सूत उवाच:---                                                                                                                 |                राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महा मुनि: | तद्वोsभिधास्ये श्रृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ||५१||    भावार्थः----सुत म्हणाला----हे ऋषीहो,तुम्ही जो मला प्रश्न केला हाच पूर्वी परीक्षिती--राजाने श्रीशुकाचार्यास केला असता,त्या महामुनी शुकाचार्याने जे त्याचे उत्तर सांगितले ते,राजाने केलेल्या प्रश्नाच्या क्रमाने मी तुम्हांस सांगतो.श्रवण करा.||५१||                                                                                      याप्रमाणे श्रीमद्भागवत-नामक महापुराणांतील द्वितीय(२)स्कांधामध्ये पुरुषसंस्थानुवर्णननामक हा दहावा(१०) अध्याय एकावन्न(५१)स्लोकांनीयुक्त समाप्त झाला.||१०||श्रीकृष्णार्पणमस्तू श्रीगुरुचरणार्पणमस्तु||                                                                                                                                                                                                                                           -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------  |                                      || दुसरा स्कंध समाप्त  ||                                         ||                                        || हरिॐ तत्सत् ||                                                      -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------