अर्थ भावार्थ सहित श्रीमद्भागवतमहापुराण स्कंधः चौथा

  

 |                                                                        ॐनमो भगवते वासुदेवाय                                            |                                                                                                                                                       |                         श्रीमदभागवतमहापुराणम्                 |                 

============================================================     |                                             चतुर्थ: स्कंद:--चवथा स्कंध—४.                     |                                                                           =============================================================             १---                              १---अथ प्रथमोध्याय:                                                                                 |श्रीगणेशाय नम: || आतां चतुर्थ(४)स्कांधामध्ये एकतीस(३१)अध्यायांनी ईश्वराधीन असलेल्या ब्रह्मदेव मनु इत्यादिकांनी केलेली चराचरांची सृष्टी वर्णन केलेली आहे.                                                                                        |त्यांत पहिल्या अध्यायांत स्वायंभूमनूच्या कन्येंचे निरनिराळे वंश सांगितले आहे.ज्या वंशामध्ये हरीनें यज्ञादिक अवतार धारण करून अनेक पराक्रमाचे पराक्रम केले आहेत.                                                                                 |मैत्रेय उवाच:---                                                                                                   |      मनोस्तु शतरुपायां  तिस्त्र: कन्याश्र्च जज्ञिरे | आकुतीर्देवहूतीश्र्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ||१||                                                                                                          

भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,”स्वायंभूवमनूच्या शतरूपा स्त्रीचेठिकाणी” “आकूति,देवहूति आणि प्रसूति” ह्या नांवांनी प्रसिद्ध अशा तीन कन्या ब “प्रियव्रत आणि उत्तानपाद” ह्या नांवांचे दोन पुत्र  झाले. ||१||                                                                                                                                                                                                                      |                    आकुंति रुचये प्रादादपि भ्रातृमती नृपः | पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदितः ||२||                                                                    भावार्थ:----त्यांमध्ये आकूति नामक जी कन्या ती जरी बंधूंनी युक्त होती तरी ती,आपल्याला पुष्कळ मुलें असावी अशी इच्छा धारण करणाऱ्या मनूनें,शतरूपास्त्रीचें अनुमोदन घेऊन पुत्रिकाधर्माच्या आश्रयानें,म्हणजे ‘हिला जो मुलगा होईल तो मला घ्यावा’ असा जांवयाशीं ठराव करून रुचि ऋषीला दिली.||२||                                                                                     |                प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् | मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ||३||                                    भावार्थ:----नंतर ब्रहमतेजानें युक्त अशा त्या भगवान्-प्रजापति रुचिऋषीला उत्तम प्रकारच्या ईश्वरध्यानाच्या योगानें त्या स्त्रीचे ठिकाणी एक पुत्र आणि एक कन्या अशीं दोन मुलें झाली.||३||                                                                                                                  |                 यस्तयोः पुरुषः साक्षाद्वीश्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् | या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ||४||                                     भावार्थ:----त्यांपैकी जो पुरुष होता तो यज्ञस्वरूप धारण करणारा साक्षात विष्णू होय आणि जी स्त्री होती तिचे नांव दक्षिणा.ती,लक्ष्मीचा अंशावतार की,जिला विष्णूचा वियोग कधींच हित नाहीं अशी होती.||४||                                                                                                             भावार्थ:---नंतर चोहोंकडे ज्याचा प्रकाश पडत आहे असा आपल्या कन्येचा तो पुत्र(यज्ञ)स्वायंभुवमनूनें मोठ्या आनंदाने आपल्या घरीं आणिला आणि ती दक्षिणानामक कन्या रुचीऋषीनें घेतली म्हणजे तों तिचें उत्तम प्रकारें संगोपन करीत असे.||५||                                                                                                                                                                                                                         

भावार्थ:----नंतर ती कन्या उपवर होऊन पतीची इच्छा करूं लागली तेव्हां यज्ञाधिपती भगवान विष्णूनें(यज्ञानेंच)तिला वरिले.तेव्हां ती संतुष्ट झाली व तो यज्ञहि संतोष पावला.नंतर तिचे ठिकाणी त्या यज्ञाला बारा पुत्र झाले.||६||                                                                                            भावार्थ:----त्यांची नावे---“तोष,प्रतोष,संतोष,भद्र,शांति,इडस्पती,इध्म,कवि,विभू,स्वन्ह,सुदेव आणि रोचन हे बारा” होत.||७||                            अर्थ:----आतां प्रसंगाने स्वयंभूव मन्वंतरांतील सहा प्रकार सांगतात---हे विदुरा,स्वायंभुव मन्वंतरामध्ये तेच तोषप्रतोषादीक बारा पुत्र,तुषित नांवानें प्रसिद्ध असे देव झाले,”मरीचिप्रभृति सप्तर्षि झाले व यज्ञ हा हरीचा अवतार झाला व देवांचा अधिपती इंद्रही तोच झाला”.||८||                                                                                                     भावार्थ:---प्रियव्रत उत्तानपद हे महातेजस्वीमनुचे पुत्र झाले,आणि त्यांचे नांतू व मुलींचे पुत्र ह्यांच्या वंशजांपासून त्या मन्वंतरांचे परिपालन झाले.||९||                                                                                                                भावार्थ:---बा विदुरा,मनुनें आपली दुसरी कन्या देवहूति कर्दमऋषीला दिली तत्संबंधी चरित्र मीच सांगितलें असतां तूं बहुत करून श्रवण केलें आहेस.||१०||                                                                                                                   भावार्थ;----त्या महासमर्थ मनूनें,आपली तिसरी प्रसूती नामक कन्या,दक्षनामक ब्रहमपुत्राला अर्पण केली.ज्या दक्षापासून वाढलेली मोठी संपत्ती त्रेलोक्यांमध्ये पसरली आहे.||११||                                                                                                                 भावार्थ:---हे  विदुरा,आतां मरीचिप्रभृति नऊ ब्रहमर्षीच्या पत्न्या ज्या नऊ कर्दमाच्या कन्या मी तिला पूर्वी सांगितल्या आहेत त्यांचा पुत्र पौत्रादी विस्तार मी तुला सांगतो तूं श्रवण कर. ||१२||                                                                                                                      |              पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा | कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ||१३||                                                                                                                   भावार्थ:---कर्दमऋषीची कन्या व मरीचिऋषीची स्त्री जी “कला” तिला,कश्यप आणि पूर्णिमा असे दोन पुत्र झाले.ज्या दोघांच्या वंशाने जगत्- भरून गेलें आहे.आजचे जे मानव शरीरातील जीव आहेत,ते सर्व कश्यप आणि पूर्णिमा या दोघांच्या वंशाचेच आहेत.||१३||     भावार्थ:---हे शत्रूतापणा,विदुरा,पुर्णिमाला,’विश्वग’ आणि ‘विरज’ हे दोन पुत्र आणि ‘देवकुल्या’ नांवाची एक कन्या अशी तीन मुलें झालीं.ज्या देवकुल्येनें हरीच्या चरणाचे क्षालन केलें म्हणून ती जन्मांतरी स्वर्गीची नदी(गंगा)झाली.||१४||                                                                                                                       |             अत्रे पत्न्यनसुया त्रीत्र्जज्ञे सुयशय: सुतान् | दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रम्हसंभावन् ||१५||                                   भावार्थ:---अत्रीऋषीची पत्नी जी “अनसूया” तिला विष्णू,रुद्र व ब्रहमदेव यांच्या अंशांपासून अवतीर्ण झालेले दत्त,दुर्वासा आणि चंद्र ह्या नावांचे उत्तम यशस्वी तीन पुत्र झाले. ||१५||                                                                                                               |            दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपर्षदान् | स्वत्वावशिष्टं यात्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ||१६||                                                                                                                            भावार्थ:----विदुरा म्हणाला---हे गुरो मैत्रीयऋषे,विश्वाची उत्पति,स्थित व लय ह्यांस कारणी भूत असे देवश्रेष्ठ जे ब्रहम-विष्णू-महेशवर,ते कोणते कार्य करण्यासाठी अत्रिऋषिं  घरी अवतीर्ण झाले हें मला सांग.||१६||                                                                                |             अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गुही | दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ||१७||                                                                                                           भावार्थ:---मैत्रीय म्हणाला---ब्रहमवेत्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा अत्रिऋषीला ब्रहमदेवानें सृष्टी करण्याची आज्ञा केली असतां तो तपश्चर्या  करण्याच्या निश्चयाने आपल्या अनसुयानामक पत्नीसहवर्तमान ऋक्षनामक कुलपर्वतावर निघून गेला.||१७||                                                                     भावार्थ:----आणि तेथें निर्विध्यानामक नदीच्या वाहणाऱ्या उदकानें चोंहोंबाजूंनी नादित झालेल्या व पुष्पगुछांनी युक्त अशा पळसांच्या व अशोक वृक्षांच्या वनामध्यें---------- ||१८||                                                                                                                  भावार्थ:----तो अत्रिऋशी,प्राणायामाच्या योगानें आपल्या मनाचा निग्रह करून,’जो कोणी जगदीश्वर आहे त्याला मी शरण जातों,तो मला आपल्यासारखी संतती देवो’असें चिंतन करून शीतउष्ण,सुखदु:ख इत्यादेकांचे सहन करीत होत्साता केवळ वायुचें भक्षण करून शंभरवर्षेपर्यंत एका पायावर उभा राहिला.आपणही निष्काम कर्मे करून अंत:करण शुद्धी व स्थिरतेसाठी अनुष्ठान करावे.||१९--२०||  भावार्थ:----तेव्हां प्राणायामरूप काष्टांनी प्रदीप्त होऊन अत्रीरुषिंच्या मस्तकांतून बाहेर निघालेल्या अग्नीच्या योगानें त्रैलोक्याला ताप होऊं लागला असे पाहून,अप्सरा,ऋषि,गंधर्व,सिद्धी,विध्याधर आणि सर्प हे ज्यांच्या कीर्तीचे गायन करीत आहेत असे ब्रहम—विष्णू--महेश्वर हे तीनही देव त्या अत्रिऋषीच्या आश्रमास प्राप्त झाले.||२१||२२||                                                                                                                                   भावार्थ:---तेव्हां एकाएकीं संनिधभागीं झालेल्या त्यांच्या प्रकटपणाच्या योगानें ज्यांचें मन प्रकाशयुक्त झाले आहे व जो एका पायांवर उभा राहिला आहे अशा त्या अत्रिऋषीनें त्या देवश्रेष्टांस अवलोकन केलें.||२३||                                                                                                                             भावार्थ:----आणि वृषभ हंस आणि गरुड या वाहनांवर बसलेल्या,त्रिशूळ कमंडलु चक्र इत्यादिक आपापल्या चिन्हांची व कृपादृष्टीयुक्त व हास्ययुक्त मुखानें आपली प्रसन्नता सुचविणाऱ्या त्या तिन्ही देवास पाह्तांच भूमीवर त्यानें दंडासारखा नमस्कार करून हातांत पूजासाहित्य घरून त्यांची पूजा केली; नंतर तो ऋषि,त्या देवांची कांतीने दिपून गेले ली आपली नित्रें मिटून-----------||२४||२५|| भावार्थ:----आपलें अंत:करण त्यांच्याकडे लावीत होत्साता हात जोडून सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ अशा त्या देवांची गंभीर अर्थानें भरलेल्या मधुरवाणीनें स्तुति करूं लागला--------- ||२६||                  

|                 अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: | शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङदूषितः ||२७||                                                                                                         भावार्थ:---अत्रिऋषि म्हणाला---हे देवहो,जगाची उत्पति स्थिती व संहार हि कार्य होण्याविषयीं एकाच मायेचे गुण वेगवेगळे झाले आहेत त्या गुणांच्या योगानें प्रतीकल्पांत वेगवेगळ्या मूर्ति धारण करणारे ब्रहम—विष्णू--महेश्वर तेच तुम्ही आहां.मी तुम्हांला नमस्कार करीत आहे.मी तेथें एकाचीच स्तुति केली होती तो तुम्हांपैकी कोण आहे ते कृपा करून मला सांगा.||२७||                    |                तामेव मनसा गृहान् बभूव प्रमदोत्तमा | अन्नतरं विदर्भस्यराजसिंह्स्य वेश्मनि ||२८||                                                                                                             भावार्थ:---मी याठिकाणी आपणाला पुत्र प्राप्ति व्हावी म्हणून अनेक प्रकारच्या उपचारांनी एकाच भगवंताचे चित्तामध्ये ध्यान केलें असून सर्व देहधारी प्राण्यांच्या मनालाही अगोचर असणारे तुम्ही तिघेजण याठिकाणीं कसें बरें प्राप्त झालां आहां?हें आपण मजवर प्रसन्न होउन कथन करा;कारण,याबद्दल मोठा विस्मय वाटत आहे.||२८||                                                                                                                      भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे समर्था विदुरा,त्या तिन्ही श्रेष्ठ देवांनी असें त्या ऋषीचे भाषण एकूण हास्य केलें आणि मधुरवाणीनें त्या ऋषिप्रत असें  भाषण केल की,---||२९||                                                                                             भावार्थः---देव म्हणाले---हे अत्रिऋषे,तूं जसा संकल्प केला आहेस त्याप्रमाणेंच झालें आहे त्यांत कांही,अन्यथा झालें नाहीं.कारण तूं सत्यसंकल्प आहेस.तूं ज्या एका जगदिश्वरनामक तत्वाचें ध्यान केलेस तेच आम्ही तिघेजण आहों,आम्हां तिघांत भेद मुळींच नाही.ब्रह्म—विष्णू—महेश हे एकच आहेत,मात्र कार्याभेदाने—उपाधीभेदाने भिन्नता दिसून येते.||३०||

भावार्थः---यास्तव हे मुने तुझे कल्याण असो.आमच्या अंशापासून झालेले जगद्विख्यात तीन पुत्र होतील व ते तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरतील.||३१||     

भावार्थः---हे विदुरा,याप्रमानेंच त्या देवश्रेष्टांनी अत्रिऋषीला इच्छित वर दिला असतां त्या उभयतां स्त्रीपुरुषांनी त्यांची उत्तम रीतीने पूजा केली नंतर ते ब्रहम—विष्णू--महेश्वर,ती उभयंता पहात असतां आपापल्या स्थानी निघून गेले.||३२||

|       सोमोऽभूद् ब्रम्हणोऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् | दुर्वासा: शंकरस्यांशो निबोधाङ्गिरस:प्रजा: ||३३||                                                                                                                     भावार्थ:---पुढें “अत्रिऋषीला,ब्रहमदेवाच्या अंशापासून चंद्र,विष्णूच्या अंशापासून योगशात्रांत निष्णात असा दत्त आणि शंकराच्या अंशापासून दुर्वासऋषि असे तीन पुत्र झाले.”आतां ब्रहमदेवाचा तिसरा पुत्र जो अंगिराऋषि त्याची संतती सांगतो ऐक.||३३||

भावार्थ---अंगिराऋषिची पत्नी जी श्रद्धा तिला सिनिवाली,कुहू,राका आणि चवथी अनुमति अशा चार कन्या झाल्या.||३४||

भावार्थ---तसेच त्या अंगिराऋषिचे दुसरे दोन पुत्र,”स्वारोचिष” मन्वंतरांत प्रख्यात होते.एक उतथ्य आणि दुसरा “महासमर्थ” ब्रह्मसंपन्न साक्षात बृहस्पति होय.||३५||                                                                                 

भावार्थ---ब्रहमदेवाचा “चवथा पुत्र जो पुलस्यऋषी” त्याला त्याची जी पत्नी “ह्वीर्भू” तिच्या उदरी “अगस्त्य आणि महातपस्वी विश्रवा” असे पुत्र झाले,त्यापैकी “अगस्त हा दुसऱ्या जन्मी जठराग्नी झाला.||३६||                                                 |                 तस्य यक्षपतिर्देव:कुबेरस्त्विड विडासुत: | रावण: कुंभकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ||३७||                                                                                                                        भावार्थ---विश्रव्याला “इडविडानामक” पत्नीच्या उदरी जो पुत्र झाला तोच यक्षांचा राजा देव “कुबेर” होय.त्या विश्रव्यालाच “केशिनीनामक” दुसऱ्या पत्नीचेठिकाणी “रावण”,”कुंभकर्ण” आणि “बिभीषण” या नावांचे तीन पुत्र झाले.||३७||

भावार्थः---हे महाबुद्धीमंता विदुरा,ब्रहमदेवाचा “पांचवापुत्र जो पूलहऋषी” त्याची भार्या महासाध्वी जी “गति” तिला कर्मश्रेष्ठ,”वरीयान्- आणि सहविष्णू” असे दोन पुत्र झाले.||३८||

भावार्थः---ब्रहमदेवाचा “सहावा पुत्र जो क्रतुऋषी” त्या पत्नी “क्रिया” तिला ब्रह्मतेजाने उज्जवल दिसणारे असे वालखिल्य नांवाचे साठ-- हजार पुत्र झाले.||३९||

भावार्थः-----हे शत्रूतापणा विदुरा,”ब्रहमदेवाच्या सातवा पुत्र जो वसिष्ठ” त्या “उर्जा-(अरुंधती)नामक” पत्नीच्या उदरी आचरणाने व मनाने शुद्ध असे चित्रकेतूप्रभृती सात पुठ झाले तेंच पुढें सात ब्रह्मर्षी (सप्तर्षी)झाले.||४०||

भावार्थः-----त्यांचीं नावें “चीत्रकेतू,सुरोची,विरजा,मित्र,उल्बन,वसूघृमान” हीं होत.तसेच वसिष्ठाला दुसऱ्या पत्नीच्याठिकाणी शक्ति आदिक दुसरे पुत्र झाले.||४१||

भावार्थः-----“ब्रहमदेवाचा आठवा पुत्र जो अथर्वा” त्याची पत्नी जी “चित्ती” तिला नेमनिष्ठ असा दधीच नांवाचा एक पुत्र झाला त्याला अश्विनिकुमारांची कारणपरत्वें घोड्याचें मस्तक लाविलें होतें म्हणून त्याचें अश्वशिरा असेंही नांव पडले होतें.आतां “ब्रहमदेवाचा नववा पुत्र जो भृगु” त्याचा वंश सांगतों ऐक----||४२||

भावार्थः-----महाभाग्यशाली भृगुऋषीला “ख्यातिनामक” पत्नीच्या उदरीं “धाता आणि विधाता” ह्या नांवाचें दोन पुत्र व भंगवंताचेठिकाणी तत्पर अशी श्री नांवाची एक कन्या “इतकिं” अपत्यें झाली.४३||

भावार्थः-----त्या भृगुच्या दोन पुत्रांना मेरूऋषीनें आयती आणि नियती ह्या नांवांच्या दोन कन्या दिल्या.त्या दोघींना दोघां ऋषीपासून मृकंड आणि प्राण असे दोन पुत्र झाले||४४||                                                             

भावार्थः-----मृकंडाचा पुत्र मार्केंडेय होय,प्राणाला वेदशिरानांवाचा मुनि पुत्र झाला.भृगुऋषीला आणखी एक कवि नांवाचा पुत्र होता.ज्या कविला ज्ञानसंपन्न असा उशना(शुक्र)पुत्र झाला.||४५||

भावार्थः---हे विदुरा,त्या ह्या सर्व मुनींनी आपापल्या पुत्रपौत्रादी संततीच्या योगानें त्रैलोक्य भरून टाकिले.विदुरा,हा कर्दमऋषीच्या मुलींच्या वंशाचा विस्तार मी तुला सांगितला.||४६||                                                                             भावार्थ:---हा वंशविस्तार श्रद्धापूर्वक श्रवण करणाऱ्या पुरुषाचे पातक तत्काल दूर करतो.म्हणून आपण आपले पातक दूर होण्यासाठी किंवा निष्कामतेने अंत:करण शुद्धीसाठी हा वंश किंवा श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.असो ब्रहमदेवाच्या दक्षनामक पुत्रानें स्वायंभुवमनूच्या प्रसूतिनामक तिसऱ्या कन्येशी विवाह केला.||४७||

|                 प्रसुतिं मानवी दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज:| तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशाम ललोचना: ||४७||                                                                                                                          भावार्थः---त्या समर्थ दक्षाला तिचेठिकाणी—प्रसूतिच्याठिकाणी सोळा सुंदर कन्या झाल्या.त्यांपैकी तेरा कन्या त्यानें धर्माला दिल्या तशीच एक अग्नीला दिली.||४८||

|                   श्रद्धा मैत्री द्या शान्तिष्टि: पुष्टि:क्रीयोन्नति: | बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तीर्धर्मस्य पत्नय: ||४९||                                                                                                               भावार्थः--सर्व पितरांना निळून एक दिली व जन्ममरणरूप संसाराची निवृती करणाऱ्या शंकराला एक दिली.हे विदुरा,श्रद्धा,मैत्री,दया,शांती,   तुष्टी,पुष्टी,क्रिया,उन्नती,,बुद्धि,मेघा,तितिक्षा,हि आणि मूर्ती ह्या तेरा धर्माच्या स्त्रिया होत,||४९|| 

                           |मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नर नारायणावृषी||५२||                                                                                                                       भावार्थ---त्यांपैकी श्रद्धेला,शुभ,मैत्रीला प्रसाद,दयेलाअभय,शांतीला सुख,तुष्टीला आनंद,पुष्टीला गर्व,क्रियेला योग,उन्नतिला अहंकार,बुद्धीला अर्थ,मेघेला स्मृति,तितिक्षेला क्षेम,व ऱ्हीला विनय असे बाराजणींना बारा पुत्र झाले आणि सर्व गुणांचे उत्पतिस्थान अशा मूर्तिला नरनारायण नांवांचे दोन ऋषि पुत्र झाले.||५०||५१||५२||

भावार्थ:---त्यांच्या जन्मकाळीं हें विश्व उत्साहांत निमग्न होऊन अत्यंत आनंद पावलें होतें.लोकांचीं मनें व दिशा प्रसन्न झाल्या.वारे शांत वाहुं लागले.नद्दांची उदकें स्वच्छ झालीं.पर्वतांनींहि आपली अंतस्थ रत्नें वगैरे प्रकट करून प्रसन्नता दाखविली.||५३||                                              भावार्थः---स्वर्गात वाद्द वाजूं लागली.तेथून भूमीवर पुष्प वृष्टी होऊं लागल्या.मुनि संतुष्ट होऊन त्या नरनारायनाची स्तुति करूं लागले.गंधर्व आणि किन्नर भगवंताचे यश गाउं लागले.||५४||

भावार्थः---देवांगना नृत्य करूं लागल्या.असा चोहोंकडे परममंगल झाला असतां,ब्रहमदेव आदिकरून सर्व देव अभिनव स्तोत्रांनी त्या नरनारायणाची स्तुति करूं लागले.||५५||

भावार्थ:--देव म्हणाले---हे आकाशांतील ढगांमध्ये मनुष्य जसजसी घोडा हत्तीं वगैरेंची कल्पना करितो तसतसे ते पदार्थ त्याला  भासुं लागतात त्याप्रमाणें ज्या परमेश्वरानें आपल्या मायेनें आत्मस्वरूपाचेठिकाणी हे जग निर्माण केले आहे व त्या आत्म्याचा प्रकाश होण्यासाठी धर्माच्या घरी त्या ऋषिस्वरुपानें आज हा अवतार प्रकट केला आहे,त्या अंतर्यामी पुरुषाला आम्ही नमस्कार करितो.||५६|| 

भावार्थ:---ज्याच्या तत्वाचें केवळ शास्त्रानेच अनुमान करीता येतें,प्रत्यक्ष जाणतां येत नाही त्या या भगवंताने,लक्ष्मीचें स्थान जें निर्मल कमळ त्याला सुद्धां स्वसौदर्यांने मागें टाकणाऱ्या आपल्या पूर्ण कृपादृष्टीयुक्त नेत्र कमलानें,जगन्मर्यादेच्या रक्षणासाठी सत्वगुणांने   उत्पन्न केलेल्या आम्हां देवगणांकडे अवलोकन करावें.||५७||                                                                   भावार्थ:---बा विदुरा,याप्रमाणें देवगणांनी त्या भगवंताची(नरनारायणाची)स्तुति केली असतां त्यांनी देवांकडे कृपादृष्टीने अवलोकन केलें.नंतर देवांनी पूजित असे ते नरनारायण तपश्चर्या करण्याकरितां गंधमादन पर्वतावर निघून गेले.नारा-नारायणासारखे आपणही—जीवानी साधना—अनुष्ठान करण्याकरिता घर—दरांचा त्याग करून वनात—आश्रमात सत्संग करण्याकरिता जावे. ||५८||                                                                          भावार्थ:---तेच हे भगवान हरीचे अंश नरनारायण,पृथिवीचा भार दूर करण्यासाठी यादवांच्या व कैरवांच्या कुळांत अवतार घेऊन दोघेही कृष्ण नामक असे कृष्णार्जुन येथें प्राप्त झाले आहेत.आपणही—जीवानी आपला अज्ञानरुपी भार उतरण्याकरिता सत्संग करून मोक्ष प्राप्त करून घ्यावा.||५९||                                                                                                    भावार्थ:---आतां अग्नीची संतती सागतों-----अग्नीची पत्नी जी “स्वाहा” तिला,पावक,पवमान,आणि शुचि हे तीन पुत्र झाले,हे तिघेजण अग्नीच्या अभिमानी  देवता असून होमद्रव्याचें भक्षण करीतात.आपणही जीवानी ज्ञानाग्नीने संचित कर्म भक्षण करून टाकावे.||६०||  भावार्थ:---त्यांपैकी पंचेचाळीस प्रकारचे अग्नि उत्पन्न झाले आहेत.तेच अग्नि,तीन पितर व एक पितामह मिळून एकूणपन्नास होतात.  ||६१||                                                                                                                            भावार्थ;---वेदवेत्ते पुरुष,यज्ञ कर्मामध्ये ज्या एकूणपन्नास अग्नींच्या नांवांनीं प्रसिद्ध अशा अग्निदेवतादिक इष्टी करितात ते हे अग्नी होत,हे अग्नी लौकिक नाहीत.||६२||                                                                                भावार्थ:---अग्निष्वात(या लोकीं केवळ स्मार्त कर्म करून पितृत्व पावलेले),बर्हीषद(या लोकीं अग्नीहोमादि यज्ञ करून पितृत्व पावलेले).सोमप(यज्ञांत सोनपा  करणारे),साग्निक(ज्यांना श्राद्धकाली अग्नैकरण आहे ते)आणि निरग्निक(ज्यांना अग्नैकरण नाहीं ते)ह्या सर्व पितरांची पत्नी दक्षाची कन्या स्वधा होय.||६३||                                        

भावार्थ;---त्या स्वधेला पितरांपासून वयुना आणि धारिणी अशा दोन कन्या झाल्या.त्या दोघीजनीही ब्रहमयज्ञाचा उपदेश करणाऱ्या असून शास्त्रीय आणि अनुभविक अशा दोन्ही प्रकारच्या ज्ञानांत पारंगत होत्या.म्हणूनच त्यांना पुढें संतति झाली नाहीं.कारण त्यांनी सर्व विषयांचा त्याग केला होता.म्हणून आपणही सर्व विषयांचा त्याग केला असता हाडामांसाचा पुत्र न होता ज्ञानाग्नी पुत्र उत्पन्न होईल.हाडामांसाचा पुत्र फार सदगुणी असेल तर एका देहाचे भरण—पोषण करील तर ज्ञानी-पुत्र हा अनेक जन्मातील यातना नाहीशा करून परमानंदाची प्राप्ती करून देईल.||६४||                                                                                           भावार्थ:---दक्षाची कन्या व शंकराची स्त्री जी सती ती गुणांनीं स्वभावानें आपणास योग्य अशा शंकर देवाच्या सेवेमध्ये सर्वकाल तत्पर असतांही सतीला पुत्र झाला नाहीं.समजा आपणांस—जीवास हाडामांसाचा पुत्र न होता ज्ञान पुत्र व्हावा.ज्ञान—पुत्र होण्यासाठी आपण प्रयत्न करावा.||६५||                                                                                                                     |                पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा | अप्रौढैवात्मनाssत्मानमजहाद्दोगसंयुता ||६६||                                                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:----तिनें,निरपराधी अशा शंकराशीं आपला पितादक्ष प्रतिकुल झाला असे पाहून त्याच्या रागानें कौमारावस्थेंच योगधारणेच्या योगेंकरून आपणच आपल्या देहाचा त्याग केला.||६६||                                                                                                         याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील चतुर्थ(४)स्कंधांत विदुर-मैत्रेयसंवादामध्ये हा पहिला अध्याय साहाष्ट(६६) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला||१||           ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                   __________________________________________________________________________________________          २----         प्रथमाध्यायाच्या अंती संक्षेपाने सांगितलेला जो शिवाचा व दक्षाचा परस्पर द्वेष त्याविषयी कारण असा  विश्वस्त्रष्ट्यांच्या यज्ञाचा संभाव या दुसऱ्या(२) अध्यायांत सांगितला आहे.                                                                                                                           |                                   २--दक्ष प्रजापती---[दक्षयज्ञाची पूर्तता]                                              _________________________________________________________________________________________

|विदुर उवाच:---                                                                                              |                     भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सल: | विद्वेषमकरोत्कस्मादनादृत्यात्मजां सतीम् ||१||                                                                                                                                                                                                                                              भावार्थ:----विदुरा म्हणाला---हे ऋषे,कन्येवर प्रीती करणाऱ्या दक्षाचे आपल्या सती नामक कन्येचा अनादर करून सुशील पुरुषांमध्ये अग्रगण्य अशा शंकराची कशाकरीता अत्यंत द्वेष केला ? ||१||                                                                                                                      भावार्थ:---शंकराचे माहात्म्य किती वर्णावे ! जो स्थावरजंगमात्म्क विश्र्वाचा गुरु वैरभावरहित,केवळ शांति रुपी,आत्मस्वरुपीच रममाण असणारा आणि जगाचे परमपूज्य दैवत अशा त्या शंकराशी दक्षाने द्वेष तरी कसा केला ? ||२||                                                                                     भावार्थ:---तस्मात हे ब्रहमनिष्ठ मैत्रेयऋषे,ज्यामुळे सतीने,त्याग करण्यास अशक्य अशा आपल्या प्रणाचाही त्याग केला.अशा प्रकारचा जांवयाचा आणि सासऱ्याचा द्वेष पडण्यास कारण काय झाले ? हे मला सांग.||३||                                                                                         |                    पुरा विश्वसृजां सत्रे समेता:परमर्षय: | तथामरगणा: सर्वे सानुगा मुनयोऽग्रय: ||४||                                                                                                                      भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,पूर्वी मरीच्यादिक विश्वस्त्रष्टया ऋषींच्या सत्रामध्ये आपल्या सेवकांसहवर्तमान सर्व महर्षी,देवगण, मुनि अग्रि हे एकत्र जमले होते.||४||                                                                                                                                     |                    तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा | भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तंतन्महत्सद: ||५||                                                                                                                           भावार्थ:---त्या महासभेमध्ये प्रविष्ट झालेला,सूर्यासारखा प्रकाशमान,व आपल्या तेजाच्या योगानें त्या मोठ्या सभेतील अंधकार नाहीसा करणारा अशा दक्षाला अवलोकन करून त्याच्या कांतीने चकित झालेले ते सर्व ऋषि,अग्नी व सभासद,ब्रहमदेव व शंकर या दोघाशिवाय एकदम आपल्याला आसनांवरून उठून उभे राहिले.आपणापेक्षा श्रेष्ठ व्यक्तींचे आगमन झाले असता कनिष्ठांनी उभे राहून त्यांचा मना-सन्मान करावा.||५||६||                                                                             भावार्थ:---याप्रमाणे सभासदांनी उत्तमप्रकारे सत्कार केलेला तो भगवान दक्ष लोकांचा गुरु जो ब्रहमदेव त्याला नमस्कार करून,त्याची आज्ञा घेऊन,आपल्या आसनावर बसला.कनिष्ठांनी श्रेष्ठांना नमस्कार करून व त्यांची अज्ञा घेऊन आपले आसन ग्रहण करावे.||७|| भावार्थ:---नंतर पूर्वी बसलेल्या शिवाला अवलोकन करून त्याने उठून आपला सत्कार केला नाही हे पहातांच तो प्रकार त्या दक्षाला सहन झाला नाही.तेव्हा त्याने आपल्या वक्र दृष्टीने शंकराकडे पासून त्याला जाळीतच आहे कि असा क्रुद्ध होऊन सभासदांस म्हणाला की,--------------||८||                                                                                                                            |                  श्रुतयां ब्रम्हर्षयो मी सहदेवा सहाग्रय: | साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ||९||                                                                                                                   भावार्थ:---अहो ब्रहमर्षी,देव अग्नि आदिकरून सर्व सभासद हो,अज्ञानाने अथवा मत्सराने भाषण न करीता साधूच्या वर्तणूकीच्या संबंधाने मी काही भाषण करीत आहे,यास्तव ते माझे भाषण श्रवण करा.||९||                                                                                                                          भावार्थ:---हा तर निर्लज्ज(शंकर)इंद्रादी लोकपालांच्या यशाचा नाश करणारा आहे.कारण,गर्वाने फुगलेल्या अशा ज्याने,आज माझा अपमान करून,साधूंनी आचरण केलेला मार्ग दुषित केला आहे.दक्ष कनिष्ट असून भर सभेत शंकर हे वरिष्ठ असून त्यांचा  अपमानकारक अशा शब्दाचा उच्चार करून  अपमान केला.दक्ष यांनी शंकरासी देहसंबंधीचे नाते जोडून अपमान केला.श्स्त्रीय—दृष्ट्या विचार केला तर दक्षापेक्षा भगवान शंकर श्रेष्ठ आहेत व दक्ष कनिष्ट आहेत.दक्ष यांनी देहसंबंधीचे नाते लाविले म्हणजे शंकर जावाई आहेत व मी—दक्ष त्यांचा सासरा आहे.या प्रकरणात दक्ष यांची चूक आहे तर भगवान शंकर यांचे योग्य आहे.म्हणून आपण व्यवहारात शास्त्रानुसार जे श्रेष्ठ आहेत त्यांना श्रेष्ठ समजावे व आपणास कनिष्ठ समजावे व त्यानुसार आचरण करावे.||१०||                 

|                   एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहित् | पाणिंविप्राग्रिमूखत: सावित्र्या इव साधुवत् ||११||                                                                                                                             भावार्थ:---ज्या अर्थी ह्याने संभावित पुरुषाप्रमाणे,सावित्रीसारख्या योग्यतेच्या माझ्या कन्येचे,ब्राहमणांच्या व अग्निच्या समक्ष पाणिग्रहण केले,त्याअर्थी मी—दक्ष-प्रजापती श्रेष्ठ असल्यामुळे वंदनीय आहे.वास्तविक पाहता दक्ष आणि भगवान शंकर यांचे नाते व्यावहारिक दृष्ट्या जावाई—सासऱ्याचे आहे,तर पारमार्थिकदृष्ट्या भगवान शंकर वंदनीय आहेत,असे दक्ष प्रजापतीस न वाटता विपरीत वाटले,कारण दक्ष प्रजापतीस पदाचा अभिमान आहे.कोणताही अभिमान हा अधोगतीकडे नेत असतो.म्हणून आपणास--जीवास अनात्मा जे असेल त्याचा किंचित अभिमान नसावा,कारण त्यामुळे जशी दक्ष यांची अधोगती झाली,त्याचप्रमाणे आपली--जीवाची अधोगती निश्चितरुपाणे होणारच.आपणास—जीवास अधोगती हि दु:खाकडे नेत असते.||११||                                           

|                गृहीत्वा मृगशावाक्ष्या: पाणिं मर्कटलोचन:| प्रत्युत्थानाभिवादर्हे वाचाप्यकृत नोचितम  ||१२||                                                                                                                                             भावार्थ:---ज्याचे डोळे मर्काटासारखे आहेत अशा ह्याने—शंकराने,जिचे—सतीचे नेत्र लहान हरणाऱ्या नेत्रांसारखे सुंदर आहेत अशा माझ्या कन्येचे पाणिग्रहण करून,उत्थापन देणे व नमस्कार करणे यांस योग्य अशा माझा नुसत्या शब्दनेदेखील सत्कार केला नाही हे यास योग्य नाही.वास्तविक पाहता दक्ष प्रजापतीनेच भगवान शंकराचे आदर—सत्कार करावयास पाहिजे,पण केला नाही हीच दक्ष प्रजापतीची चूक आहे.दक्ष प्रतीपातीकडून अशा प्रकारची चूक झाली,कारण दक्ष प्रजापती हा कर्मकांडी व त्यामुळे अभिमानी असल्यामुळे असा अपराध घडला.दक्ष प्रजीपातीकडून जसा अपराध घडला,तसा आपल्याकडून अपराध घडू नये.यासाठी आपण-- जीवानी निष्काम कर्मे करून सत्संग करावा.||१२||     

|               लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे | अनिच्छन्नप्यदां बालां शुद्रायेवोशतीं गिरम् ||१३||                                     भावार्थ:---अहो काय करावे!क्रिया क्रियाश्रेष्ठ,अपवित्र,अमिमानी व मर्यादा सोडून वागणारा अशा ह्याला,माझ्या मनांत कन्या घ्यावयाची नवती तथापि जशी एखादया शूद्राला वेदवाणी घ्यावी त्याप्रमाणें मी आपली सुंदर कन्या ह्याला दिली आहे.भगवान शंकर कन्या देण्यासाठी योग्य आहेत व त्यांची कन्या पाणिग्रहण करण्यासाठी योग्य असतांना पिता जो दक्ष यांना योग्य वाटले नाही,हा त्या पित्याचाच—दक्ष—प्रजापतीचाच  दोष आहे.आपण मात्र पिता आसल तर दक्ष-प्रजापतीने जी चूक केली ती चूक आपण—जीवानी  करू नये.||१३||       

भावार्थ:---भयंकर अशा स्मशानभूमीचेठिकाणी भूत्गण व प्रेते यांनी परीवेष्टित असा हा,केस मोकळे सोडून नागव्याने एकाद्या उन्मत पुरुषाप्रमाणे हंसत व रडत फिरतो. ||१४||    

भावार्थ:----हा चिताभस्मानें स्नान केलेला असतो,प्रेतांच्या माळा गळ्यांत धारण करितो,मनुष्याची हाडे हींच ज्याची भूषणें आहेत,त्याचे नाव मात्र शिव आहे परंतु हा केवळ अशिव(अमंगळ)आहे.हा स्वत: मत्त असून याला उन्मत जनच प्रिय आहेत.हा केवळ तमो-- गुणरूप स्वभावाच्या प्रथम भूतगणांचा पति आहे. ||१५||                                                                                       

भावार्थ;----असे असतां सर्व लोकधीपती ब्रहमदेवाने मला आज्ञा केल्या मुळे मी आपली साध्वी कन्या,त्या शुचिर्भूतपणाने रहित व दुष्टचित्त अशा भूतपतीला दिला बरे!हि फार वाईट गोष्ट झाली. ||१६||      

भावार्थ:-----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाण कोणत्याही प्रकारे प्रतिकूळ नसून केवळ स्वस्थ बसणाऱ्या शंकराची त्या दक्षाने निंदा केली आणि क्रुद्ध झालेला तो दक्ष,उदकाचे आचमन करून,त्या शंकरास शाप देण्यास झाला.दक्ष प्रजापती हा अविवेकी असल्यामुळे विपरीत निर्णय घेऊन शंकरास शाप देत आहे.वास्तविक पाहता श्रेष्ठांना कनिष्ठाने शाप द्दावा का ? जरी शाप दिला तरी कनिष्ठांचे अध:पतन होईल,तर वरिष्ठांचे होणार नाही.म्हणून आपण—जीवानी असा विवेक करून आचरण करावे,तर दक्ष—प्रजापतीसारखे आचरण करू नये.||१७||                                                                                                                     |                   अयं तु देवयजन इंद्रोपेन्द्रादिभीर्भिव:| सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधम||१८||                                                                       भावार्थ:-----तो—दक्ष प्रजापती म्हणाला---हा शंकर,सर्व देवगणामध्ये अधम आहे म्हणून ह्याला देवयज्ञामध्ये इंद्र,विष्णू इत्यादी देवांसहवर्तमान हविर्भाग प्राप्त होऊ नये.||१८||                                                                                       भावार्थ:-----मैत्रेय म्हणाला---हा विदुरा,त्या वेळीसभेतील मुख्य सभासंदानि दक्षाचा पुष्कळ प्रकारे निषेध केला असतांही त्याने शंकराला शाप देऊन अतिक्रुद्ध होऊन,त्या सभामंडपांतून निघून आपल्या घरी गेला.||१९||                                                              भावार्थ:---इकडे शिवसेवकांमध्ये श्रेष्ठ अशा नंदीकेश्वराने तो शाप ऐकतांक्षणीच क्रोधाच्या आवेशाने त्याचे डोळे लाल झाले आणि त्याने केलेल्या शिवाच्या निंदेला ज्यांनी अनुमोदन दिले होते त्या ब्राहमणांनी,जसा भयंकर शाप दिला की,----------------||२०||                     

| य यएतन्मत्य्रमुदिश्य  भागवत्याप्रतीदृही |दृह्यत्यज्ञ :पृथग्दृष्टीस्तत्त्वतो विमुखो भवेत ||२१||                                                                                                                                                                   भावार्थ:-----जो मूर्ख दक्ष,आपले हे नश्वर शरीरच श्रेष्ठ आहे असे मानून,भगवान,शंकर कोणाशीही द्रोह करीत नसतां त्यांचा द्रोह करितो त्यांची भेददृष्टीच कायम राहील,म्हणजे त्याला तत्वज्ञान होणार नाही.(हा एक शाप)||२१||                                                                                                                                                                                        भावार्थ:----हो हा दक्ष,कपटयुक्त आचारांनी युक्त अशा गृहस्थाश्रममामध्ये तुच्छ विषयसुखाच्या इच्छेने गुंतून राहून,वेदातील ‘चातुर्मास्ययज्ञ करणारास अक्षय पुण्य प्राप्त होते’ अशी जी कर्मांची प्रशंसा वाक्ये त्यांच्या योगाने याची विचारबुद्धी नष्ट झाल्यामुळे हा कर्माच्या पसाऱ्याचेच आचरण करीत आहे.||२२||                                                                                                                                                                    

भावार्थ:-----व ह्याच्या बुद्धीला ‘देहच आत्मा’ असे मान ज्याचा अभ्यास नित्य असल्यामुळे हा आत्म्याचे स्वरूप विसरून पशुतुल्य झाला आहे,म्हणून हा अत्यंत स्त्रीलंपट होईल,(हा दुसरा शाप)आणि या दक्षाला लवकरच बोकडाचे मुख प्राप्त होईल (हा तिसरा शाप)||२३||    

|           विध्याबुध्दीरविध्यायां कर्मंमय्यामसौ जड : |  संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानीनम ||२४||                                                 भावार्थ:---याला हाच शाप योग्य आहे.कारण,कर्मकांडरूप आज्ञानाचे ठिकाणी याची तत्वज्ञान बुद्धी आहे म्हणून हा मूर्ख आहे.या सभेमध्ये शंकराचा अपमान करणाऱ्या याला,जे ब्राहमण अनुसरले आहेत तेही जन्ममरण रूप संसार पावोत.(हा ब्राहमणांना पहिला शाप)||२४||                                                                                                          भावार्थ:---कर्ममार्गाची स्तुति करणारी जी वाक्ये त्याच पुष्पांनी प्रफुल्लीत झालेल्या वेदवाणीरूप वल्लीच्या,मनाला क्षोभ करणाऱ्या कर्मफलरूप पुष्कळ मधुगंधाने ज्याचे चित्त मोहित झाले आहे म्हणूनच जे शिवाचा द्वेष करितात ते ब्राहमण,तसेच कर्म करण्यामध्ये आसक्त होवोत,म्हणजे त्यांस मोक्ष न मिळो(हा दुसरा शाप)||२५||    

|                   सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रता: | वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ||२७||                                   भावार्थ:----हे ब्राहमण,भक्ष्य अभक्ष्यांच्या विचाराने शून्य होऊन,देहादिकांच्या पोषणासाठी,विद्दा,तप आणि व्रते धारण करणारे,द्रव्य,शरीर आणि इंद्रिय यामध्ये अत्यंत सुख मानून रमणारे आणि याचना करणारे असे होऊन या पृथ्वीवर संचार करोत.(हे चार शाप)||२६||                       

भावार्थ;----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे ब्राह्मण यांना त्या नंदिकेश्वराचे भाषण एकूण,भृगुऋषीने शिवभक्तांना उलट दुस्तर ब्रह्मंडरूप शाप दिले.||२७||          

|    भवव्रतधरा ये च ये च तान समानुव्रता : | पाखन्दिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरीपन्थीन : ||२८||                                                                                                               भावार्थ:---ते असे की,----शिवाची व्रते धारण करणारे किंवा त्यांचे अनुग्नायीचे म्हणून कोणी असतील ते सर्व सच्छास्त्राचे शत्रू पाखंडी होवोत.||२८||  

भावार्थ:----ज्या शिवदीक्षेमध्ये गुळापासून,पिठापासून व मधापासून झालेली सुरा व तालादि वृक्षांपासुन झालेले मद्द हि देवतांप्रमाणे पूज्य मानिली आहेत,त्या शिवदीक्षेमध्ये शुचिर्भूतपणानेरहित,अज्ञानी व शरीरावर जटा भस्म आणि हाडे धारण करणारे ते लोक, प्रवेश करोत.||२९||         

भावार्थ:----अरे!ज्या अर्थी तुम्ही वर्ण,आश्रम आणि आचार यांनी युक्त असलेल्या पुरुषांचे धर्म धारण करणाऱ्या वेदाची त्याला अनुसरून राहणाऱ्या ब्राहमणाची निंदा करीत आहां त्या अर्थी तुम्हीं पाखंडमताचाच आश्रय केला आहे.||३०|| 

|                   एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातन: | यं पूर्वे चानुसंतस्थुर्यर्प्रमाणं जनार्दन: ||३१||                              भावार्थ:----अहो काय सांगावे ! ज्याचे मूळकारण विष्णू आहे,व पूर्वीच्या ऋषीनीही ज्या मार्गाचा आश्रय केला आहे,असा हा सनातन वैदिक मार्गच सर्व लोकांचा कल्याणकारक असून,||३१||     

भावार्थ;----त्या अत्यंत शुद्ध व सज्जनांचा सनातन मार्ग अशा वेदाची निंदा केल्यामुळे तुम्हीं आतां ज्या ठिकाणी भूताधिपतीच मुख्य दैवत आहे अशा वेदविरुद्ध पाखंडमार्गामध्ये संचार करा.||३२||    

भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे तो भृगु ऋषि शाप असंता,अनुचर मंडळीसहवर्तमान तो भगवान शंकर,या एकमेकांच्या शापाने एकमेकांचा नाश होत आहे असे मनांत आल्यामुळे किंचित खिन्न झाल्यासारखा होऊन,त्या सभेतून निघून गेला.||३३||           

|      आप्लुत्यावभृथं यत्र गंङ्गा यमुनयान्विता | विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्तत: |||३५||                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---हे महाधनुर्धारी विदुरा,सृष्टी करणाऱ्या त्या प्रजापतीनीही जेथे सर्वामध्ये श्रेष्ठ असा श्रीहरी पूज्य आहे असे ते आपले सहस्त्रसंवत्सरात्मक सत्र पूर्ण करून,ज्या ठिकाणी गंगेचा यमुनेशी संगम झाला आहे त्या प्रयाग क्षेत्राचेठायी अवभृथ स्नान केले व ते सर्व ऋषि मनाने शरीराने निर्मळ होत्साते त्या स्थानापासून आपापल्या स्थानीं निघून गेले.||३४||३५||                                                              भावार्थ:---याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें हा दुसरा(२) अध्याय पस्तीस(३५)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||२||                   

              ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||    

__________________________________________________________________________________________ |३---आतां या तिसऱ्या अध्यायामध्ये दक्षाची कन्या जी सती ती पित्याचे घरी यज्ञाचा महोत्साह पाहण्याच्या इच्छेने जात असतां,तिचे शंकराने अनेकप्रकारच्या नीतीवाक्यांनी निवारण केले,अशी वर्णन केलेली आहे.                                                                                                                          |३---                      ||  ३--सतीचा पित्याकडे यज्ञोत्सवात जाण्यासाठी आग्रह || __________________________________________________________________________________________ |मैत्रीय उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                                           |                       सदा विद्विषतोरेवं कालौ वै ध्रीयमाणयो: | जामातु: श्र्वशुरस्यापि सुमहानचितक्रमे ||१||                                                                                                                                                                                                                                                

भावार्थ;---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,अशा पूर्वोक्त कारणाने निरंतर द्वेष भाव बाळगुण राहणाऱ्या त्या सासऱ्याचा(दक्षाचा)व जावयाचा(शंकराचा)पुष्कळ काळ निघून गेला.||१||           

भावार्थ:---ज्यांत शंकराचा भाग नाही असा यज्ञच नाही परंतु दक्षाने द्वेषाने व गर्वाने शंकराचा त्याग केला होता.त्यांत द्वेषाचे  कारण मी तुला पूर्वाध्यायांत सांगितले.आतां गर्वाचे कारण सांगतो ऐक.जेव्हा लोकाधिपती ब्रहमदेवानं दक्षाला सर्व प्रजापतीच्या आधिपत्या विषयी अभिषेक केला,त्या वेळी त्या दक्षाला गर्व झाला.आपणास—जीवास एखादे पद—वैभव—मान-प्रतिष्ठा प्राप्त झाली असता दक्ष—प्रजापतीसारखा गर्व येऊ नये,कारण त्यामुळे अधोगती—दु:ख हे असतेच.त्यामुळे त्याने शंकरादि ब्रहमनिष्टांचा तिरस्कार करून म्हणजे त्यांना यज्ञास न बोलवतां किंवा हविर्भाग न देतां,शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे प्रथम वाजपेय यज्ञ करून,नंतर बृहस्पतीसव नांवाचा अत्तम यज्ञ करण्यास आरंभ केला.||३||                  

भावार्थ:----त्या यज्ञामध्ये दक्षाने सर्व ब्रह्मर्षी,देवर्षी,पितर व देवता ह्यांचा,दक्षिणावगैरे देऊन चांगला सत्कार केला व त्यांच्या पत्न्यांचीही वस्त्रभूषणादिकांच्या दानेकरून पतीसहवर्तमान पूजा केली.येणेकरून एकदा पूजा केलेल्याही देवादिकांची पत्नीपूजनाचे वेळी पुन्हा पूजा केली असे सिद्ध होते. ||४||            

भावार्थ:-तेव्हा त्या यज्ञासंबंधी कांही गोष्टी आकाशामध्ये देव परस्पर बोलत चालले असतां,दक्षकन्या देवी सतीने आपल्या पित्याच्या घरी यज्ञाचा समारंभ चालला आहे,असे ऐकिले.||५||     

भावार्थ:---आणि सर्व दिशांकडून गंधर्ववगैरे उपदेवश्रेष्ठांच्या चंचलनेत्रांनी युक्त अशा स्त्रिया,आपल्या कंठांत पद्कादिक भूषणे व कानांत उज्जवल किंडले घालून,उंची वस्त्रे परीधान करून व पतीसह विमानांत बसून,आपल्या घराजवळून जात आहेत असे पाहतांच सतीच्या मनांत तिकडे जाण्याची उत्सुकता उत्पन झाली व ती आपला पति जो भूतनाथ शंकर त्याला म्हणाली की,--------||६||७||         

|सत्युवाच                                                                                                     |प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल | वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्दर्थिताsमी विबुधा व्रजन्ति हि ||८|| भावार्थ:---सती म्हणाली---हे शंकरा,सांप्रत तुमच्या श्वसुर जो दक्ष प्रजापति त्याच्या घरी यज्ञाचा मोठा उत्साह चालला आहे,हि बातमी खरी आहे.आपली जर इच्छा असेल तर आम्हीही तिकडे जाउया अजून तो यज्ञ पुरा झाला नाही.कारण हे सर्व देव चालले आहेत.||८||     

भावार्थ:---त्या ठिकाणी माझ्या बहिणी आप्तांना भेटण्यासाठी आपल्या पतीसह जातीलच,कधी चुकणार नाहीत.मीही आपल्यासहवर्तमान तेथे जाऊन आईबापांनी दिलेला आहेर(वस्त्रालंकारदिक द्रव्य)आपल्या सहवर्तमान स्वीकार करण्याच्या इच्छा करीत आहे.||९||          

भावार्थ:---हे सुखकारका शंकरा,आपल्या पतीला अनुरूप अशा माझ्या बहिणी,मावशा व मला पाहिल्या बरोबर प्रेमाचा पाझर सुटणारी माझी आई,यांस पाहण्यसविषयी मी बहुत दिवस उत्कंठीतचित्त झाले आहे,मी त्याठिकाणी सर्वास पाहीन आणि मोठमोठया ऋषींनी चालविलेला उत्तम यज्ञसमारंभ किंवा उभारलेला यज्ञस्तंभ माझ्या दृष्टीस पडेल,मग केवढा आनंद होईल बरे?||१०||              

भावार्थ:----हे जन्मरहित प्रभो,हे आश्चर्यकारक त्रिगुणात्मक जग,तुझ्याचठिकाणी मायेने रचिलेले दिसून येते आहे.म्हणून तुला तो यज्ञसमारंभ पाहिल्याने विशेष आनंद होणार नाही खरा,तथापि हे शंकरा,मी उत्कंठीत स्वभावाची स्त्री असल्यामुळी तुझे खरे स्वरूप न जाणणारी दिन आहे,म्हणून मला आपली जन्मभूमी पाहण्याची इच्छा झाली आहे.आपल्या मनात झालेली इच्छा पत्नीने पतीजावालाच प्रगट करावी,तर अन्याजवळ प्रगट करू नये.||११||                                                                    भावार्थ:---हे संसारदु:खरहित,ज्याचा दक्षाशी काही संबंध नाही अशा इतरांच्या सुद्धा स्त्रियांचे थव्यांचे थवे उत्तम अलंकार धारण करून,आपल्या पतीसहवर्तमान दक्षाच्या यज्ञाकडे जात आहेत पहा ! हे दयालो नीलकंठा,ज्या स्त्रियांच्या आकाशांतून जात असलेल्या राजहंसासारख्या शुश्र विमानांनी आकाश कसे शुशोभित झाले आहे ! ||१२||                        

|     कथं सुताया:पितृगेह्कौतुकं निशम्य देह:सुरवर्य नेङ्गते |  अनाहुता अप्याभियन्ति सौहृदं भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम्||१३|| भावार्थ:---हेदेवाधिदेवा,पित्याच्या घरी आनंदोत्सवाचा वृतांत ऐकून कन्येचा देह,त्याला पाहण्यासाठी उचल कशी बरे करणार नाही ? करीलच.बोलण्या खेरीज कसे जावे असे म्हणशील तर,जे सत्पुरुष आहेत ते मित्राच्या,पालंकाच्या,गुरुंच्या आणि आई--बापांच्या घरी बोलावल्यावांचूनदेखील जात असतात.||१३||                

भावार्थ:---यास्तव हे देवा,तू प्रसन्न हो,दयालु असा तूं,हे माझे मागणे पूर्ण करण्याविषयी योग्य आहेस.कारण,महाज्ञानसमर्थ अशाही तूं आपल्या देहाच्या अर्धभागी मल स्थान दिले आहेस म्हणूनच अर्धानारीनटेश्वर अशा नांवाने प्रसिद्ध आहेस,यास्तव माझी याचना स्वीकारून कला माहेरी जाण्याबद्दल आज्ञा देण्याचा अनुग्रह करावा.||१४||              

भावार्थ:---मैत्रीय ऋषि म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे प्रियेने(सतीने)प्रार्थना केलेल्या सुर्हदांविषयी प्रेमळ अशा त्या शंकराला दक्षाने   सर्व   

प्रजापतीच्या समक्ष जे जे मर्मभेदक अपशब्दरुपी बाण सोडिले होते त्याचे स्मरण झाले,तेव्हा त्याने हांसत हांसत त्या सतीला उत्तर दिले की,||१५||            

|                                         त्वयोदितं शोभनमेव शोभने अनाहुता अप्यभियन्तिबन्धुषु |                                                      |                               ते यद्नुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना||१६||                                                                                             भावार्थ:----श्री भगवान म्हणाला---हे शोभणे स्त्रिये,सज्जन,बोलवल्यावांचून देखील आप्तांच्या घरीं जातात असें जें तूं भाषण केलेस ते योग्यच आहे,परंतु ते आप्तजन जर बलवत्तर अशा देहादिकांच्या अभिमानें करून प्राप्त झालेल्या मदानें व क्रोधाने,आपल्या घरीं न बोलवतां येणारावर दोष दृष्टीचा आरोप करणारे असतील तर त्यांच्या घरीं गेले असतां कल्याण होत नाहीत म्हणून,जाउं नये. ||१६||                                

|                         विद्यातपो वित्तवपुर्वय:कुलै:-सतां गुनै: षडभिरसत्तमेतरै: |                                                                      |                         स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दुश:-स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम ||१७||                                                                                                                    भावार्थ:---हे सती,तूं म्हणशील किं,तुम्हांसारिख्या महासमर्थ पुरुषांवर दक्ष दोष दृष्टी कशी ठेवील,तर सांगतो ऐक----विद्दा,तपश्चर्य, सुद्द्ढ शरीर,वय आणि कुल हे जे सज्जनाचे सहा गुण आहेत तेच नीच पुरुषांना दोषरूप होतात.त्यांच्या योगानें नीचजनांचें विवेकज्ञान अगदी नाहीसें होऊन,त्यांस मी विद्वान,मी तपस्वी,अशा प्रकारच्या गर्व उत्पन होतो.जसे दुग्धजन्य पदार्थ व साखरयुक्त पदार्थ शारीत पुष्ट करण्यास सार्थक आहेत,पण तेच पदार्थ मधुमेह नावाचा रोग ज्यास आहे,त्यांना शरीर पोषण करण्यास योग्य नसून दोषावह आहेत.म्हणून मधुमेह नावाचा रोग ज्यांना आहे ते पदार्थ सेवन करू नये.त्याच्या योगानें---विद्दा,तपश्चर्य,सुदृढ—शरीर,वय,आणि कुल या गुणांनी त्यांची दृष्टी दुषित होते व ते उद्धट होऊन श्रेष्ठ लोकांच्या तेजाकडे लक्ष देत नाहींत.म्हणून आपण तेथे जाऊ नये.जो नियम दक्ष—प्रजापतीस आहे,तोच नियम आपणास—जीवास आहे.म्हणून आपण—जीवानी आपणास—जीवास विद्दा, तप,सुदृढ-शरीर,वय आणि कुल हे सहा गुण असतील तर त्या गुणांचा अभिमान येऊ नये व अभिमान आहे,तेथे वेवेक—ज्ञान नष्ट होऊन अविवेकी होतो.जेथे अविवेक आहे,तेथे दु:ख असतेच.म्हणून आपण त्यांच्या घरी जाऊ नये.||१७||                

भावार्थ:----तस्मात जे आपल्या घरी आलेल्या लोकांस कुटीलबुद्धीनें भुवया चढवीलेल्या क्रोधयुक्त नेत्रांनि पाहुं लागतात.अशा प्रकारच्या अव्यवस्थित मनाच्या पुरुषांच्या घरांकडे,ते आपले बांधव आहेत,असें समजून कधीं ढुंकूवसुद्धां पाहुं नये.||१८||

भावार्थ:----हे प्रिये,आपल्या कुटीबुद्धी बांधवांच्या निंदास्पद वाक्यांनी मर्मस्थानी ताडित झालेला पुरुष,जसा व्यथित झालेल्या अंतःकरणानें रात्रंदीवस संताप पावतो,तसा शत्रूंनी बाणांच्या योगानें अंगाचे तुकडे पाडिले तर संताप पावत नाहीं.कारण त्याला कांहींतरी झोप येते परंतु मर्मभेद झालेल्याला मुळींच चैन पडत नाही.||१९||

भावार्थ:----जिच्या भ्रुकुटी सुंदर आहेत अशा हे प्रिये,सांप्रतकालींउत्कृष्ट स्थितीमध्यें असलेल्या दक्षप्रजापतीच्या सर्व कन्यांमध्यें तूं त्याला फार आवडती आहेस असें जरी मला पक्कें माहित आहे,तथापि मी तुला खात्रीनें सांगतों की,पित्यापासून तुला तेथें मान मिळणार नाहीं.कारण तुझा माझ्याशीं संबंध असल्यामुळें दक्षाला फार वाईट वाटत आहे.||२०||

|                           पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय: - समृद्धिभि:पुरुषबुद्धीसाकक्षिनाम |                                                                                                                      |                           अकल्प एषामधिरोढूमत्र्जसा - पदं परं व्देष्टी यथासुरा हरिम् ||२१||                                                                                                                           भावार्थ:---तुम्हींच कां त्याचा त्याचा तिरस्कार केला ? जेणें करून तो तुमचा द्वेष करितो,असें म्हणशील तर सांगतों ऐक----जीवांच्या वित्तवृतींचे साक्षी अशा नीरहंकारी सत्पुरुषांच्या पुण्यकीर्ती व समृद्धी पाहून अतिशय संताप पावलेल्या हृदयाने युक्त व सर्व इंद्रियें दुःखित झालेला अज्ञपुरुष,त्या साधूंचे ऐश्वर्य एकाएकीं प्राप्त करून घेण्यास समर्थ होत नाहीं,म्हणून जसे दैत्य हरीचा द्वेष करितात त्याप्रमाणें त्यांचा केवळ द्वेषमात्र करितो.अज्ञ-पुरुषांस इतरांचे ऐश्वर्य पाहून द्वेष उत्पन्न होतो,कारण ऐश्वर्य एकदम प्राप्त होत नसते,तर प्रयत्न करून प्राप्त होत असते.बऱ्याच जीवांना प्रयत्न न करता ऐश्वर्य मिळावे अशी इच्छा उत्पन्न होते.त्यामुळे ते सद्गुणी जे आहेत,त्यांचा द्वेष करीत असतात.म्हणून त्यांना माझ्याविषयी द्वेष उत्पन्न झालेला आहे.||२१||

|                           प्रत्युग्दमप्रश्रायानाभिवादन विधीयते साधू मिथ:सुमध्यमे |                                     |                              प्राज्ञै:परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानीने ||२२||                                      भावार्थ:---तुम्हींच उठून उभे पाहून त्यांचा सत्कार कां केला नाही,असे म्हणशील तर हे समध्यये,इकडे पाहा,लोकांनी सामोरे जाणे,नम्रता दाखविणे,नमस्कार करणे इत्यादिक जो परस्पर सत्कार करण्याचा प्रचार आहे,तो सत्कार सत्पुरुषांनी खऱ्या रीतीने केला जातो,म्हणजे साधू,सर्वातर्यामी पुरुष,जो श्रीवासुदेव त्याचाच मनाने सत्कार करितात,देहाभिमानी पुरुषाचा करीत नाहीत.ह्याकरीता दक्षाच्या अंतर्यामी असलेल्या वासुदेवाचा मी आपल्या मनाने सर्व कांही सत्कार केला आहे.दक्ष हा अज्ञानी असल्यामुळे त्याला कळला नाही,पण दक्षाच्या ठिकाणी जो देहाभिमान आहे,त्याचा सत्कार मी—शंकरांनी केला नाही व करणार नाही.||२२||

भावार्थ:----हे प्रिये,शुद्ध अंतःकरणालाच,वसुदेव हि सज्ञा आहे.म्हणजे ज्याचे अंत:करण शुद्ध आहे,तोच वासुदेव—भगवंत आहे.कारण,त्या निर्मल अंतःकरणात तो शडगुनैश्वर्यसंपण पुराणपुरुष भगवान वासुदेव,कोणत्याही प्रतिबंधाशिवाय अनुभवास येतो.आपण आपल्या अंत:करणातील सर्व प्रतिबंध निवृत्त झाले की,भगवंत अनुभवास येतात—आपणच भगवंत आहोत असे कळून अनुभवास येते.   त्याचे—भगवंतांचे स्वरूप इंद्रियगोचर नाही,कारण तो सगुण—साकार नसून निर्गुण—निराकार आहे.निर्गुण—निराकाराचा अनुभव येण्यासाठी आपणास सर्व विषयांचा त्याग करून निर्गुण—निराकार आहोत असा अनुभव घ्यावा लागतो.अशा परमेश्वराची मी—शंकर  नमस्काराने नित्य आराधना करीत असतो.म्हणून आपण जीवांनी भगवान शंकरासारखा अधिकारसंपन्न होऊन जीव—ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे निर्गुण—निराकार परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||२३||                    

भावार्थ:----हे सुंदरी,आतां तुला सांगणे इतेच आहे कि,ज्या अर्थी विश्वरस्त्रष्ट्यांच्या यज्ञामध्ये गेलेल्या निरपराधी अशा माझा,ज्या  दक्षाने दुर्भाषणांनी तिरस्कार केला आहे,त्या अर्थी तो दक्ष माझा शत्रू आहे,म्हणून यद्दपि तो तुझ्या शरीराचा उत्पादक पिता आहे तथापि तूं त्याच्या भेटीला जाउं नकोस.माझ्यामुळे—शंकरामुळे तुझा पिता तुझा सत्कार करणार नाही,कारण आतां तू—सती त्यांची—पिताची नाही,तर माझी—शंकराची आहे.||२४||

|                                 यदि वृजिष्यस्यतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति |                                                     |                            सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो यदा स सद्दो मरणायकल्पते ||२५||                                                                                                                                                                                                                                भावार्थ:----इतके सांगीतले असतांही माझ्या भाषणाला न जुमानितां जर तू तेथे जाशील तर तुझे कल्याण होणार नाही,म्हणजे तुझा अपमान होईल.संमाविताचा आप्तजनांपासून अपमान झाला म्हणजे तो त्याच्या तत्काल मरणास कारण होतो.||२५||

ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये उमारुद्रसंवाउरूप हा तिसरा(३)अध्याय--पंचविश श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||३||

|                                    || श्रीकृष्णार्पनमस्तु ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||         

__________________________________________________________________________________________ |४----नंतर पतीचा त्याग करून पित्याच्या घरीं गेलेल्या त्या सतीचा पित्यांने अपमान केला.तेव्हा तिनें रोषानें त्याची निर्भतरणा करून,त्या यज्ञमंडपामध्येंच योगसाधनेने आपल्या देहाचा त्याग केला,हि कथा या चवथ्या अध्यायांत वर्णिली आहे. |                                                                 |                                   ||  ४---सतीचा अग्निप्रवेश || __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                          |                                            एता वदुक्त्वा विरराम शंकर: पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् |                                                                                     |                        सुह्रद्दिदृक्षु: परिशाङकिता भवा- न्निष्क्रामती निर्विशती द्विधाssस सा ||१||                                                                                               भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,शंकराने असे भाषण करून,दोन्ही प्रकारंनी आपल्या पत्नीच्या शरीराचा नाश होणार,म्हणजे हिला जा म्हणवे तर तिकडे गेल्यावर दक्षाने अपमान केला म्हणजे संतापून हि तेथे जीव देईन ! बरे जाऊ नको म्हणावे तरी रागावून हि आतांच देहत्याग करील,असा विचार करून स्वस्थ राहिला.भगवान शंकराच्या प्रसंगानुसार आपण—जीवानी--जाणकार पतीने अशा कठीण प्रसंगामध्ये स्वस्थ—तटस्थ—उदासीन अवस्थेत राहिले पाहिजे.तेव्हां ती सती,आप्तजनांना पाहण्याची इच्छा धरून घरांतून निघे परंतु आज्ञाभंग करून गेल्ये असतां शंकर आपला त्याग करील या भयाने पुनः घरांत प्रवेश करी अशी आंदोलितगति झाली.आपण—जीवानी—पत्नींनी आंदोलिकगती—चंचलगति प्राप्त करून घेण्यापेक्षा आपल्या पतीचे मनोगत किंवा आज्ञाचा विवेक—विचार करून पालन करावे.त्यातच त्या पत्नीचे हित असते.||१||                                                                भावार्थ:---आप्तांना भेटण्याच्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे खिनचित्त,स्नेहाने रोदन करणारी,नेत्रांमध्ये प्राप्त झालेल्या अश्रुनी अति विव्हळ व क्रोधाने कंप सुटलेली अशी ती भवानी,निरुपम अशा त्या शंकराला भस्म करून टाकिते की काय ! अशी त्याजकडे—पतीकडे—भगवान शंकराकडे पाहूं लागली.सतीने भगवान शंकराच्या आज्ञेचे उल्लंघन करणे व क्रोधाने पाहणे म्हणजे स्वधर्माचे उल्लंघन करून परधर्माचे--अधर्माचे पालन करणे होय.आपण—जीवानी—पत्नीने  मात्र स्वधर्माचे पालन—पतीच्या आज्ञेचे पालन करून त्यांच्याकडे—पतीकडे क्रोधाने न पाहणे असे आचरण करावे.असे आचरण करणे सुखाकडे नेत असते व असे आचरण न करणे दु:खाकडे नेत असते.||२||                         

भावार्थ:---नंतर शोकाने,क्रोधाच्या आवेशाने खिन्न झालेल्या अंतःकरणाने व स्त्रीस्वभावाने जिची बुद्धी मोह पावली आहे,अशी ती सती,सज्जनांना प्रिय अशा ज्या शंकराने,आपल्या देहाचे अर्धसुद्धां आपणास प्रेमाने अर्पण केले होते,त्याचा तयाग करून,सुस्कारे टाकीत टाकीत आपपल्या आईबापांच्या घरी जाण्यास निघाली ! सती क्रोधाच्या भरात दु:खित अंत:कारणाने आपल्या पतीच्या—शंकराच्या आज्ञेचे उल्लंघन करून आई—वडिलांच्या घराकडे निघाली,त्याप्रमाणे आपण—जीवानी—पत्नीने आपल्या पतीच्या आज्ञेचे उल्लंघन करून व क्रोधाच्या अधीन होऊन जाऊ नये.||३||           

भावार्थ:---तेव्हां ती सती एकटीच शीघ्रगतीने जात आहे असे पाहून,शंकराच्या पार्षदांना फार वाईट वाटले व मनीमान,मद आदी करून पार्षद व यक्ष ह्यांसुधा  हजारो शंकराचे सेवक,नंदीकेश्वरला पुढे करून तिच्या मागून लगबगीने निघाले.||४||        

भावार्थ:---त्यांनी त्या सतीला नंदीकेश्वरावर बसवून,नगारे,शंख,मुरल्या गायनाची उपसाहित्ये,सोंगट्या,चेंडू आरसे,कमळे,शुश्र छत्र,चामरे व माळावगैरे सरंजाम बरोबर घेऊन ते मोठया थाटाने निघाले.||५||              

अर्थ:---नंतर ती सती,जेथे,जिकडेतिकडे वेदघोष चालला असल्यामुळे यज्ञांतील पशुहिंसारूप कर्म सुशोभित दिसत आहे व जेथे भृत्तिका,काष्टे,लोह,सुवर्ण,दर्भ आणि चर्म यांच्या योगाने पात्रे निर्माण केलेली आहेत अशा ब्राह्माणांनी,ऋषींनी व देवानी सेवन केलेल्या यज्ञमंडपामध्ये प्रविष्ट झाली.||६||             

भावार्थ:---तेव्हां तेथे आलेल्या तिचा—सतीचा,यज्ञ करणाऱ्या दक्षानेच जेव्हां अपमान केला,तेव्हा त्याच्या भयाने बहिणी व आई ह्यावांचून दुसऱ्या कोणीच तिचा आदर केला नाही.तिची आई व बहिणीमात्र,आदरयुक्त व प्रेमाने सद्रदितकंठ होऊन त्यांनी हर्षाने तिला आलिंगन दिले.यज्ञाच्या ठिकाणी सतीच्या दक्षाने--वडिलांनी सतीचाच अपमान केला,त्यामुळे इतरांनी कोणीच सत्कार केला नाही,इतर बोलालेसुद्धा नाहीत,कारण ज्यांनी आपणांस पाचारण केले,त्यांचा दृष्टीकोन पाहून इतर कृती करीत असतात.सतीची आई व बहिणी यांनी मात्र देह-संबंधी असल्यामुळे त्यांनी तिचा—सतीचा सत्कार केला.||७||           

भावर्थ:---त्याकाली पित्याने आनादर केलेल्या त्या सतीने,आई व मावशा यांनी मोठया आदराने अर्पण केलेल्या वस्त्रालंकारदि कांचा व आसनाचा स्वीकार केला नाही व बहिणींनी आपल्या नात्याप्रमाणे केलेल्या कुशल प्रश्नाच्या योग्य वार्तेकडेही तिने लक्ष दिले नाही.||८||        

भावार्थ:---अशा प्रकारे यज्ञमंडपात त्या जगत्स्वामीनीचा अनादर झाला असतां,तिने ज्याच्यामध्ये रुद्राला हविर्भाग नाही असा तो यज्ञ अवलोकन करून,व सर्व शक्तिमान्- अशा आपल्या पतीची पित्याने केलेली अवज्ञा एकूण,रोषाने ती लोकांना जाळूनच टाकिते कि काय ! अशी अत्यंत क्रुद्ध झाली.सतीने आपला अपमान व आपल्या विषेशत: पतीचा अपमान केल्यामुळे सती भयंकर क्रोधात आली.||९||           

|                          जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवाव्दिषं धुमपथश्रमस्मयम् |                 |               |                                स्वतेजसा भूतगनन् समुत्थितान् निगृह्य देवी जाणतोऽभि श्रृण्वत: ||१०||     |                                                       भावार्थ:----आणि ती देवी,कर्ममार्गाचा चांगला अभ्यास असल्यामुळे ‘मीच वीद्वान’ असा गर्व धारण करणाऱ्या त्या शिवद्वेष्टया दक्षला,मारण्याविषयीं उभे राहिलेल्या भूतगणांचे आपल्या तीजानें निवारण करून,सर्व लोक ऐकत असतां,क्रोधाच्या आवेशानें बोलतांना आडखळनाऱ्या वाणीने दक्षाची अशी निंदा करू लागली की,-------------------------------||१०||               

भावार्थ:----श्रीदेवी म्हणाली----हे दक्षा,सर्व प्राण्यांचा प्रिय आत्मा अशा ज्या शंकराला,या लोकांमध्ये अतिश्रेष्ठ कोणी नाही,तसाच आवडता किंवा नांवडताही कोणी नाही.त्या सर्वांतर्यांनी निर्वैर शिवाचेठिकाणी तुझ्याशिवाय दुसरा कोण पुरुष विरोध करील ? कोणीही करणार नाही.अर्थातच कोणीच विरोध करणार नाही,कारण इतरांना भगवान शंकराचा अधिकार कळलेला आहे व तू अनधिकारी असल्यामुळे विरोध केलेला आहे.आपणमात्र—जीवानी इतरांचा विवेकाद्वारे अधिकार पाहून आदरसत्कार करावा,तर कोणाचा अवमान करू नये.||११||              

|                                                          दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृणन्ति केचिन्न भवादृषा द्विज |              |                                                                                                                                       |                                                                 गुणांच्श्र फल्गून् बहुलीकरीष्णवो महत्तमास्तेष्वविदभ्दवानघम् ||१२||      |                                                                                                                                 भावार्थ:---हर ब्राह्माणाधमा,या जगांत---चार प्रकारचे पुरुष आडळतात---१--तुझ्यासारखे “निंदक” आहेत ते दुसऱ्यांच्या गुणांवर दोषदृष्टीच ठेवितात,गुणदृष्टी ठेवीत नाहीत,ते “अधम” होत. २---कित्येक लोक,गुणांना गुण व दोषांना दोष म्हणतात,ते सामान्य-प्रतीचे सत्पुरुष होत,३--दुसरे कित्येक पुरुष,लोकांचे गुणमात्र घेतात,दोष घेत नाहीत,ते उत्तम पुरुष होत. ४---आणि कांही पुरुष तर,लोकांचे क्षुल्लक गुण असेल तरी देखील त्यांस मोठे करून जगांत प्रसिद्ध करितात ते अत्यंत श्रेष्ठ “साधु” होत.यांपैकी चवथ्या(४)योग्यतेच्या पुरुषांवर(शंकरावर व त्याच्या भक्तांवर)तूं दोषदृष्टी ठेवीतोष तेव्हा हे आश्चर्य नव्हे काय ? आपण—जीवानी       १--निंदक पुरुष होऊ नये,कारण निंदा करणाऱ्याचे अंत:कारण अशुद्ध होते किंवा पाप होते म्हणजेच आपलेच जीवाचे अहित—नुकसान होते.२—आपण सामान्य पुरुष होऊ नये,कारण प्रत्यक्षात गुण व दोषांचे मूल्यमापन करता येत नाही.३---आपण—जीवानी इतरांचा गुण घ्यावा व दोष घेऊ नये,कारण गुण घेतल्याने आपला गुण वाढून आपले हितच होत असते.आपण दोष न घेतल्याने आपला दोष वाढत नाही.४—आपण—जीवानी क्षुल्लक गुण असला तरी घ्यावा,कारण गुणाने गुण वाढत जातो,त्यामुळे आपण—जीव अधिक गुणवान होतोत.ज्यांच्याकडून आपण क्षुल्लक किंवा अधिक गुण घेतला तर आपले—जीवाचे हित होते,म्हणून जगात त्यांची प्रसिद्धी करावी,कारण त्यामुळे इतर ते गुण घेऊन आपल्या गुणात वृद्धी करता.आपल्याही गुणांची वृद्धी होते व इतरांच्या गुणांची वृद्धी होते.त्यामुळे जगात शांतता प्रस्थापित होऊन आनंदाचे रामराज्य फैलावते.म्हणून आपण “साधु” होण्याचा आवश्य प्रयत्न करावा.||१२||                                      

भावार्थ:---या जड--शरीलाच आत्मा असे म्हणणाऱ्या दुष्ट-पुरुषांचे हातून,मोठया ईर्षेने निरंतर सत्पुरुषांची निंदा घडते,हे कधी आश्चर्य  नाही.दुष्ट पुरुषांना निंदा केली तर आनंद मिळत असतो.आतां जरी साधु-लोक आपल्या निंदेचे सहन करितात,तर साधु लोकांना निंदा सहन करण्यात आनंद मिळत असतो,कारण निंदा सहन केल्यामुळे आपले पाप निंदा जो करतो,त्याला मिळत असते किंवा जो निंदा सहन करील त्याचे पाप जात असते किंवा अंत:कारण शुद्ध होत असते,किंवा निंदा करणाराचे अंत:करण अशुद्ध होत असते.    तथापि त्यांच्या इर्षेने पायधुळीनींच त्यानिंदकाच्या तेजाचा पाणउतारा होतो,म्हणजे साधूंचे परिचारक लोकच त्यांना शिक्षा करण्यास समर्थ होतात.तथापि त्यांना थोराची निंदा करणे हेच योग्य आहे,असे वाटत असते.असे जर ते न करितील तर मग ते “दुर्जन” कसे म्हणावे ! म्हणून आपण कोणाची निंदा करू नये व आपली कोणी निंदा केली तर सहन करावी.म्हणून म्हणतात,”निंदकाचे घर जवळ असावे.”||१३||              

भावार्थ:---काय सांगवे ! ज्याचे ‘शीव’ असे प्रसिद्ध दोन अक्षरी जे नांव,एकवारही प्रसंगाने तरी वाणीने उच्चारिले असतां,सर्व मनुष्यांच्या पातकांचा तत्काल नाश करिते,व ज्याची आज्ञा कोणाच्यानेही उल्लंघन करवत नाही त्या पवित्रकीर्ती शिवाचा तूं द्वेष करीतोष ! हर- हर ! तूं फार अमंगलरूप आहेस.||१४||          

भावार्थ:---ज्याचे चरण कमल,ब्रह्मानंदरुपी मकरंदाची इच्छा करणाऱ्या साधूंच्या मनो—भ्रमरांनी—म्हणजे भ्रमरासारखे ब्रह्मचिंतन निरंतर सेवन केले जाते व जे चरण--कमल,याचक-जणांचे मनोरथ पूर्ण करितें,याप्रमाणे भुक्ति आणि मुक्ति देणाऱ्या त्या जगाच्या हितकर्त्या शंकराचा तूं द्रोह करीतोष ! अरेरे ! भगवान शंकर हे भुक्ती—संसारातील फळ मागणीनुसार देतात व मुक्ती म्हणजे मागणीनुसार परमात्म्याची प्राप्तीही देतात.||१५||             

भावार्थ:---तूं म्हणतोष की,शंकर अगदी अमंगल आहे.कारण,तो आपल्या जटा पसरून स्मशानात पिशाचासह बसतो,स्मशानांतील प्रेतांच्या माळा,चिताभस्म मनुषयकपाले हे अलंकार धारण करतो,परंतु ह्या गोष्टी,तुझ्याहून इतर जे ब्रह्मादिक देव,त्या शिवाच्या चरणावरून खाली पडलेला नार्मालन मस्तका धारण करितात ते जाणत नाहीत काय ? (तर जाणवत आहेत.)वास्तविक पाहता शिव मंगल आहे,पण म्हणणारच अमंगल आहे.शिव हे मंगल आहेत,पण असे समजण्याकरिता समजून घेणार्यास स्वत: मंगल व्हावे लागते,त्यासाठी निष्काम कर्म करून विषयांचा त्याग करावा लागतो व निंद्द कर्मांचा त्याग करावा लागतो.ती पात्रता तुझ्यात नाही.त्यासाठी भाग्य उदयास येवा लागते,पण तू दुर्भाग्यी आहेस.ब्रह्मादिक देव शिवाच्या पायावरून पडलेले निर्माल्य अंगावर धारण करितात.शिवाच्या पायाची धूळ अंगावर धारण करितात.तू  अशाच प्रकारे शिवाची निंदा करून पापिष्ट हो.||१६||                                                                                                                                      भावार्थ:---मला तर असे वाटते की,ज्याठिकाणी धर्मरक्षक ईश्वराची अमर्याद लोक,निंदा करितात त्याठिकाणी ती निंदा ऐकणारा पुरुष समर्थ असेल तर त्याने निंदा करणाऱ्या लोंकाची अमंगल शब्द उच्चारणारी दुष्ट जिव्हा बलात्काताने छेदून टाकावी,किंवा तसे करण्यास शक्ति नसेल तर आपल्या प्राणाचा त्याग करावा,आतां मारणे किंवा मरणे ह्या दोन्ही गोष्टी करवत नसतील तर कानांवर हात ठेवून तेथून निघून तरी जावे,पण ते निंदा ऐकण्यास राहू नये.असे जे करने हाच धर्म होय.आपण आपला धर्म पाळावा,तो याप्रमाणे आहे.१—जो ईश्वराची किंवा साधू—महात्मा पुरुषाची अमर्याद निंदा करितो,ती केलेली निंदा आपल्यात—ऐकाणारांत समर्थे असेल तर त्याची बळेच जीभ छाटून टाकावी.२—किंवा आपल्यात सामर्थे नसेल तर आपल्या कानांवर हात ठेऊन तेथून अन्य ठिकाणी निघून जावे.हाच आपला स्वधर्म आहे.या स्वधर्मांचे पालन करणे आपले कर्तव्य आहे.या स्वधर्मांचे आपण पालन न केले तर आपले अंत:करण अशुद्ध होते किंवा पाप लागते.||१७||             

|                                 अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं-न धारयिष्ये शितीकण्ठगर्हिण: |                                                                                                                  

|                                 जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो-जुगुप्सितस्योद्धरणं ||१८||                                                                                                                भावार्थ:---यास्तव नीलकंठ भगवंताची निंदा करणाऱ्या तुज पासून उत्पन झालेले हे शरीर,आतां मी धारण करणार नाही.कारण,मनुष्याने चुकून भक्षण केलेल्या अपवित्र अन्नाचे,ओकून टाकणे हेच पुरुषाच्या शुद्धतेला साधन आहे.म्हणून मला—सतीला अमंगलापासून दक्ष-प्रजापतीपासून मिळालेले अमंगल शरीरात न राहता या शरीराचा त्याग करते,कारण यामुळे मीही अमंगल होईन.ज्याप्रमाणे देवांची गति आकाशांतच असते व मनुष्यांची गति भूमीवरच असते,त्याप्रमाणे देहाभिमानी व ज्ञानी लोकांची वर्तणूक नीरनिराळी असून असून ती प्रवृत्ती व निवृती मार्गाचे ठिकाणी गढून गेलेली असते.यास्तव आपल्या धर्माचेठिकाणी स्थित असलेल्या पुरुषाने,दुसऱ्याच्या धर्माची किंवा दुसऱ्या पुरुषाची निंदा करू नये.||१९||         

भावार्थ:---कारण,विषयांचे ठिकाणी प्रीति व विरक्ति असणाऱ्या पुरुषांना अनुक्रमाने सांगितलेले जे सकाम कर्मे हि विषयांच्याठीकानी प्रीती असणाऱ्यांनी करावे,कारण यामुळे विषयांमार्फत तात्पुरते सुख मिळते व तात्पुरते दु:ख निवृत्त होते.सकाम कर्मे हि दोषावह  आहेत,म्हणून करू नये.निष्काम कर्मे ज्यांना परमात्म्याच्याठिकाणी प्रीती असणाऱ्यांनी करावे.आपणमात्र—जीवानी परमामात्म्याच्या ठिकाणी प्रीती करून निष्काम कर्मेच करावी,कारण कायमचे सुखरुपता प्राप्त होऊन कायमचे दु:ख निवृत्त होते—जन्म-मरण कायमचेच निवृत्त होते.असे दोनहि प्रकारचे कर्मे,वेदामध्ये अधिकारि--भेदाने निरनिराळ्या व्यवस्थेने सांगिले आहे.आपण आपल्या अधिकारानुसार कर्मे करावीत किंवा अधिकारसंपन्न होऊन निष्काम कर्मेच करावी.ते—सकाम व निष्काम कर्मे परस्पर विरुद्ध असल्यामुळे एका कर्त्याच्या हातून एकेवेळी घडण्याचा संभव नाही,यास्तव कर्म करणाऱ्याने निष्काम कर्म केले नाही किंवा निष्काम कर्म करणाऱ्याने सकाम कर्म केले नाही त्या प्रमाणे ब्रह्मभूत शिवाने सकाम किंवा निष्काम हि दोन्हीप्रकारची कर्में केली नाही तरी त्यास दोष नाही.कारण,तो दोन्हीप्रकारच्या कर्मापासून मुक्त आहे.आपण कोणत्याच कर्मापासून मुक्त नाहीत. म्हणून--तस्मात त्याची—शिवाची निंदा करणें हे तुला—दक्ष प्रजापतीस योग्य नाही.म्हणून आपण कोणाचीही निंदा करू नये.||२०||                  भावार्थ:---हे दक्षा,हा शंकर चिताभस्माने स्नान केलेले असून नग्नपने हिंडत असतो इत्यादिक जी तूं बडबड केलीस तीतहि काही अर्थ नाही.कारण,आम्हाला अणि-मादी समृद्धीच्या योगाने ज्या पदवी मिळाल्या आहेत त्या तुम्हाला कधीही मिळावयाच्या नाहीत.कारण तुम्ही सकाम कर्मे करणारे आहात.तुमच्या पदवी म्हटल्या म्हण्जे,यज्ञशाळेमध्ये राहून तेथील अन्न खाऊन तृप्त झालेल्या धूममार्गी कर्मठ प्राण्यांचीच काय त्या नावाजलेल्या आहेत.आम्ही तिकडे ढुकून सुद्धां पाहात नाही.कारण त्या विनाशी—विषयांच्या आणि आमच्या पदवी(ऐश्वर्या)तर तुमच्यासारख्या लोकांच्या दृष्टीसही पडणाऱ्या नाहीत.कारण,इच्छामात्राने प्रकट होणाऱ्या असून ब्रहमवेत्तेच—ब्रह्मानुभावी—ज्ञान मार्गातीलच त्याचे सेवन करितात.म्हणून मी—दक्ष संपन्न व रुद्र—भगवान शंकर दरिद्री असा गर्व तूं धारण करू नकोस.हे दक्ष तू द्ररीद्री असून भगवान शंकर ऐश्वर्यान आहेत.तुला असे कळत नाही,कारण तू अज्ञानी आहेस.||२१||                                  

|                       नैत्रेन देहेन हरे कृतागसो देहोभ्दवेनालमलं कुजन्मना |                                          |                                                                                                            |                                                  व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसंगत स्तज्न्न्म धिग् यो महतामवद्यकृत् ||२२||            |                                                                                                                                                                     भावार्थ:---अरे,शंकराचा अपराध करणाऱ्या तुजपासून उत्पन झालेल्या या माझ्या अतिनिंद्द देहाने पुरे झाले नाही काय ? पुरे झालेच.आतां हा—दक्षापासून मिळालेला देह नको,कारण तो अमंगल आहे.दुर्जनाच्या—दक्षाच्या(तुझ्या)संबंधामुळे मला लज्जा प्राप्त झाली आहे.जो साधूंचा अपमान करितो त्यापासून झालेल्या जन्माला धिक्कार असो !! जो साधूची निंदा करितो,तो दिसावयास मानुष आहे व असावयास पशु आहे.त्यापेक्षा पशुचा देह चांगला आहे,कारण पशूच्या देहात पाप होत नसून पाप—दु:ख भोगून पापातून सुटका होते,तर मनुष्य देहात येऊन निंदा केली तर भावी पापाची—भोगाची उत्पत्ती होते.ते पाप अनेक योनी प्राप्त करून  दु:ख देऊन शिल्लक राहते.||२२||               

भावार्थ:---दक्षा,जेव्हां एकादेवेळी थट्टामस्करीच्या विनोदाने भगवान शंकर,तुझ्या नांवाचा संबंध दाखविणारे ‘दाक्षायणी’हे संबोधन देऊन मला हाक मारितो,तेव्हा थट्टामस्करीचे भाषण किंवा हांसणे सर्व सोडून मी खाली तोंड घालीते व फारच दुःखित होते,यास्तव तुझ्या शरीराच्या उत्पन झालेले प्रेततुल्य हे शरीर,मी आतांच टाकून देते पहा ! एवढे हे तुझापासून मिळालेले शरीर दु:खदायक झालेले आहे,म्हणून तुझ्यासामोरच या शरीराचा त्याग करिते.||२३||                 

भावार्थ:---मैत्रेयम्हणला---हे क्रोधादी शत्रूनाशका विदुरा,ती सती,त्या यज्ञामध्ये दक्षाला असे सांगून,तिने मौनव्रत धारण केले आणि पिवळे पाटांव परिधान करून उत्तर देशेकडे तोंड करून आसन घालून बसली नंतर तिने आचमन करून डोळे मीटून योगमार्गाने समाधि लावण्याचा यत्न चालविला---||२४||         

भावार्थ:---नंतर सर्वानी स्तुत्य अशा त्या सतीने,प्रथम आसनाचा जय करून,ऊर्ध्वगति प्राण व अधोगती अपान हे दोन्ही वायू,नाभीचक्राचेठिकाणी एकत्र स्थिर केले.आणि त्याना ऊर्ध्वगति देऊन नाभीचक्रापासून वर ह्रद्याम्ध्ये आणिले.नंतर बुद्धीसह त्यांना तेथे स्थिर केले.तदनंतर तेथे स्थिरावलेल्या त्या वायुला हळू हळू कंठमार्गाने भ्रुकुटीच्या मध्यभागी ललाटस्थळी नेले---||२५||                            

भावार्थ:---याप्रमाणे,योगमार्गात निष्णात अशा त्या सतीने,सर्व सत्पुरूषांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ अशा शिवाने वांरवार आदर पूर्वक आपल्या मांडीवर बसविलेल्या आपल्या देहाचा,दक्षाच्या रागाने त्याग करण्याचे मनांत आणून,आपल्या सर्व अवयवांचेठिकाणी एकदम वायू व अग्नी यांची धारणा केली---||२६||               

|एवं स्वदेहं महतां महीयसा-मुहूसमारोपितमङकमादरात् |                                                                                                                                                     |                                                                                                                भावार्थ:---नंतर सर्व जगाचा गुरु अशा आपल्या पतीच्या चरणकमलाच्या भजनानंदाचेच एकाग्र अनुसंधान राखनाऱ्या त्या सतीने, पतीवांचून दुसरे कांहीच मनांत आणिले नाही.तेव्हां तिचा देह निष्पाप झाला आणि तो,तीच्या समाधीपासून उत्पन झालेल्या अग्नीने तत्काळ दग्ध होऊन गेला.आपणही परमात्म्याचे चिंतन करीत असतांना परमात्म्याचा चरणकमलाशिवाय अन्य कांहीच मनात आणू नये.असे झाले असता आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंद प्राप्त होतो—मोक्ष प्राप्त होतो.||२७||            

भावार्थ:---ते मोठे आश्चर्य पाहणाऱ्या देवादिकांचा आकाशामध्ये व भूमीवर फारच मोठा ‘हाहाकार’ शब्द उत्पन झाला.ते म्हणजे-अरेरे ! देवश्रेष्ठ जो भगवान शंकर,ज्याच्या प्रियपतीला दक्षप्रजापतीने क्रोध आणिला म्हणून त्या सतीदेवीने आपला प्राणत्याग केला. ||२८||

भावार्थ:---अहो ! सर्व स्थावरजंगमात्मक जग ज्याची प्रजा आहे त्या दक्षप्रजापतीच्या केवढा हा दुष्टपणा पहा ! निरंतर सत्कार पावण्यास योग्य अशा उदार मनाच्या आपल्या कन्येचीसुद्धां ज्याने इतकी अवज्ञा केलीकी,जिच्या योगाने तिने आपल्या प्राणाचा देखील त्याग केला.||२९||

भावार्थ:---तो हा निर्दयचित्त व ब्रहमद्रोही दक्ष प्रजापती,लोकांमध्ये मोठी अपकीर्ती पावेल,कारण या शिवद्वेषष्ट्या दक्षाने स्वतःच्या अपराधामुळे प्राणत्याग करण्यासाठी उद्दुक झालेल्या आपल्या क्न्येचेही निवारण केले नाही.||३०||

भावार्थ:---याप्रमाणे लोक बोलत असतां,सतीचे ते प्राणत्यागरूप अद्धत कर्म अवलोकन करून तिचे पार्षद,हातांत शस्त्रे घेऊन दक्षाला मारण्याविषयी उद्दुक्त झाले.||३१||

|    तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् ज्ञन्घन्घे याजुषा दक्षिणाग्गौ जुहाव ह ||३२||                                                                                      भावार्थ:---ते वेगाने दक्षाच्या आंगावर धावून येत आहेत असे पाहतांच ज्ञानसंपन्न अशा भृगुऋषीने,यज्ञांत विघ्न करणारांचा मंत्र म्हणून दक्षिणाग्नी हवन केले.||३२||

भावार्थ:---याप्रमाणे त्या भृगुनामक अध्वर्युने हवन केल असतां,जे पूर्वी तपश्चर्येने सोमरसाला प्राप्त झाले होते ते ऋभूनांवाचे सहस्त्रावधि देव,तत्काल अग्निकुंडांतून मोठया वेगाने बाहेर निघाले.||३३||

|       तैरलातायुधै: सर्वे प्रमथा: सहगुह्यका: | हन्यमाना दिशो भेजुरूशाद्भिर्ब्रम्हतेजसा ||३४||                                                                                                                                                                                                                                               भावार्थ:---नंतर ब्रहम-तेजाणे दैदीप्यमान अशा त्यांनी ज्वलितकाष्ठरूप आयुधांच्या यीगेकरून ताडन केलेले कुह्यकासंहवर्तमान ते सर्व प्रमथादिक गण,दशदिशांकडे पळून गेले.||३४||

याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये सतीदेहत्याग संबंधी हा चवथा(४) अध्याय चौतीस(३४) श्लोकांनी समाप्त झाला ||४||         

       ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||     

__________________________________________________________________________________________ |५--- आता पाचव्या अध्यायामध्ये अशी कथा आहे की,सतीने देहत्याग केला हे वर्तमान शंकराने ऐकून रोशाने वीरभद्र उत्पन केला आणि त्याकडून द्क्षलां मारवून त्याचा वध करविला.                                                                                                                          |                              ५--वीरभद्राकडून दक्षाच्या यज्ञाचा विध्वंस आणि दक्षवध __________________________________________________________________________________________

|मैत्रेय उवाच:---                                                                                                                                                                                                                              |                       भवो भावान्या निधनं प्रजापते-रसत्कृताया अवगम्य नारदात् |                  |                          |                          स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भूभी- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ||१||              |                                                                          

भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,दक्षप्रजापतीपासून अपमान पावलेल्या भवानीला मरण प्राप्त झाले व त्या यज्ञामध्ये उत्पन झालेल्या ऋभूनामक देवांनी आपल्या पार्षदांचे सैन्य पळवून लाविले,असे नारदापासून ऐकून शंकराने अपार क्रोध धारण केला.||१||

भावार्थ:---तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या,व ज्याने अधरोष्ट चावला आहे अशा त्या धूर्जटी रुद्राने विघूल्लतेसारखी किंवा अग्नीज्वालेसारखी प्रखर तेजस्वी आपली एक जटा उपटून,मोठ्याने गर्जना केली व एकदम उभा राहून ती भूमीवर आपटिली.||२|| 

भावार्थ:---त्याबरोबर तिच्या पासून भव्य एक पुरुष(वीरभद्र)उत्पन झाला तो-आपल्या देहाने स्वर्गाला स्पर्श करीत आहे की  काय ! इतका उंच असून मेघासारखा श्यामवर्ण होता,त्याला हजार बाहू होते,सूर्यसारखे प्रखर तीन नेत्रे होते,भयंकर दाढा होत्या,पेटणाऱ्या अग्नीसारखे त्याच्या प्रस्तकावरीज केस होते,त्याने गळ्यांत मनुष्यांच्या कपाळाच्या माळा घातल्या असून हातांत अनेक आयुघे उचलून धरिली होती.||३||

भावार्थ:---तेव्हां हात जोडून हे प्रभो,मी आपले कोणते कार्य करू ? अशा भाषण करणाऱ्या त्या वीरभद्राला भगवान भूतनाथ शंकर म्हणाला---हे युद्धकुशला,वीरभद्रा,तूं माझ्या अंशापासून उत्पन झाला आहेस,म्हणून माझ्या सर्व योद्धयांचा अधिपती होऊन,दक्षाला वध आणि त्याच्या यज्ञाचा विध्वंस कर.||४||

|         तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धांजली भगवान् भूतनाथः | दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ||४||                                                     भावार्थ:---बा विदुरा,शंकराने क्रोधाविष्ट होऊन अशी आज्ञा केल्या बरोबरच त्या वीरभद्राने,त्या महासमर्थ देवाधिदेवाला प्रदक्षिणा केली आणि त्या वेळी त्याने वीरश्रीच्या योगाने आपणास असे मानिले की,----या वेळी माझ्या वेगाला कोणीही कुठीतं करू शकणार नाही व मी मोठमोठया प्रबल विराचाही प्रराक्रम सहन करू शकेन.||५||

भावार्थ:---नंतर ज्याच्या पायांमध्ये खुळखुळ वाजनारी नूपुरे आहेत व ज्याच्या मागोमाग अत्यंत गर्जना करणारे रुद्राचे पार्षदगण चालत आहेत अशा त्या वीरभद्राने,अत्यंत भयंकर मोठी गर्जना केली आणि जगाचा अंत-करणाऱ्या प्रत्यक्ष मृत्यूच्याहि संहार करण्यास समर्थ असा त्रिशूळ हाती घेऊन दक्षाच्या यज्ञाकडे धांव घेतली.||६||

भावार्थ:---इकडे यज्ञमंडपात असलेल्या--ऋत्विज,यजमान,सदस्य,ब्राहमण व ब्राहमणांच्या स्त्रिया यांनी,उत्तरदिशेकडे उठलेला धुरळा पाहून,अरे हा अंधकार कि काय ! छे छे.हा धुरळा आहे.हा आला कोठून,असा विचार करूं लागले.||७||

भावार्थ:---ते म्हणाले---वारा तर वाहत नाही.बरे चोर येत असतील म्हणावे तर तोही संभव नाही.कारण,अपराध्यांना उग्र शिक्षा करणारा प्राचीनबर्ही राजा अध्यापि जिवंत आहे.गाईही लवकर लवकर हाकून नेण्याची हि वेळ नव्हे ! मग हा धुरळा कोठून आला ? आतांच जगाचा प्रलय होणार कि काय !! ||८||

भावार्थ:---तेव्हां खिन्न झालेल्या प्रसूति(दक्षाची स्त्री)आदीकरून स्त्रिया बोलुं लागल्या कि,अहो ! सतीने कोणताही अपराध केला नसतां,प्रजापति दक्षाने सर्व मुलीच्या देखत त्या आपल्या कन्येचा जो अपमान केला आहे त्या पापांचे हें फळ आहे.म्हणून आपण—जीवानी कोणाचाही अपमान करू नये,कारण अपमान जो करतो त्यास दु:खाचे फळ भोगावे लागतेच.||९||

भावार्थ:---हा केवळ अतीचाच अपमान झाला असे नव्हे तर शंकराचादेखील झाला आहे.जो शंकर,-जगाच्या प्रळयकाली आपला जटाभार अस्ताव्यस्त मोकळा सोडून,आपल्या त्रिशूळाच्या आग्रावर दिग्गजांना टोवून,मेघगर्जनेसारख्या प्रचंड अट्टाहासाने दिशांचे जणूं  तुकडेच करितो कि काय असा होत्साता,शस्त्रे उचलेल्या आपल्या बाहूरूप ध्वजांस पसरून हर्षाने नृत्य करितो.||१०||

भावार्थ:---ज्याचे तेजकोणालाही सहन होण्याजोगे नाही,ज्याने एकदां भ्रुकुटी चढविली म्हणजे त्याच्यासारखा दुर्धर जगांत कोणीच नाही व ज्याचे भयंकर दाढांच्या योगाने नक्षत्रांचा समुदाय अस्ताव्यस्त करून टाकीला आहे.अशा अत्यंत कोपिष्ट शंकराला कोपविणाऱ्या ब्रहमदेवाचें तरी कल्याण होऊन काय ? होणारच नाही.ब्रहमदेवाचा जेथे पाड नाही तेथे दक्षाची कथा काय !! ||११||

भावार्थ:---याप्रमाणे दुश्चिन्हे पाहून चंचळदृष्टी झालेल्या जनाने,अनेक प्रकारचे उद्रार काढिले असतां,इतकयातं महासमर्थ दक्षालाही भीती उत्पन करणारे एका मागून एक असे हजारो मोठमोठे उत्पात,आकाशामध्ये भूमीवर व सर्वठिकाणी होउ लागले.||१२||

भावार्थ:---हे विदुरा इतक्या अवकाशांत,हातांत नानाप्रकारची आयुधे उचलून धारण करणारे,कित्येक ठेंगू,कित्येक काळे,कित्येक पिवळें व कित्येकांची उदरे आणि मुखे मगरासारखी लांब आहेत अशा त्या चोहोकडून धावंत येणाऱ्या रुद्रपार्षदांनी तो महायज्ञ रोधून टाकीला.||१३||

भावार्थ:---कित्येकांनी प्राग्वंश(यज्ञशाळेच्या पूर्व-पश्चिम खाबांवर जे आडवे आहे घातलेले असते ती)मोडून टाकीला,कित्येकांनी यज्ञमंडपाच्या पश्चिमेकडे पत्न्यांची बसण्याची जागा असते तेचा विध्वंस केला.दुसऱ्यांनी यज्ञशाळेच्या पुढच्या सभामंडपाचा व काही- एकांनी सभामंडपच्या पुढे असलेल्या हर्षवर्धनाच्या व त्याच्या उत्तरेकडे अग्नीधशालेचा नाश केला.काहीजणांनी यजमानगृहचाच व भोजन शालेचा नाश केला.||१४|

भावार्थ:---कित्येकांनी यज्ञपात्रे फोडीली.कित्येकांनी अग्नी विझवेले,दुसऱ्यांनी कुंडामध्ये मुत्रोत्सर्ग केला.आणि कित्येकजणांनी उत्तरवेदीची सीमासुत्रे तोडून टाकिली.||१५||

भावार्थ:---कित्येकांनी ऋषीचा छळ आरंभिला,कित्येकजन पत्नींना भेडसाउ लागले.कित्येकांनी जवळ सापडलेल्या व दूर पळून गेलेल्या देवास धरून आणिले.||१६||

भावार्थ:---मणिमानाने भृगु ऋषीला बांधिले,वीरभद्राने दक्षप्रजापतीला धरिले,चंडीशाने पूषा देवाला पकडीले आणि नंदिकेश्वराने भगदेवाला ग्रहण गेले.||१७||

भावार्थ:---त्या वेळी देवासहवर्तमान ऋत्विज व सदस्य या सर्वांनीही,रुद्रपार्षदांनी केलेले हे कृत्य अवलोकन करून त्या पार्षदांनी फेकलेल्या पाषाणाच्या योगाने पराकाष्टेची पीडा पावलेले ते सर्व जन ज्याला जिकडे वाट सापडेल तिकडे जावे अशा रीतीनी पळून गले.||१८||

भावार्थ:---तेव्हा महापराक्रमी वीरभद्राने,हातामध्ये स्रुवा घेऊन होम करणाऱ्या त्या भृगु ऋषीच्या श्मश्रू उपटिल्या.जो भृगु ऋषि, विश्वष्ट्यांच्या सभेमध्ये आपल्या मिशांवर ताव देऊन शंकराला हासला होता.||१९||                                                                                                                 भावार्थ:---पुढे त्याच वीर भद्राने,भगदेवाला क्रोधाने भूमीवर पाडून त्याचे डोळे उकस्न काढिले;कारण,पूर्वी सभेमध्ये असलेल्या ज्या भगदेवाने,दक्षप्रजापती शंकराची निंदा करीत असता,त्याला डोळ्यांनी विशेष सूचना केली होती.||२०||

भावार्थ:---आणि त्या वीरभद्राने,जसे बलरामाने कलिंगराजाचे दात पाडिले होते त्या प्रमाणे दुशा देवाचे दांत पाडीले,ज्याने जगद्रूरु शंकराला दक्ष-प्रजापतीने शाप दिला तेव्हां आपले दातं दाखवून हास्य केले होते||२१||

भावार्थ:---पुढे तो त्रिनेत्र वीरभद्र,दक्षाच्या छातीवर बसून तीक्ष्ण धारेच्या खडाने त्याचे मस्तक तोडू लागला असतांही त्या वेळी ते शीर धडापासून तोडून काढण्याला तो समर्थ  जहाला नाही.||२२||      

भावार्थ:---या प्रकारे पशुपती वीरभद्राने अनेक शस्त्रांस्त्रांच्या योगेकरून त्याचे मस्तक तोडन्याविषयी यत्न केला,परंतु त्याच्या कंठाची त्वचा मुळीक तुटेना तेव्हां परम आचर्य पावोन त्याने बराच वेळ विचार केला---||२३||

|                                          दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतीर्मखे | यजमानपशोः कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ||२४||                                                                  भावार्थ:---नंतर त्या पशुपती वीरभद्राने,गळा दाबणेवगैरे उपायांनीच यज्ञात पशुला मारतात,असे पाहून त्या उपायाने यजमानपशुरूप दक्षाच्या धडापासून त्याचे शीर वेगळेकेले.||२४||

भावार्थ:---त्या वेळी त्या वीरभद्राच्या कर्माची प्रशंसा करणाऱ्या त्या भूत,प्रेत व पिशाच ह्यांमध्ये ‘फार उत्तम झाले,फार उत्तम झाले’ असा शब्द प्रवृत्त झाला व इतर ब्राहमणादिकांचा त्याच्या उलट ‘फार वाईट झाले’ असा शब्द प्रवृत्त झाला.||२५||

|           जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: | तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ||२६||                                                          भावार्थ:---त्याकाली अत्यंत क्रोधयुक्त अशा त्या वीरभद्राने,त्या मस्तकांचे त्याच यज्ञांतील दक्षिनाग्नी मध्ये हवन केले आणि त्याच अग्नीने त्या यज्ञमंडपाला जाळून पुनः कैलासपर्वतावर गमन केले.||२६||

अर्थ:---याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये दक्षयज्ञविघ्नसंबंधी हा पाचंवा(५)अध्याय सव्विस(२६) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||५||         

      ||श्रीकृष्णार्पममस्तु||  ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||     

__________________________________________________________________________________________ ६---नंतर देवगणासहवर्तमान ब्रहमदेव,शंकराकडे गेला आणि त्याने दक्षदिकांच्या जीवनादिकांविषयी मोठया आदराने शंकराचे सांत्वन केले,ही कथा ह्या सहाव्या(६)अध्यायामध्ये वर्णन केली आहे.                                                                      |६---                     || ६---कैलासावर जाऊन ब्रह्मादि देवांकडून श्रीमहादेवांची मनधरणी ||      __________________________________________________________________________________________  |मैतेय उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                          |                    अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: | शूलपट्टीशानिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ||१||                                                                                                                                                                                                                                 

भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,या प्रकारे रुद्रगणांनी शूल,पट्टीश,खड्ग,गदा,परीघ,मुग्दर व इतर आयुधे यांच्या योगाने पराजित केलेले व ज्याची अंगे शूलदिकांच्या योगाने तुटूनफुटून गेली आहेत असे भयभीत झालेले ऋत्विज,सदस्य व सर्व देवांचे गण, ब्रहमदेवाजवळ जाऊन त्याला नमस्कार करून त्यांनी हे इत्थभूत सर्व वर्तमान त्याला निवेदन केले.||१||||२||

|                          उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्ज    विश्वात्मान कस्याध्वरमियतुः||३||                                                                                                                                                                                                                           भावार्थ:---त्या कमलोद्भव सर्वज्ञ ब्रहमदेवाला व सर्वव्यापी नारायणाला हे भविष्य पूर्वीच समजले होते,म्हणून ते दोघेही दक्षप्रजापतीच्या यज्ञास गेले नव्हते.||३||  

|                   तदाकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसी | क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ||४||                                            भावार्थ:---असो तो वृतांत ऐकून घेऊन ब्रहमदेवाने देवांस सांगीतले कि,देवाहो,लोकांमध्ये असा एक साधारण नियम आहे कि,अधिक शक्तीच्या अति तेजस्वी पुरुषाने अपराध केला असतांही अल्पशक्तिच्या पुरुषांनी आपल्या पराक्रमाने त्याचा सूड उगविण्याची इच्छा केली तर ती,बहुतकरून त्याचे कल्याण करणारी होत नाही.आपल्यापेक्षा—जीवापेक्षा अधिक—शक्तीच्या पुरुषाने अपराध केला तरी आपण—जीव त्याच्यापेक्षा अल्प-शक्तीमान असुत तर आपण—जीवानी त्याचा सूड—बदला घेऊ नये,कारण त्याचे सामार्थे अधिक असते व त्यामानाने आपले सामार्थे कमी असते.त्यामुळे आपलेच नुकसान—अहित होत असते.म्हणून अधिक सामर्थवान पुरुषापुढे आपण माघार घेणेच आपल्या हिताचे असते.||४||                                                                                                                                    भावार्थ:---येथे तर ज्या तुम्ही,यज्ञामध्ये भाग ग्रहण करणाऱ्या शंकराचा भाग बंद करून त्याचा अपराध केला आहे,त्या तुमचे कल्याण होणार कसे ! तथापि तो शीघ्रप्रसन्न होणारा आहे म्हणून तुम्हीं निर्मल अंतःकरणाने त्याचे चरण कमल घट्ट धरून त्याला    प्रसन्न करून घ्या.या वर्तमान प्रसंगामध्ये तर दक्ष-प्रजापतीचाच अपराध आहे.म्हणून तुमचे कल्याण होणारच नाही.म्हणून आपण ज्यांचा अपराध केला त्यांनाच प्रसन्न करून घ्यावे.त्यांना प्रसन्न करून घेण्यासाठी त्यांनाच क्षमा मागावी.या प्रसंगावरून आपण हा बोध घ्यावा की,आपण आपल्यापेक्षा जे सामार्ठेवान आहेत,त्यांचा अपराधाच करू नये.यदाकदाचित त्यांचा अपराध घडला तर आपण आपला अपराध मान्य करून त्या अपराधाची क्षमा मागावी व यापुढे आपण कोणत्याच प्रकारचा अपराध करणार नाही असे म्हणून क्षमा मागावी.||५||

भावार्थ:---देवहो,जो शंकर क्रुद्ध झाला असतां,त्रैलोक्य आणि त्यातील सर्वही लोकपाल नाहीसे होतील.तो आधीच दक्षाच्या मर्मभेदक दुर्भाष्णांनी हृदयामध्ये विद्ध झाला आहे,त्यांत हित्याला प्रिययपत्नीचा वियोग झाला आहे.तस्मात आतां तुम्हीं शीघ्र तेथे जाऊन त्या देवापाशी क्षमा मागा आणि आपली ‘यज्ञाचे पुनःसंधान व्हावे’ अशी इच्छा प्रदर्शित करा.आपण ज्यांचा अपराध केलेला आहे,तो जर फारच सामार्थेवान असेल तर,त्याला एकच उपाय आहे,ते म्हणजे क्षमा मागून आपले कार्य त्यांच्याकडूनच संपन्न करून घेणे.||६||

भावार्थ:---आम्ही तेथे जाण्यास भितो तुच काहीतरी उपाय कर असे म्हणूं नका.कारण,ज्या स्वतंत्र्य शंकराच्या सत्यस्वरूपाला किंवा बळ आणि पराक्रम यांच्या इयत्तेला मी जाणत नाही,हा यज्ञानामक इंद्र,तुम्हीं देव,तसेच दुसरे जे सर्व प्राणी ब ऋषी आहेत,तेही जाणत नाही.अशा पुरुषाच्या सांत्वनाचा उपाय कोण करू शकेल ? ||७||

भावार्थ:---तो ब्रहमदेव देवांना असे सांगून,त्यांना आणि प्रजापतीसह पितरांना बरोबर घेऊन,आपल्या सत्यलोकापासून शंकर प्रभूचे प्रीयस्थान अशा पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ कैलासपर्वतावर निघुन गेला.||८||

भावार्थ:---तो पर्वत-जन्मत: ओषधि,तप,मंत्र आणि योग,यांच्या योगाने सिद्ध झालेल्या देवांनी सेवन केलेला होता,तसाच निरंतर किन्नर गंधर्व आणि अप्सरा यांनी व्याप्त होता.||९||

भावार्थ:---आणि अनेक प्रकारच्या रत्नमय शिखरांनी नानाप्रकारच्या पिवडी,गेरू,खडू,इत्यादिक धातूंनी,चित्रविचित्र अशा स्थलांनी,नाना प्रकाच्या हरीणादिक पशूंच्या समुदायांनी व अनेक जातीच्या वृक्षवल्ली व झुडपे यांनी युक्त होता.||१०||

भावार्थ:---तसाच स्वच्छ उदकाचे पुष्कळ झरे,अनेक गुहा व सुंदर शिखरे यांनी युक्त असल्यामळे तो पर्वत,पतीसहवर्तमान क्रीडा करणाऱ्या सिद्धांच्या स्त्रीयांना रमणीय वाटत असे.||११||

भावार्थ:---मोरांच्या टाहो शब्दांनी नादयुक्त,पुष्पांतील मध पिऊन मदांध झालेल्या भ्रमरांच्या गायनस्वरांनी युक्त असून कोकीळांच्या उच्चस्वरांनी व इतर पक्षांच्या शब्दांनी व्याप्त होता.||१२||

भावार्थ:---उंच उंच शाखारूप हस्तांनी युक्त असलेल्या कल्पवृक्षांच्या योगाने तो पर्वत,पक्षांना हाकाच मारीत आहर कि,काय ! तसाच मोठमोठया हत्तींच्या योगानें चालतच आहे की, काय ! व झऱ्यांच्या शब्दांनी बोलवतच आह कि काय ! असा भासत असे.||१३||

भावार्थ:---मंदार,पारिजात,सरू,तमाल,सागवान,ताट,कांचन,असाणा,व अर्जुन या वृक्षांनी सुशोभित होता.||१४||

भावार्थ:---तसाच आम्र,कंदब.काळ्यावर्णाचे अशोक,उंडल,सोनचाफे,नागचाफे,पाटला,अशोक,बकुळ,कुंद,तांबडी-कोरांटी,सोन्यासारख्या वर्णाची शंभर पाकळयांची कमळे,उत्तम उत्तम वेळदोड्यांची झाडे,जाई,कुडे,मोगऱ्या,कस्तूर मोगऱ्या यांनी शुशोभित होता.||१५--१६||

भावार्थ:---व-फणस,उंबर,अश्वत्य,पिंपरी,वड,हिंग,लिंब,भूर्ज,ओषधी-पोफळी,मोठ्यासुपारीच्यापोफळी,जांबळी,खजूर,आंबाडा,आपोसवगैरे उंची आंबे,मियाल,मोहा,हिंगणमिठ्ठेवगैरे वृक्षजातीनी तसाच भरीव वेळवांनी व पोंकळ वेळवांनीही तो पर्वत शोभत होता.||१७--१८||                               

भावार्थ:---त्यावर अनेक सरोवरे असून त्यांत कुमुद,उत्पल,कल्हार,शतपत्र यांचे समूह प्रफुल्लित झाले होते व तो मधुर शब्द करणाऱ्या पक्षांच्या थव्यांच्या थव्यांनी अधिकच सुशोभित दिसत असे.||१९||

भावार्थ:---हरीण,वानर,वराह,सिंह,रीस,साळी,गवे,शरभ,वाघ,काळवीट व वनमहिष वगैरे रानटी पशूंनि---- ||२०||

भावार्थ:---तसाच कणात्र एकपद,अश्वास्य,लांडगे व कस्तूरी-मृग यांनी युक्त होता आणि तेथील सरोवरांच्या बाजूंस असलेल्या वाळवंटामध्ये लावलेल्या केळीच्या वनांनी सुशोभित होता.||२१||

भावार्थ:---सतीदेवाच्या स्नानाने अधिकच पुण्यकारक उदक झालेल्या नंदानामक नदीने तो कैलास आसमंतभ्दागी परीवेष्टित होता.अशा प्रकारच्या त्या पर्वताला अवलोकन करून ते सर्वही देव विस्मित झाले.||२२||

भावार्थ:---नंतर देवांनी त्या कैलास पर्वतादार अलका-नांवाची नगरी व सैगंधिक-नांवाने वन हि अवलोकन केली.त्या वनामध्ये “सौगंधिक” असे नांव पडले आहे.||२३||

भावार्थ:---आणि त्या अलका-ननगरीच्या बाहेरच्या बाजूंनी नंदा आणि अलक-नंदा या दोन नद्दा,असून त्या श्रीहरीच्या चरण-कमलावरील रजःकणांच्या संबंधाने अत्यंत पवित्र आहेत.||२४||

भावार्थ:---हे विदुरा,ज्या नद्दांच्या उदकामध्ये अनेक प्रकारचे विहार केल्यावर श्रम पावलेल्या देवांच्या स्त्रिया,स्वर्गावरून खाली उतरून आपल्या प्रियपतीबरोबर स्नान करून ते उदक,पुरुषांच्या आंगावर सेचन करीत जलक्रीडा करितात.||२५||

भावार्थ:---व त्या स्त्रीयांच्या शरीरांना लावलेल्या त स्नानाच्या वेळी धुवून गेलेल्या नूतन केशराच्या योगाने पिवळे झालेले ज्या नद्दांचे उदक,तहान लागली नसलेलेही हत्ती,हत्तिणीनां पाजीत होत्साते स्वतःहि पितात.||२६||

भावार्थ:--त्या नद्दांनी परीवेष्टित अशी ती अलका नगरी,रुप्याच्या सोन्याच्या व महामोल रत्नांच्या शेंकडो विमानांनी व्याप्त असून यक्षांच्या अनेक स्त्रियांनी सेवन केलेली होती.ती-वीघूल्ल्तांसहित पांढऱ्या पिंवळ्या,तांबड्या व काळ्या मेघाने जसे आकाश शोभायमान दिसते तशी दिसत होती.||२७||

भावार्थ---अशा त्या कुबेराच्या नगरीला टाकून देव पुढे गेले.आपणास आपले जरुरी—कोणतेही यथार्थ कार्य करावयाचे असेल तर आपण कितीही सौन्द्रयांनी मामोहर,आकर्षक निसर्ग-युक्त वन असेल तर त्याचा त्याग करून आपण आपल्या कार्यासाठी पुढे ताबोडतोब जवबयास पाहिजे.आपण जर त्या नैसर्गिक सौंदर्यात आसक्त झालोत तर आपले कार्य होणार नाही.पुढे तो ते सौगंधिक नांवाचे वन त्यांच्या दृष्टीस पडले ते-चित्रविचित्र फुले फळे व पाने ज्यांच्यावर आहेत अशा आश्रीतांचे मनोरथ पूर्ण करणाऱ्या व्रक्षांनी मनोरम होतें.||२८||

भावार्थ:---ज्या वनांतील भ्रमरांच्या गुंजारवांना कोकिलपक्ष्यांच्या समुदायांच्या शब्दानी विशेष मनोहरता येत असे,जे राजहंसांच्या कुळाला अत्यंत प्रिय असे,जेथे कमलांनी युक्त अशी सरोवरे असत,गंडस्थळांची कंडू शमन होण्याकरीता वनगजांनी फारच घर्षण केलेल्या हरीचंदन वृक्षावरून येणाऱ्या वायूच्या स्पर्शाने जे यक्षस्त्रियांच्या मनाला क्रीडा करण्या विषयी वांरवार अधिक क्षोम उत्पन्न करीत असे.||२९--३०||

भावार्थ:---जेथे जागोजाग कमळपक्तीनी भरलेल्या व वैडूर्य-रत्नांच्या पायऱ्या बांधलेल्या तळ्यात होत्या व जेथे किंपुरूषनामक एक प्रकारचे देव,क्रीडा करण्यासाठी प्राप्त झाले होते.त्या सौगंधिक वनाला पाहून ते देव,पुढे गेले.तो तेथून जवळच एक वटवृक्ष त्यांच्या दृष्टीस पडला.||३१||

भावार्थ:---तो शंभर योजने उंच  असून त्याच्या पाऊन-पाऊनशे योजने लांब वाढलेल्या शाखाचा विस्तार सभोवार पसरला होता.व त्याने सभोवती निश्चल छाया पाडली होती.त्यावर पक्षांचे एकही घरटे नसल्यामूळे त्याचे खाली राहणारास पक्ष्यांच्या किलबिलाटाचा त्रास मुळीच होत नसे.तेथे कोणत्याही प्रकारचा ताप(त्रास)मुळीच नसे.असे वरील वर्णन केल्याप्रमाणे निसर्ग सौदर्य पाहावे,पण त्यात आसक्त  होऊ नये,कारण आपण त्यात आसक्त झाल्यास आपले पुढील कार्य होणार नाही.||३२||

भावार्थ---हे विदुरा,त्या महायोगमय व मुमुक्षुजनास आश्रय करण्यास योग्य अशा वटवृक्षाखाली बसलेला,’क्रोधाचा त्याग साक्षात काळच बसला आहे कि काय’अशा त्या श्रीशंकराला देवांनी अवलोकन केले.||३३||

भावार्थ:--तो शंकर-अत्यंत शांतमूर्ती असल्यामुळे,शांतीने युक्त असे सनंदनादिक महासिद्ध व यक्षराक्षसांचा पालक जो(शंकराचा)सखा कुबेर हे सर्व,त्याच्याजवळ बसून त्याची उपासना करीत होते.आपणही आपले आराध्य दैवत समजून उपासना करावी,कारण त्या उपसनानुळे आपले अंत:कारण शुद्ध व स्थिर होते.त्यानंतर ज्ञान होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.||३४||

भावार्थ:--आपणच सर्व जगाचा हितकर्ता व पालक असल्यामुले प्राणीमात्रांच्या प्रेमाने जो,आपले आचरण पाहून लोकांनी तसे वागावे अशा उदारबुद्धीने उपासना,चित्ताची एकाग्रता आणि समाधि यांचा मार्ग आचरण करून लोकांस दाखीत होता.जे साधू—महात्मा आहेत त्यांनी स्वत: धर्माप्रमाणे आचरण करावे लागतेच,कारण श्रेष्ठांचे अनुकरण कनिष्ट करीत असतात.साधू—संत—महात्मा हे पथदर्शक असतात व त्या पथदर्षकानुसार भक्त-कनिष्ट आचरण करीत असतात.||३५||

भावार्थ:---ज्याने संध्याकाळाच्या अश्राप्रमाणे आरक्त वर्ण अशा आपल्या शरीराने तपस्व्याला योग्य अशी भस्म,दंड,जटा आणि कृष्णाजिन हि चिन्हे व मस्तकावर चंद्रकला धारण केली होती-----||३६||

भावार्थ:---तो दर्भाच्या आसनावर बसून कितीएक सत्पुरुष श्रवण करीत असतां,प्रश्र करणाऱ्या नारदाला सनातन ब्रहमज्ञानाचा उपदेश करीत होता----||३७||

भावार्थ:---तो उजव्या मांडीवर डावे चरणकमल व डाव्या गुडघ्यावर डावा बाहु ठेऊन वीरासन घालून उजव्या मनगटावर रुद्राक्षांची  माळा धारण करून तर्कमुद्रेने बसला होता.||३८||

भावार्थ:---डावी मांडी दृढ बसावी म्हणून तिच्याखाली योगपट्ट दृढ धारण करणारा,ब्रह्मानंदाचेठिकाणी चित्तानी एकाग्रवृत्ती लावून स्वस्थ बसणारा,व विचारशीलांमध्ये मुख्य विचारशील अशा त्या शंकराला,लोकपालांसह ऋषींनी हात जोडून नमस्कार केला.आपणही श्रेष्ठ संत—महात्मा किंवा वयस्कर असल्यांस साष्टांग नमस्कार करावा.तो आपला स्वधर्म आहे.||३९||

भावार्थ:---देव दैत्यांचे अधिपती ज्याच्या चरणांला अभिवंदन करितात असा तो शंकर सर्वास पूज्य असतांही त्याने ब्रहमदेव आपल्या समीप प्राप्त झाला असे पाहून ‘जसा कश्यपऋषी आलेला पाहून वामनावतार धारण करणाऱ्या विष्णूने उठून वंदन केले त्याप्रमाणे’ आसनरुन उठून शंकराने ब्रहमदेवाला मस्तकाने अभीवंदन केले.आपणही आपणाकडे कोणी आपल्या समान किंवा कमी अधिकारसंपन्न पुरुष आल्यास आपल्या आसणावरून उठून मस्तकाने अभिवंदन करावे,कारण श्रेष्ठांचे अनुकरण कनिष्ट करीत असतात.या नियमांचे पालन आपण आचरण करून दाखवावे.||४०||

भावार्थ:---तसेच शंकराच्या आसमंताभ्दागी त्याला अनुसरून वागणारे जे दुसरे ऋषि व सिद्धगण होते त्यानीही ब्रहमदेवाला वंदन केले.याप्रमाणे शंकराने व त्याच्या पार्षदांनी वंदन केलेली तो ब्रहमदेव,हांसत हांसत त्या चंद्रशेखराला म्हणाला की------------||४१||

भावार्थ:---ब्रहमदेव म्हणाला---हे शंकरा,तू जरी लोकसंग्रहाकरितां आपला कमीपणा दर्शवून मला पित्याप्रमाणे नमस्कार केलास तथापि तू सृष्टीचा नियामक,जगाचे उत्पत्तिस्थान जी प्रकृति व बीज जो पुरुष त्या तीघांचेही मूळ कारण,जे निर्विकार ब्रहम तेच आहेस असे मी जाणतो.वास्तविक पाहता भगवान शंकर प्रकृत्ति व बीज असा जो पुरुष या तिघांचेही मुळ कारण जे निर्विकार ब्रह्म आहे,तरीही ब्रह्मदेवांनी त्यांच्या कैलास या ठिकाणी स्वत: उठून ब्रह्मदेव यांना कमीपणा दाखवून लोकसंग्रहाकरिता आपणहून वाकून नमस्कार केला.त्याप्रमाणे आपण श्रेष्ठ असलोत तरीही कमीपणा दाखवून नमस्कार करून लोकसंग्रहाचे पालन करावे.||४२||    

भावार्थ:---हे षड्गुणैश्वर्यसंपन्न ईश्वरा—भगवान शंकरा,ज्याप्रमाणे कोळी स्वतः तंतू उत्पन्न करितो,त्यांचेठीकानी क्रीडा करितो व फिरून त्यांचा आपल्याचठिकाणी उपसंहार करितो त्याप्रमाणे,तूंही स्वस्वरूप—परमात्मा,अशा प्रकृतिपुरुषांचे ठिकाणी क्रीडा करीत होत्साता,हे जग उत्पन्न करण्याकरिता ब्रह्मदेव,पालन करण्याकरिता विष्णू व संहार करण्याकरिता स्वत: शंकर होतोस.||४३|| 

भावार्थ:---तूंच—भगवान शंकरा,धर्म व अर्थ यांस उत्पन्न करणाऱ्या वेदत्रयाच्या रक्षणासाठी दक्षाच्या निमित्ताने यज्ञ उत्पन्न केला आहेस.नेमधर्माचे पालन करणारे ब्राहमण ज्या धर्ममर्यादाचे भक्तिपुरःसर पालन करितात त्या धर्ममर्यादाही लोकांमध्ये तूंच—भगवान शंकरांनीच बांधून ठेविल्या आहेस.||४४||                                                                                                   भावार्थ:---हे मंगलदायका प्रभो,तूंच—भगवान शंकरांनीच उत्तम कर्मे करणाऱ्या पुरुषांना स्वर्गलोक किंवा मोक्ष मिळवून देतोस व निन्घ कर्मे करणारांना भयंकर नरक देसोस,असे असतां,एकाद्या पुरुषाला विपरीत फळ मिळते ह्याचे कारण काय ? म्हणजे दक्षाने चांगले कर्म केले असतां त्याचा नाश कां झाला ? दक्षाने धर्मनियामाचे उल्लंघन केले व ज्ञानमार्गाचे अवलंब न करता देहसंबंधीच्या नियमांचे पालन केले म्हणून दक्ष प्रजापतीचा नाश केला.ज्ञानी पुरुषांनी देह-संबंधीच्या नात्याचा विचार न करता ज्ञान-संबंधीचा विवेक—विचार करावा,म्हणून तू—भगवान शंकरांनी आचरणांत आणून दाखविले.दक्ष प्रजापतीचा नाश करण्यासाठी आपली जी पत्नी सती तिच्या नाशाची परवा केली नाही.असा तू—भगवान शंकर नियमांचे पालन करणारा आहे.||४५||

भावार्थ:---रोषाने—क्रोधाने झाला असे म्हणावे तर ते संभवन नाही;कारण,रोष—क्रोध हा,जसा पशुतुल्य अज्ञ जनांला घेऊन टाकितो त्याप्रमाणे ज्यांनी आपले अंतःकरण तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे,ज्यांनी सर्व प्राणीमात्रांचे ठिकाणी तू आहेस अशी दृष्टी ठेविली आहे आणि जे आत्मस्वरूपी सर्व  पाणीमात्रांना अभेदभावाने पाहत आहेत त्या सत्पुरुषांनासुद्धां बहुतकरून आपल्या स्वाधीन करून घेत नाही,मग तो तो रोष—क्रोध तुला—भगवान शंकरास कोठून प्राप्त होणार,तर होणार नाही.||४६||

भावार्थ:---आतां भेददर्शी असल्यामुळे कर्माकडेच ज्यांची दृष्टी आहे,ज्याचे अंतःकरण दुष्ट आहे,ज्यांच्या मनाला दुसऱ्याच्या उदयाने निरंतर पीडा होत असते व जे मर्मभेदक असल्यामुळे आपल्या दुर्भाषनांच्या योगाने इतरास पीडा देत असतात त्यांचा दैवानेच वध होत असतो,यास्तव त्यांच्या नाशास आपल्यासारख्या महासमर्थ साधूने प्रवृत्त होऊ नये.भगवान शंकरा,तू ज्याच्या—त्याच्या दैवाने—प्रारब्धाने ज्यास—त्यास तसे—तसे फळ मिळत असते,त्या भगवंत कारण होत नसतो,असे तू आचरणात आणून दाखविले आहे. भगवान शंकर निमित्त आहे,वास्तविक ज्याचे—त्याचे कर्माच ज्याच्या—त्याच्या भोगला—दैवाला—प्रारब्धाला कारण असते.म्हणून आपण जीवानी स्वधर्मानुसार कर्म करावे तर अधर्मानुसार—पराधर्मानुसार कार्य करू नये,असे निश्चितच आहे.आपल्या भोगास इतरांना कारण म्हणू नये.||४७||                                                                                          भावार्थ:---शिवाय साधूच्या आचाराणाकडे लक्ष देऊन तूं—भागण शंकरांनी ह्यांच्यावर अनुग्रह्क करावा हे योग्य दिसते.कारण साधू दयावंत असतात. कमलनाभ भगवंताच्या अगाध मायेने मोहितबुद्धी झालेले पुरुष,ज्या देशी व ज्या काळी ‘हा मी व हा दुसरा’ असा भेद मानून,साधूंच्या अपराध करितात त्या देशी व त्या काळी सत्पुरुष—भगवान शंकर,आपल्या दयालु स्वभावाने ‘माझे दैवत—भक्त असे आहे येथे त्यांचा—भक्ताचा अपराध काय आहे’ असा विचार करून शेवटी त्यांच्यावर कृपाच करितात,त्यांच्या—भक्तांच्या  नाशास प्रवृत्त होत नाहीत.||४८||

भावार्थ:---हे प्रभो,परम पुरुषाच्या अगाध मायेने तुझ्या—भगवान शंकराच्या बुद्धीला स्पर्शही झाला नसल्यामुळें तूं सर्वज्ञ आहेस, यास्तव त्या मायेनें ज्यांच्या बुद्धीला मोह पाडला म्हणूनच ज्यांचे मन कर्म करण्यांत आसक्त झालें आहे.त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यास तूं योग्य आहेस.म्हणून दक्ष प्रजापतीवर तू—भगवान शंकरांनी अनुग्रह करावा—त्यांची पूर्ववत अवस्था आणून द्दावी.||४९||    

|                                                                कुर्वध्वरस्योद्धरनं हतस्य भो स्त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः |                                                                                                                  |                                                                   न यत्र भागं तव भागीनो ददुः कुयज्विनो येन मखो निनीयते ||५०||                                     भावार्थ:---तस्मात हे शंकरा,ज्या यज्ञामध्ये कुबुद्धी याज्ञिकांनी,ज्याने यज्ञ सफल केला जातो अशा यज्ञात विभाग असणाऱ्याहि,तुला भाग दिला नाही म्हणून तूं विध्वंस केल्यामुळे समाप्त न झालेल्या त्या दक्षप्रजापतीच्या यज्ञाचे आतां तू पुनःसंधान कर.||५०||

भावार्थ:---हा यजमान(दक्ष)जीवंत व्हावा,भगदेवाला पुनःडोळे प्राप्त व्हावेत,भृगुच्या मिशा वाढाव्यात आणि पूषा ऋत्विजाला दांतहि पूर्वीप्रमाणे यावेत.||५१||

भावार्थ:---हे शिवा,शस्त्रे व पाषाण यांच्या योगाने ज्याचे गात्रे भग्र  झाली आहेत त्या देवानां व ऋत्विजांना तुझ्या अनुग्रहाच्या योगेकरून सत्वर आरोग्य प्राप्त होवो.||५२||

|       एष ते रुद्र भागोsस्तु यदुच्छिष्टोsध्वरस्य वै | यज्ञस्ते रुद्र भागेन कल्पतमद्द यज्ञहन् ||५३||                                                भावार्थ:---हे रुद्रा,यज्ञ झाल्या वर अवशिष्ट म्हणून जिकते पदार्थ रातील तितका हा सर्व खरोखर तुझ्या भाग असो.हे यज्ञविध्वंसका रुद्रा,तुझ्या भागानें आज या यज्ञाला पूर्णंता प्राप्त होवो.ब्रह्मदेवांनी दक्ष प्रजापतीच्या वतीने भगवान शंकरास विनंती केलेली आहे, कारण चांगल्या कार्यास इतरांसाठी विनंती करावी.आपणही चांगल्या—सात्विक कार्यासाठी विनंती करावी.यातच आपली मानवता धर्म आहे—स्वधर्म आहे.आपण तो स्वधर्म प्रत्यक्ष आचरण करून दाखवयास पाहिजे.||५३||

अर्थ:---याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये हा सहावा(६)अध्याय त्रेपन्न(५३)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||६||    

                                   ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||     

__________________________________________________________________________________________ ७---आतां या सातव्या अध्यामध्ये,विष्णू प्रगट झाला असतां त्याची दक्ष,शिव इत्यादिदेवांनी स्तुति केल्यावर त्याने पुनः दक्षाकडून यज्ञ प्रवृत्त केला अशी कथा वर्णन केलेली आहे.||१||                                                                               |७---                                      ७---दक्षयज्ञानाची पूर्तता                                                                         __________________________________________________________________________________________  |                                               इत्येजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता  | अभ्यधायी महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिती ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे महाबाहो विदुरा,याप्रमाणे ब्रहमदेवाने विनंती केली असतां संतोष पावणाऱ्या शंकराने हास्य करून ब्रहमदेवाला ‘ऐका’ असे म्हणून बोलण्यास आरंभ केला---------||१||                                                                                                  

भावार्थ:----श्रीमहादेव म्हणला----हे प्रजापती ब्रहमदेवा,देवाच्या मायेने झालेल्या आज्ञानी लोकांचा अपराध मी उच्चारीत नाही किंवा मनांतही आणीत नाही,परंतु धर्ममर्यादेच्या रक्षणाकरीता त्या अपराधबद्दल मी त्यांना दंड केला आहे.आपणही आपल्याकडून अपराध घडला असेल तर इतरांनी दिलेला दंड मान्य करून तो दंड स्वीकारावा.आपण जर शासक असुत तर इतरांकडून झालेल्या अपराधाबद्दल दंड द्दावा.||२||

भावार्थ:----आतां यज्ञाचे पुनःसंधान व्हावे असे तुमचे म्हणणे असेल तर,ज्याचे मस्तक पूर्वी जळून गेले आहे त्या दक्षप्रजापतीला बोकडाचे मस्तक लावले असतां लागेल.भगदेव यज्ञांतील आपला भाग मित्रनामक देवाच्या दृष्टीने पाहील.||३||

भावार्थ:---पूषा देवानें तर चावावयाचें द्रव्य असेल तें यजमानाच्या दंतांनी चावून खावें व पीठ भक्षण करावें.ज्या देवांनी मला यज्ञांतील अवशिष्ट हविर्भाग दिला आहे त्यांचे सर्व अवयव पूर्वीप्रमाणे जसेच्यातसे होतील.||४||

भावा र्थ:---अध्वर्यू आणि दुसरे ऋत्विज ह्यापैकी ज्यांचे बाहू तुटले असतील त्यांच्या बाहूंची कार्ये अश्विनीकुमारांच्या बाहूंनी होतील व ज्यांचे हात तुटले असतील त्यांच्या हातांची कार्ये पूषा देवाच्या हातांनी होतील.भृगुला बोकडाच्या मिशा प्राप्त होतील.||५||

|               तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मिढूष्टमोदितम् | परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ||६||                                                             भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---बा विदुरा,त्या वेळी सर्व लोकांनी शिवाचे भाषण शरण करून,संतुष्ट अशा अंतःकरणानी ‘फार उत्तम,फार उत्तम’ असे भाषण केले. ||६||

भावार्थ:---तदनंतर ऋषीसहवर्तमान देवांनी आपण येऊन कायते करावे अशी शिवाची प्रार्थना करून,शंकर व ब्रहमदेव यांसहवर्तमान पुनः ते त्या यज्ञमंडपांत गेले.||७||

भावार्थ:---आणि त्यांनी भगवान शंकराने जे सांगितले होते त्याप्रमाणे सर्व करून,दक्षाच्या धडाला यज्ञपशूचे मस्तक जोडीले.||८||

भावार्थ:---तेव्हां मस्तक जोडील्यावर रुद्राने कृपादृष्टीने पाहिलेला तो दक्ष,तत्काल,कसा एखादा नीजलेला मनुष्य जागा होऊन उठतो त्याप्रमाणे उठून उभा राहिला,तो पुढे शंकर दृष्टीस पडला.||९||

भावार्थ:---वर्षाऋतूंत डोहाचे पाणी गढूळ झालेले असते ते शरद-दृतू प्राप्त झाला म्हणजे जसे स्वच्छ होते त्याप्रमाणे पूर्वी शंकराचा द्वेष केल्यामुळे ज्या दक्षाने अंतःकरण पापयुक्त होते तोच दक्ष तेव्हां शिवाचे दर्शन होतांच निर्दोष झाला.त्याचप्रमाणे आपणही भगवंतांचे नामोच्चारण,दर्शन प्रत्येकांत भगवंत आहे असा भाव धारण करून प्रत्येक जीवाची सेवा केली असता आपले अंत:करण शुद्ध किंवा पाप निवृत्त होते.||१०||

भावार्थ:---आणि शंकराची स्तुति करण्याचे त्याने मनांत आणिले परंतु मरण पावलेल्या कन्येचे स्मरण झाल्यामुळे प्रेमाने व उत्कंठेने  त्याचा कंठ सद्रदित झाल्यामुळे तो दक्ष,स्तुति करण्यास समर्थ झाला नाही.आपले एखाद्दाने दु:ख निवृत्त केले असेल,तर आपण त्याचे उपकार मानून ते उपकार फेडण्याचा प्रयत्न करून त्यांची स्तुती करावी.||११||

भावार्थ:---तेव्हां प्रेमाने विव्हळ झालेल्या त्या महाबुद्धीमान दक्षप्रजापतीने मोठया प्रयासाने आपले अंतःकरण स्थित करून निष्कपट---  भावाने शंकराची स्तुति केली.आपणही आपले दु:ख निवारण केले असेल तर,अंतकरणपुर्वक निष्कपटभावाने स्तुती करावी.||१२||

भावार्थ:---दक्ष म्हणाला---हे भगवान शंकरा,मी पूर्वी तुझी जरी पुष्कळ निंदा केली होती,तथापि तूं माझी उपेक्षा व करितां मला शिक्षा केलीस हा तूं माझ्यावर मोठीच अनुग्रह केला आहेस.आपण एखाद्याचा अपराध किंवा निंदा केली असेल व त्याबदल त्याने आपलेला दंड केला असेल तो आपणास दंड न वाटता अनुग्रह वाटावा,कारण दंडामुळे आपल्यात सुधारणा होत असते—प्रगती होत असते.आपल्याकडून भविष्यात अपराध होत नसतो.तथापि तूं माझी उपेक्षा न करता मला शिक्षा केलीस हा तुम तूं  माझावर मोठाच अनुग्रह केला आहेस.तूं व श्रीविष्णु या उभयतांच्या हातून अधम ब्राह्मणाविषयी सुद्धां उपेक्षा होत नाही मग जे लोक धर्माप्रमाणे आपले वर्तन ठेवितात त्यांचे ठिकाणी उपेक्षा कोठून होणार ? (होणारच नाही.)||१३||

भावार्थ:---हे परमसमर्था शंकरा,वेदाचे व आपल्या खऱ्या स्वरूपाचे संप्रदाय प्रवृत्तीने लोकांस ज्ञान होण्यासाठी तूं पूर्वी आपल्या मुखापासून विद्या तपचर्या आणि व्रते यांचे पालन करणारे ब्राहमण उत्पन्न केले आहेस,म्हणून जसा पशुपाल हातांत दंड घेऊन पशुंचे  रक्षण करितो त्याप्रमाणे तूं दुष्टांना दंड करून ब्राहमणांचे सर्व संकटांमध्ये रक्षण करितोस.||१४||

भावार्थ:---हे भगवंता तत्वज्ञान मुळीच नसलेल्या मी,भरसभेमध्ये अपशब्दबांणांनी वेधून टाकिलेला जो हा भगवान तूं त्याने तें माझे दुर्भाषण जमेस न धरिता,पूज्य पुरुषांनी निंदा केल्यामुळे नरकामध्ये पडत असणाऱ्या माझे द्यार्द्रदृष्टीने संरक्षणच केलेच,त्या तू आपण केलेल्या उपकारांनीच आपला संतोष मानून घेतला पाहिजे.कारण,तुझे प्रत्युपकार करण्यास मी सर्वथा समर्थ नाही.दक्ष—प्रजापतीसारखी आपण श्रेष्ठ पुरुषांची निंदा करू नये,कारण त्यामुळे आपणास पाप लागून नरकात जाऊन अपार दु:ख भोगावे लागते.एखाद्याने आपल्यावर उपकार केले तर आपण त्याचे उपकार फेडू शकत नाहीत,कारण ज्याच्या उपकार फेदावायाचा आहे,त्यास त्या उपकाराची गरज असावी,त्या परीस्थित आपण त्याचा उपकार फेडण्यास सामर्थ असावयास पाहिजे.असा योगायोग लागणे फारच दुरापास्त असतो म्हणून उपकार आपण फेडू शकत नाहीत.तरी आपण येणे-केणे उपकार फेडण्याचा प्रयत्न करावा.||१५|| 

|            क्षमाप्यैवं स मिढ्वासं ब्रम्हणा चानुमन्त्रित:| कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायत्विर्गा दिभि:||१६||                                                                                                                           भावार्थ:--- मैत्रेय म्हणाला:---हे विदुरा,त्या दक्षप्रजापतीने शंकराजवळ आपल्या अपराधांची अशी क्षमा मागितल्यावर ब्रहमदेवाने अनुमोद्न दिले असतां,त्याने उपाध्याय,ऋत्विज आणि अग्नि यांच्या साह्याने ते यज्ञकर्म पुढे चालविले.आपणांकडून अपराध घडला तर अपराधाची क्षमा मागावी,कारण क्षमा मागितल्याने म्हणजेच अपराधाची कबुली दिल्यानंतर व तसा अपराध पुन्हा करणार नाही,असा शब्द दिल्यानंतर समोरची व्यक्ती क्षमा करीत असते.म्हणून जीवनात “क्षमा” हे साधन फारच महत्वाचे आहे.||१६||

भावार्थ:---तेव्हां ता श्रेष्ठ ब्राह्माणांनी प्रमथादि वीरांच्या संपर्काने झालेल्या दोषानी निवृती होण्याकरितां व यज्ञकर्म पुढे चालण्याकरीता विष्णूला अर्पण करावयाचा त्रीकपाल पुरोडाश(तीन खापऱ्यावंर भाजलेला शिरा)सिद्ध केला.||१७||

भावार्थ:---हे विदुरा,पुरोडाशाची आहुति हांतात घेतलेल्या अध्वर्यूसहवर्तमान यजमनाने(दक्षाने)विशूद्धबुद्धीने विष्णूचे ध्यान केले असतां,श्रीविष्णू ध्यान केल्याप्रमाणेच प्रकट झाला.आपण आपले कार्य संपन्न करण्यासाठी विशुद्ध—निष्काम बुद्धीने कार्य करावे.निष्काम बुद्धीने कार्य केले असता भगवंत ते कार्य करितात.||१८||

भावार्थ:---त्या वेळी दाहीही दिशांना उज्ज्वल करणाऱ्या आपल्या कांतीन त्या सभासदांने तेज फिक्के पडणारा ती भगवान बृहत आणि रथंतर या नांवांनी दोन सामे ज्याचे पक्ष आहेत त्या गरुडाने तेथे आणून पोंचविला.||१९||

भावार्थ:---तो श्यामवर्ण,असून त्याच्या कमरेला कमरपट्ट तो सूर्यासारखा तेजस्वी मुकुटाने युक्त होता,त्याचे कुंडलानी युक्त असलेले मुखकमल नीलकेशरूप श्रमरांनी भूषित होते,शंख,पद्म,चक्र,बाण,धनुष्य,गदा,तलवार व ढाल हि आठ आयुधे धारण करणारे व कडी तोडे वगैरे सुवर्णालंकारानी युक्त अशा आठ हस्तांनी प्रफुल्लीत झालेल्या कर्णीकारवृक्षा(पांगारा)प्रमाणे तो शोभत होता. ||२०|| 

भावार्थ:---त्याच्या वक्षःस्थलाच्या आश्रयाने लक्ष्मी राहिनी होती,त्याने वनपुष्पांची माळा धारण केली होती,उत्कृष्ट सुंदर हास्याच्या योगाने आणि कटाक्षपातांच्या योगाने तो सर्व विश्वाला रमवित होता,पंखा आणि चवरी हि दोन्ही ज्याच्या दोहो बाजूस,राज हंस पक्ष्याप्रमाणे फिरत होती,श्वेतछत्ररूप चंद्राचे त्याच्या मस्तकावरील भागाला शोभा आणिली होती.||२१||

|                       तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादयः | प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रम्हेन्द्रत्र्य क्षनायकाः ||२२||                                                                                 भावार्थ:---या प्रकारच्या प्राप्त झालेल्या त्या भगवंताला अवलोकन करून ब्रहमदेव,इंद्र आणि शिव हे ज्यांमध्ये मुख्य आहेत अशा सर्व देवगणादिकांनी एकदम उठून त्याला नमस्कार केला.||२२||

भावार्थ:---तेव्हां त्याच्या तेजाने निस्तेज झालेले,त्याच्या महिन्याने भीती उत्पन्न झालेले व प्रेमाने सद्रदितकंठ झालेले अशा त्या देवांनी,मस्तकी हात जोडून त्या अधोक्षज भगवंताची स्तुति केली.आपणही भगवंतांची स्तूती करावी.||२३||

अर्थ:---ब्रहमदेव आदिकरून सर्व देवांच्या अंतःकरणवृत्ति जरी परमेश्वराच्या महात्म्याच्या फारच आलीकडे होत्या म्हणजे ईश्वराच्या महात्म्यापर्यत पोंचल्या नव्हत्या तथापि सर्वावर अनुग्रह करण्याकरीता प्रकट झालेल्या त्या विष्णूची ते यथामति स्तुति करू लागले.||२४|| 

भावार्थ:---त्या वेळी एकाग्रचित्त व हात जोडलेल्या अशा त्या दक्षप्रजापतीनें पूजा साहित्यानें भरलेलें पात्र घेऊन,जग उत्पन्न करणाऱ्या ब्रहमदिकांचा श्रेष्ठ गुरु व सुनंदनंदप्रभृति पार्षद्गणांनी परीवेष्टित अशा त्या यज्ञपति भगवंताची पूजा करून,आनंदाने स्तुति करीत करीत करीत तो त्याला शरण गेला.आपणही भगवंतांची पूजा करून त्यांची स्तुती करावी.||२५||

|                       शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्धवस्थं-चिन्मात्रमेकभयं प्रतिषिध्य मायाम्|                                                                                                                   |                       तिष्ठंस्तयैव पुरुष्यत्वमुपेत्य तस्या-मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र:||२६||                                                                                                                                                 भावार्थ:---दक्ष म्हणाला---हे परमेश्वरा,स्वस्वरुपाचेठीकानी राहणारा आणि ज्याच्या बुद्धीच्या जाग्रदादिक अवस्था सर्वदा निवृत्त झाल्या आहेत असा होत्साता,रामकृष्णादिक अवतारांमध्ये राग,लोभ,क्रोध इत्यादिकांनी युक्त असल्यासारखा भासत आहेत.||२६||

भावार्थ:---ऋत्विज म्हणाले---हे निंरजन भगवंता,आम्ही रुद्राचा अंशभूत जो नंदीकेशवर त्याच्या शापाने कर्माचेठिकाणी आग्रहबुद्धी धारण करीत होत्साते,तुझे खरे स्वरूप जाणत नाही,तर ज्या यज्ञाच्या सिद्धीकरितां,अमुक कर्मामध्ये अमुकच देवता,दुसरी नाही,अशा प्रकारच्या व्यवस्थेने तूं राहिला आहेस.ते धर्माला प्रवृत्त करणारे,ऋग्वेद,यजुर्वेद,आणि सामवेद यांच्यामध्ये प्रतिपादन केलेले हे यज्ञनामक तुझे स्वरूपच आम्ही जाणले आहे.कर्मकांडी असे जे कर्मठ आहेत ते भगवंतांच्या स्वस्वरुपाविषयी अज्ञानी आहेत,कारण त्यांनी फक्त कर्मकांडाचाच अभ्यास केलेला आहे,तर उपासना-कांड व ज्ञान-कांडाचा अभ्यास केलाला नसतो,कारण कर्म-कांड हेच उपजीविकेचे व पुण्याचे साधन आहे असा त्यांनी अभ्यास केलेला असतो,तर कर्म-कांड हे निष्काम केल्याने अंत:करण शुद्धीचे साधन असून ज्ञान—कांड हे मोक्षाचे साधन आहे असे त्यांना अज्ञान असते,तर ज्ञान नसते.म्हणून आपण सत्संग करून,निष्काम कर्मे करून व निष्काम उपासना करून आपले अंत:करण शुद्ध व स्थिर करून घ्यावे व त्यानंतर जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान प्राप्त करून व त्या ज्ञानाचा अनुभव घेऊन मुक्त व्हावे.असे आपण मुक्त झाल्यानंतर आपले दु:खरूप असलेले जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंद असतोत.||२७||

भावार्थ:---सदस्य म्हणाले---हे आश्रयदात्या देवा,१---ज्याच्या-मध्ये—ज्या-संसारामध्ये  विश्रांतीचे स्थान मुळीच नाही,कारण मानव—देहाचा जन्म—मृत्यू,त्यानंतर यमपुरी,त्यानंतर दु:खप्रद असलेल्या लक्ष—चौऱ्याऐंसी योनी व पुन्हा मनुष्य देह असा हा क्रम आजपर्यंत चाललेलाच आहे व पुढे असाच चालू राहणार आहे.म्हणजेच जोपर्यंत शरीरे आहेत,तोपर्यंत असेच चालूच राहणार आहे.असे हे संसाराचे स्वरूप आहे.२--जेथे अनेक क्लेशरूप बिकट स्थले आहेत,जेथे मृत्यूरुपी उग्र सर्प टपून बसला आहे,ज्यांत विषयरूप मृगजळ,आहेत.वस्तुस्थितीने मृगजलत किती पाणी आहे ? मृगजळात पाण्याचा एकही थेंब नसून हे मृगजळ भासमान आहे म्हणजे दिसण्यापुरते आहे तर असण्यापुरते मुळीच नाही.त्याप्रमाणे विषयांत मुळीच सुख नाही.विषयांत सुख आहे असा फक्त भास आहे,तर वास्तविक सुख मुळीच नाही.म्हणून आपण विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा,कारण परमात्मा आनंदरुप आहे.        ३---या संसारात सुख-दुःख,लाभ-अलाभ,जय-अपजयवगैरे द्वंद्वरुपी खड्डे,म्हणून आपण या द्वंद्वाचा त्याग करावा,कारण द्वंद्व हेच दु:ख आहे.जासेमिराचीच तिखट आहे,तीत—मिरचीत एक कणही साखर—गोडी नाही,त्याचप्रमाणे या संसारात—द्वंद्वात दु:खच असून किंचितही सुख नाही,अशी वस्तूस्थिती आहे.४--दुष्टपुरूष पशुंचे म्हणजे आपले देहसंबंधी—नातेवाईक स्वार्थी आहेत.ते आपापलाच स्वार्थ पाहतात.५--या संसारात भय—भीती व शोकरुपी—दु:खरुपी वणवा आहे,याचा प्रत्येक जीवाला अनुभव आहे.हा जीव सुखाच्या अशावरच जीवन जगात आहे.या जीवाची अशा या मृत्यू-लोकात आतापर्यंत कोणाचीच झाली नाही व पुढेही होणार नाही,कारण विषयांची अशा कधीच पूर्ण होत नसते व विषयांत मुळीच सुखही नाही हि वस्तुस्थिती आहे.त्यावर आपण विवेक—विचार करावा.तो विवेक—विचार साधू—संतांच्या—महात्म्यांच्या सत्संगात करावा.तेव्हा कळेल की,संसारात मुळीच सुख हे नाहीच.अशा या संसार—मार्गाच्या--ठिकाणी असलेला,अहंकारास्पद देह म्हणजे जो देह दु:खरूप आहे त्यास आपण “मी” असे समजतो.यासच अहंता असे म्हणतात.देह हा मुळीच दु:खरूप आहे,त्यास आपण मी असे समजोत.आपण दु:खरुपी देहालाच “मी” असे समजल्यावर सुखाची कल्पना करणे किती हास्यास्पद—मूर्खपणाचे आहे.ममतास्पद गृह म्हणजे देहसंबंधी नातेवाईक माझे आहेत व घर—दार माझे आहेत की,आपणच आपले आहोत ? याचा कधी विवेक—विचार केला का ? असा आपण आजपर्यंत विवेक—विचार केला का ? असा विवेक—विचार आजपर्यंत केला नाही,म्हणू आता तरी करावा किंवा नाही ? असा विवेक—विचार फक्त मनुष्य देहातच करता येतो,तर इतर देहात वेवेक—विचार करता येत नाही असे आपणास माहित नाही क ?  असे आपणास माहित नाही,असे गृहीत धरले तरी साधू—संत—महात्म्ये यांना माहित नाहीत का ? साधू—संत—महात्म्यांना विचारावे की विचारू नये ? त्यांना विचारले तर ते सांगतील किंवा सांगणार नाहीत असा अंदाज घ्यावा की,घेऊ नये ? यांच्या भाराने युक्त आणि कामाने पिडीत झालेला हा अज्ञानी जीवांचा समुदाय,तुझ्या चरणरुपी वीश्रांतीस्थानाला कधी बरे पावेल ? ||२८||

भावार्थ:---रुद्र म्हणाला----हे वरप्रदा,या लोकी सर्व पुरुषार्थाच्या प्राप्तीचे साधन,व निष्काम मुनिंनीही आदराने पूजा करण्यास योग्य  अशा तुझ्या पूज्य चरणाचेठिकाणी बुद्धीची स्थापाना करणाऱ्या मला अज्ञानी लोक,जरी आचार-श्रष्ट असे म्हणत आहेत तथापि तुझ्या  परम  अनुग्रहाच्या योगाने मी त्या बोलण्याची गणनाच करीत नाही.आपण—जीवानी भगवंतांच्या चरणाचा—अधिष्ठानाचा—परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा,तेच साधन जन्म—मरण निवृत्तीचे आहे.||२९||  

भावार्थ:---भृगु म्हणाला----हे देवा,ज्या तुझ्या अशा मायेने,ज्यांच्या आत्मज्ञानाचा अपहार केला आहे ते ब्रह्मादिक जीव,अज्ञानरूप अंधकारामध्ये शयन करीत असून स्वस्वरूपी स्थित असलेल्या तुझ्या खऱ्या स्वरूपाला अजूनही जाणत नाहीत,तो शरण आलेल्या भक्तांचा आत्मा व हितकर्ता तूं मजवर प्रसन्न हो.आपण—जीवानी मायेस खरे मानल्यामुळे त्या मायेने आत्मज्ञानाचा अपहार—झांकून टाकिले आहे,म्हणून परमात्मा आहे,असे आपणास कळत नाही.म्हणून आपण अज्ञानात जीवन जगात आहोत,म्हणून दु:ख भोगीत आहोत.याकरिता भगवंतास आपण निष्काम कर्मे व उपासना करून भगवंतांची कृपा संपादन करावी.भगवंतांची कृपा सापंदन केली असता संत—महात्मा यांचा सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष प्राप्त होतो.||३०||

भावार्थ:---ब्रहमदेव म्हणाला---हर प्रभो,ज्या अर्थी ज्ञानाला,शब्दादिक—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,आणि गंध या विषयांना आणि श्रोत्रादीक—श्रोत्र,त्वचा,चक्षु,जिव्हा,आणि घ्राण या इंद्रीयांना आश्रयभूत असलेला तूं—परमात्मा,या मायिका प्रपंचचाहून निराला आहेस,कारण हे मायिक असल्यामुळे अनात्मा आहे व आपण—ज्ञानी--जीव हा परमात्मा आहे.हा अज्ञानी जीव,नीरनिराळे पदार्थ ग्रहण करणाऱ्या इंद्रीयांच्या योगाने जितके म्हणून अवलोकन करील तितके सर्व तुझे वास्तविक स्वरूप नव्हे.जीव हा इंद्रियांच्या योगाने विषयांचे सेवन करितो,ते सर्व अनात्मा आहेत,व परमात्मा सर्वांचे अधिष्ठान असलेले मुळ स्वाभाविकरूप—परमात्मा आहे.आपले—जीवाचे मूळ स्वरूप परमात्मा आहे.म्हणून आपण सत्संग करून आपले वास्तविक स्वरूप जाणून घ्यावे.||३१||

भावार्थ:---इंद्र म्हणाला---हे अच्युता,दैत्याचा नाश करणाऱ्या व आयुधे उचलून धारण करणाऱ्या अशा आठ बाहू दंडांनी युक्त असे हे जगाचे पालन करणारे तुझे स्वरूप मात्र,प्रपंचसारखे मायिक म्हणतां येत नाही;तर हे सत्यच आहे कारण,हे आमच्या मनाला व दृष्टीला जसा आनंद करणारे आहे तसा प्रपंच आनंद करणारा नाही.म्हणून आपण सत्य असलेला परमात्मा जाणून घ्यावा.||३२||

भावार्थ:---ऋत्विजांच्या स्त्रिया म्हणाल्या----हे यज्ञमूर्ते,तुझ्या यजनाकरीता ब्रहमदेवांने पूर्वी उत्पन्न केलेला हा यज्ञ,आज शंकराने दक्षाच्या रागाने विध्वस्त करून टाकीला आहे,यास्तव स्मशानभूमीप्रमाणे उत्साहरहित झालेल्या त्या ह्या आमच्या यज्ञाला तूं आपल्या कमलसारख्या सुंदर दृष्टीने पवित्र कर.||३३||

भावार्थ:---ऋषि म्हणाले---हे भगवान,तुझे आचरण अगदी विलक्षण आहे,कारण,तूं स्वतां कर्मे आचरण करितोस परंतु त्याच्या योगाने लिप्त होत नाहीस,कारण भगवंत ज्ञानी आहे.भगवंतांची धारणा अशी आहे की,कर्मे हे मनाचे आहेत,तर भगवंत स्वत: त्या कर्मांचे अधिष्ठान आहे—परमात्मा आहे.दुसरे—अज्ञानी लोक,आपल्याला ऐश्वर्य मिळावे म्हणून जिची उपासना करितात ती लक्ष्मी,स्वतः तुझी निरंतर सेवा  करीत असतांही तूं तिचा मुळीच आदर करीत नाहीस म्हणजे तिच्या-ठिकाणी आसक्त होत नाहीस.कारण लक्ष्मीकडे जे ऐश्वर्य आहे,ते नाशिवंत आहे,म्हणून भगवंत लक्ष्मीच आदर करीत नाही.त्यामुळे भगवंत लक्ष्मीत आसक्त होत नाही.भगवंतांच्या उदा—आपणही धनाचा आदर न करता परमात्म्याचा आदर करावा.धन हे तात्पुरते सुख देणारे आहे,तर भगवंत कायमचा सुखरूप करणारा आहे.म्हणून आपण आसक्त न होता परमात्म्यात आसक्त व्हावे.||३४||

भावार्थ:---सिद्ध म्हणाले---हे देवा,आमचा मनो-रूपी हत्ती,क्लेशरुपी—दु:खरुपी वनव्याने पोळून गेल्यामुळे तृषेने व्याकुळ होत असता,सध्या तुझ्या कथारुपी शुद्धअमृताच्या नदीमध्ये प्रविष्ट होऊन बुडी मारून बसला आहे.तेथे ब्रह्मानंदात निमग्न असलेल्या पुरुषाप्रमाणे त्याला संसाररूप वणव्याचे स्मरणसुद्धा होत नाही आणि त्या नदीतून तो बाहेरही पडत नाहीं.म्हणून आपण भगवंतांच्या कथा,भगवंतांच्य लीला,भगवंतांचे स्वरूप श्रवण करावे.यामुळे आपणास संसाराचे स्मरण होणार नाही,तर विस्मरण होईल.||३५||

भावार्थ:---यजमानाची पत्नी म्हणाली---हे ईश्वरा,तूं येथे आलास हि फार चांगली गोष्ट झाली.तूं आम्हांस प्रसन्न हो.तुला नमस्कार करते.हे लक्ष्मीपते,मनोहर अशा लक्ष्मी-सहवर्तमान तूं आमचे रक्षन कर.हे यज्ञाधीपते,जसा मस्तक तुटून केवळ धडमात्र अवशेष राहिलेला पुरुष,हस्तपादिक अवयवांनी शोभत नाही त्याप्रमाणे यज्ञहि तुझ्यावांचून,प्रयाज,अनुयाज इत्यादिक नांवाच्या अंगानी शोभत नाही.||३६||

भावार्थ:---लोकपाल म्हणाले---हे सर्वव्यापका ज्याच्या योगाने सर्व दृश्ये पदार्थ दिसले जातात असा अंतर्यामी द्रष्टा,जो तूं तो,मिथ्याभूत विषयांना प्रकाशित करणाऱ्या आमच्या इंद्रीयांनी पाहिला गेला आहेस काय ? नाहीच.परमात्मा हा विषयांसारखा नसल्यामुळे इंद्रियांनी जाणला जात नाही,तर परमात्मा हा इंद्रयांतीत आहे.इंद्रिये हे विषयांना जणू शकतात.म्हणू परमात्म्याचा अनुभव घेण्यासाठी इंद्रियांतीत व्हावे लागते.सर्व आनात्म्याचा त्याग केल्याशिवाय परमात्म्याचा अनुभव येत नाही.जो तूं,पांच-भुतांनीयुक्त असलेल्या सहाव्या जीवासारखा आम्हांस भासतोस हे तुझे खरे स्वरूप नव्हे तर हि तुझी माया होय.म्हणजे शुद्धचित्त पुरुषांना तूं शुद्धसत्त्वरुपाने भासतोस.आपले चित्त निष्काम कर्माने शुद्ध झाले तरच परमात्म्याचा अनुभूती येते.आम्ही—आपण—जीव  तर बहिर्मुख इंद्रियांचे आहो म्हणून आम्हाला तूं जीवासारखा भासतोस.तर तुला खऱ्या रीतीने न जाणणाऱ्या आमच्या आयुष्याला धिक्कार असो.आपण--मानव असून जर संसंग न करता परमात्मा न जाणला तर आपल्यापेक्षा पशु बरे,कारण पशुकडून पशु शरीरात असतांना पाप होत नाही,तर पाप भोगून त्या पशुंचे पाप कमी होत आहे.आपण मानवदेहात असल्यामुळे निषिद्ध कर्मांच्या आचरणामुळे पापच अधिक होत आहे.म्हणून आपण मानव—देहात असल्यामुळे सत्संग करून परमात्मा याचा अनुभव घ्यावा.||३७||      

भावार्थ:---योगेश्वर म्हणाले---हे प्रभो,परब्रम्हरूप अशा तुझे ठिकाणी जो मनुष्य,स्वतांला किंवा सर्व जीवांना वेगळेपणाने मानीत नाही म्हणजे सर्व भूती ईश्वर अशी बुद्धी ठेवितो त्याहून दुसरा अधिक प्रिय तुला कोणीच नाही,हे खरे आहे;तथापि हे भक्तवत्सला ईश्वरा,एकनिष्ठभक्तीने तुझी सेवा करणाऱ्या आम्हांवर तूं अनुग्रह कर. ||३८||

भावार्थ:---जगाची उत्पति,स्थिति व नाश होण्यासाठी जीवांच्या अदृष्टामुळे जिचे गुण बहुत प्रकारे भेद पावतात त्या आपल्या मायेच्या योगाने ज्या तूं,आपल्या स्वरूपाचे ठिकाणी ब्रहमदेव आदिकरून भिन्नभिन रूपे निर्माण केली आहेस आणि आपल्या केवळ स्वरूपस्थितीने आत्म्याचेठिकाणी भासणारे गुण व त्यांच्यामुळे दिसणारी भिन्न भिन्न रूपे हि सर्व दूर केली आहेस त्या तूं नमस्कार असो.भगवान हा ज्ञानी असल्यामुळे भिन्न—भिन्न रूपांचा बाध करून परमात्मरूप असतो,त्याचप्रमाणे आपण सत्संग करून ज्ञानाद्वारे भिन्न—भिन्न रूपाचा बाध करून परमात्मरूप व्हावे.||३९||

भावार्थ:---वेदब्रहम म्हणाले---मी व दुसरे ब्रह्मादिकही ज्याच्या स्वरुपाला जाणत नाहीत त्या वस्तुत: निर्गुण असून शुद्धसत्वात्मक मूर्ती धारण करून धर्मादिकांचे फल देणाऱ्या तुज भगवंताला नमस्कार असो.परमात्मा हा भक्तांसाठी  मुर्तीरुपाने नाम—रूप धारण करितो,त्या भगवंतांस आपण नमस्कार करावयास पाहिजे.||४०||                                                                                       भावार्थ:---अग्नि म्हणाला---ज्याच्या तेजाने मी प्रज्वलित होऊन उत्तम यज्ञामध्ये घृताने सेचन केलेले होमद्रव्य देवांकडे नेऊन ज्याचे ज्याचे त्यास पोचवीतो.त्या-‘आश्रावय’ ‘अस्तु श्रौषट्’ ‘यज’ ‘ये यजा महे’ ह्या पांच मंत्रांनी ज्याचे उत्तम पूजन होते व अग्निहोत्र,दर्शपूर्णामास,चातुर्मास्यें,पशु व सोम ह्या पांच रूपांनी युक्त अशा यज्ञरुपी तुज यज्ञपालकाला मी नमस्कार करितो.आपण यज्ञ पुरुषाला नमस्कार करावा.||४१||

भावार्थ:---देव म्हणाले---हे देवा,ज्या तूं पूर्वी गेलेल्या कल्पाच्या शेवटी आपण  उत्पन्न केलेले हे कार्यात्मक जग आपल्या उदरी आटोपून ठेऊन त्या प्रलयकालच्या उदकामध्ये शेषरुपी शय्येवर शयन केले होतेस व त्या वेळी जनलोकदिकांचेठीकाणी राहणाऱ्या सिद्धांनि ज्याच्या ज्ञानमार्गाचे आपल्या ह्रदयामध्ये चिंतन केले होते तोच पुराण पुरुष तूं आज आमच्या दृष्टीमार्गाचेठिकाणी—सगुण—साकार प्राप्त झाला आहेस व तोच तूं आम्हां सेवकाचे रक्षण करीत आहेस.हे भगवंता तू आमचेही रक्षण कर.||४२||               

भावार्थ:--गंधर्व म्हणाले--हे जगद्व्यापका,सर्वेश्वरा,देवा,हे मरीचीवगैरे ऋषि व ब्रह्मा,इंद्र इत्यादिक रुद्रप्रभृति देवगण,तुझ्या अंशाचेहि अंशावतार होत.हे सर्व जग ज्या तुझ्या क्रीडेच्या साहित्यांनी भरलेले भांडे आहे  त्या तुला आम्ही नित्य नमस्कार करितो.आपणही—जीवांनी भगवंतांना नित्य नमस्कार करावा.||४३||

भावार्थ:---विद्दाधर म्हणाले---आम्हाला तर असे वाटते की,तुझ्या भजनद्वारा चतुर्विध पुरुषार्थाचे साधन असे हे शरीर प्राप्त झाले असतांही विषयासक्त असलेला हा लोक,तुझ्या मायेने मोह पावतो आणि या शरीरादिकांचे ठिकाणी ‘हा मी,आणि माझे’ असा अभिमान धारण करून विनयाने वागणे इत्यादिक धर्ममार्ग देणाऱ्या याच्याच पुत्रादिकांनी याचा अनेक वेळा धिक्कार केला तरी देखील तुच्छ विषयांचेठिकाणी आसक्त होत्साता आपल्या मोहाचा मुळीच त्याग करीत नाही.आपण जर मनुष्य देह प्राप्त झाला असतांना तो परमार्थाचे साधन असून जर विषयांसक्त पुरुषांचा संग केला ‘हे शरीर मी व शरीर-संबंधी--नातलग असा अभिमान पूर्वीपेक्षा अधिक दृढ होतो.परंतु हे देवा,तुझे कथामृत सेवन करणारा पुरुष मात्र आपल्या मोहाचा सर्वथा त्याग करितो.म्हणून आपण जीवानी आपला ‘हा देह मी आणि शरीर-संबंधी—नातलग माझे’ असा मोह निवृत्त होण्याकरिता भगवंतांच्या कथेचे कथामृत श्रवण—निष्काम भावनेने सेवन करावे.||४४||

भावार्थ:---ब्राहमण म्हणाले---हे भगवान,तूंच यज्ञ,तूंच होम द्रव्य,तूंच स्वतः मंत्र,समिधा,दर्भ व यज्ञ पात्रे आहेस.तसाच सदस्य,ऋत्विज यजमानी,यजमान,देवता,आग्नीहोत्र,स्वधा,सोमरस,तूप व पशु हि सर्व तूंच आहेस.थोडक्यात सर्वत्र सर्वच भगवंत आहे.जसे सोन्याच्या अलंकारात सर्वत्र सोनेच आहे,त्याचप्रमाणे जगात सर्वत्र भगवंतच आहे.असा भाव धारण करून कोणाचा द्वेष करू नये.||४५||

भावार्थ:---हे वेदत्रयमूर्ते,तूं पूर्वी यज्ञक्रतुरुपी वराहावतार धारण करून योगिजन तुझी स्तुति करीत असतां,ज्याप्रमाणे गजेंद्र                  कमळिणीला शुंडेने धरून वर उचलितो त्याप्रमाणे गर्जना करीत करीत तूं आपल्या दंष्ट्रेच्या योगाने रसातलापासून पृथ्वीला सहज वर काढीलीस.||४५||

भावार्थ:---हे यज्ञसंरक्षका,आमचे सत्कर्म नष्ट झाल्यामुळे आम्ही तुझ्या दर्शनाची इच्छा धरून राहिलो आहो,याकरितां तू आमच्यावर प्रसन्न हो;आणि या यज्ञाचा उद्धार कर,हे तुला अशक्य नाही.कारण,मनुष्यांनी ज्या तुझ्या नांवाचा केवळ उच्चार केला असतांही यज्ञातील सर्व विघ्नें नाश पावतात अशा तुला आम्हीं नमस्कार करितो.आपले--जीवाचे कांही अर्धवट किंवा पूर्ण काम करावयाचे असेल तर आपण भगवंतांच्या नांवाचा उच्चार करून आपली भावपूर्ण—अंत:करणपूर्वक इच्छा प्रगट करावी.त्यामुळे भगवंत आपले काम पूर्ण करितो.अशा भगवंतांना आपण नमस्कार करावा.||४६||

भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे मंगल रुपी विदुरा,याप्रमाणे सर्वांनी त्या यज्ञसंरक्षण इंद्रीयनियंत्या भगवंताची स्तुति केली असतां,ज्ञानसंपन्न अशा दक्षाने,वीरभद्राने दुषित केल्यामुळे अपूर्ण राहिलेले ते यज्ञकर्म पूर्ण करण्यास आरंभ केला.आपणही भगवंतांची स्तुती करावी.||४७||                    

|                          इति दक्षः कविर्यज्ञं भद्र रुद्रावमर्शितम् | कीर्त्यमाने हृषीकेशे संनिन्ये यज्ञभावने ||४८||                                                      भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला:---हे मंगलरूपी विदुरा,याप्रमाणे सर्वांनी त्या यज्ञसंरक्षक इंद्रियनियंत्या भगवंतांची स्तुती केली असता,    ज्ञानसंपन्न अशा दक्षाने,वीरभद्राने दुषित केल्यामुळे अपूर्ण राहिलेले ते यज्ञकर्म पूर्ण करण्यासआरंभ केला.||४८||                                  भावार्थ:---हे निष्पापा विदुरा,त्या वेळी भगवान सर्वांतर्यामी असल्यामुळे सर्व देवभागांचा भोक्ता व निजानंदाने तृप्त असतांही आपल्या त्री-कपाल पुरोडशात्मक भागाने संतुष्ट झाल्यासारखे दाखवीत होत्साता,दक्षाला हाक मारून म्हणाला की,------------||४९||

भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाला---हे दक्षा,जगताचें परमकारक,सर्वाचा आत्मा,महासमर्थ,सर्वसाक्षी,स्वयंप्रकाश व उपधीरहित जो मी त्या माझीच ब्रहमदेव आणि शंकर हि रूपे आहेत.||५०||

|                                      अहं ब्रम्हा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् | आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः ||५०||                                                       भावार्थ:---हे ब्राह्माणा दक्षा,तोच मी आपल्या त्रिगुणात्मक मायेचा आश्रय करून उत्पत्ती,पालन व संहारकरीत होत्साता,त्या त्या कर्माला योग्य अशी रूपे घेऊन ब्रह्मा,विष्णू आणि शंकर अशी नांवे धारण करितो.||५०||

भावार्थ:---त्या सर्वांतर्यामी केवळअद्वितीय ब्रहमरूप माझेठिकाणी,ब्रहमदेव,शंकर आणि सर्व प्राणीमात्र यांस भेदबुद्धीने जो पाहतो तो पुरुष अज्ञ होय.ब्रह्मदेव,विष्णू,शंकर आणि इतर प्राणीमात्र हा सर्व भागांतच आहे असा आपला भगवंताविषयी अद्वेत भाव असावा.असा जो यांच्यात अद्वेतभाव पाहत नाही,तो अज्ञानी असून दु:खास पत्र होतो.म्हणून आपण सत्संगादवारे ते, हे सर्व भगवान—परमात्माच आहे असा भाव धारण करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||५१||

भावार्थ:---जसा कोणीही मनुष्य,आपल्या मस्तक हात इत्यादिक अवयवांचे ठिकाणी परकीयबुद्धी कधीही धारण करीत नाही त्या प्रमाणे माझे ठिकाणी तत्पर असलेला विद्वान पुरुष,सर्व प्राणिमात्रांचेमात्रांचेठिकाणी परकीयभाव धारण करीत नाही. ||५२||                                                                                                      भावार्थ:---तस्मात हे ब्राह्माणा,वस्तुत: एकस्वरूप असलेले व सर्व भूतात्मे जे ब्रहम-विष्णू-महेश्वर ह्या तिघांमध्ये जो भेद पहात नाही म्हणजे तिन्ही एकरूपच आहेत असे समजतो तो शांति(मोक्ष)पावतो.म्हणून आपण सर्व एकच आहेत असा भाव धारण करावा.||५३|| 

|                त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् | सर्वभूतात्मनां ब्रम्हन् स शान्तिमधिगच्छति||५४||                                                                                                                                                                         भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणे भगवंतने उपदेश केला असतां प्रजापतीचा अधिपती तो दक्ष,त्री-कपाल पुरोडाशाच्या भागाने विष्णूचे पूजन करून अंग आणि प्रधान या दोन्ही प्रकारांनी त्याने सर्व देवांचे पूजन केले. ||५५||

भावार्थ:---नंतर शुद्धांत:करणपूर्वक त्या दक्षाने,यज्ञावशिष्ट भागाने श्रीरुद्राला संतुष्ट करून व यज्ञांतील शेवटच्या उदवसाननामक कर्माच्या योगाने इतरही सोमपान करणाऱ्या देवांचे पूजन करून,ऋत्विजजांससहवर्तमान अवभृत स्नान केले.||५६||                     |                      तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे | धर्म एव मतीं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययुः ||५७||                                                             भावार्थ:---नंतर स्वतांच्या सामर्थ्यानेच ज्याला सिद्धी प्राप्त झाली आहे अशाही त्या दक्षाला देवांनी ‘तुझी बुद्धी धर्माच्या ठिकाणी स्थिर असो’असा आशीर्वाद देऊन स्वर्गाचेठिकाणी गमन केले.भगवंत यांच्यावर श्रद्धा ठेविली असता सर्व कामे पूर्ण होतात व श्रद्धा न ठेवली तर सर्व कामे अपूर्ण राहतात. ||५७||                                                                 |                              एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् | जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायामिती शुश्रुम ||५८|| |                                                                        भावार्थ:---याप्रमाणे दक्षाची कन्या जी सती तिने,आपले पूर्व शरीर टाकून ती हिमालयपर्वताच्या मेनका-नामक पत्नीच्या उदरी जन्मास आली,असे आमच्या ऐकण्यात आहे.||५८||

|                   तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका | अनन्यभावैकगतिं शक्तिः सुप्तेव पुरुषम् ||५९|| |                        भावार्थ:---ज्याप्रमाणे प्रलयकाली निद्रिस्त झालेली जगत्कत्री शक्ति,नूतनसृष्टीच्या आरंभी ईश्वराजवळ पुनः प्राप्त  होते त्याप्रमाणे ती अंबिका देवी,(पूर्वजन्मीची सती)अनन्यभावाने शरण जाणाऱ्या लोकांना प्राप्त होणाऱ्या त्याच आपल्या प्रीयपती शंकराला पुनः वरून राहिली आहे.आपणासही अज्ञानावस्थेमुळे परमात्म्याचे विस्मरण झालेले आहे,म्हणून आपण सत्संग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||५९||

|                              इदं पवित्रं परमिशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् |                         |                                                                                                                                                                                                                      |                                                            यो नित्यदाssकर्ण्य नरोsनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ||६१||     |                                                                                                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्या भगवान् शंकराचे हे चरित्र,मी बृहस्पतीचा शिष्य करणारे,पापसमुदायाचा नाश करणारें ईश्वराचे चरित्र,नित्य भक्तिभावाने श्रवण किंवा वर्णन करितो तो स्वतांच्या व दुसऱ्याच्याही संसारदुःखाचे निरसन करितो.आपणही वक्ता असाल तर आपल्या स्वत:च्या व दुसऱ्यांच्या—इतरांच्या संसार-दु:खाचे निरसन—निवृत्त करण्याकरिता सांगावे—करावे.||६१||

याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये दक्षयज्ञसंधाननामक हा सातवा(७)अध्याय एकष्ट(६१) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||७||           

               ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  ||श्रीसदगुरुचरणा ||    

__________________________________________________________________________________________ ८---पुवोक्त दक्षकन्येच्या वंशांत प्रसंगाने प्राप्त झालेली दक्षाच्या यज्ञाची कथा सातव्या अध्यांत कथन करून,आतां आठव्या अध्यायापासून पांच अध्यायापासून पाच अध्यायांनी मनुपुत्र उत्तानपाद राजाच्या वंशांत प्राप्त झालेल्या  ध्रुवाच्या चरित्राचे वर्णन करितात.                                                                                                                              ८---त्यांत या आठव्या अध्यायामध्ये सापत्नमातेच्या वाक्यांनी कुद्ध होऊन नगराबाहेर गेलेल्या ध्रुवाने,तपश्र्याच्या योगाने श्रीहरीला प्रसन्न करून घेतले अशी कथा सांगितली आहे.                                                                                                                                                                                                                               |८---                                                       ८---ध्रुवाचे वनात जाणे--- __________________________________________________________________________________________

|मैत्रेय उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                |               सनकाद्दा नारदश्र्च ऋभूर्हसोsरूणिर्यति: | नैते गृहान् ब्रम्हसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ||१||                                                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला----हे विदुर,सनक,सनंदन,सनातन व सनत्कुमार व तसेच नारद,ऋभु,हंस अरुणि आणि यति ह्या नैष्टिक ब्रहमचर्यव्रत धारण करणाऱ्या ब्रह्मापुंत्रांनी गृहस्थाश्रमाचा स्वीकार केला नाही,म्हणून त्यांच्या वंश झाला नाही. ||१||             भावार्थ:---हे शत्रुनाशका,विदुरा अधर्म ह्या नांवाचा एक ब्रहमदेवाचा पुत्र होता त्याची पत्नी मृषा(असत्य)तिला दंभ(कपटी वागणूक)अशी दोन मुले झाली.ती अधर्माची मुले म्हणून त्यांनी धर्ममार्ग सोडून परस्परांशीच स्त्रीपुरुष संबंध केला.अधर्माच्या पुढील वंशातहि असेच बहीणभावंडांचे धर्मविरुद्ध विवाह झाले आहेत.इकडे निरुतिला संतति नव्हती म्हणून त्याने ते जोडपेच दत्तक घेतल.||२||                                                                                                           |                तयो:समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते |ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरूक्ति: स्वस कलि:||३||                                                                                                                           भावार्थ:---हे महामते विदुरा त्यांना(दंभाला आणि मायेला)लोभ आणि निकृती(फसवणूक)हे जोडपे झाले.त्यांना क्रोध आणि हिंसा ही मुले झाली.त्या दोघांनीही कलि(कलह)आणि त्याची बहीण दुरूक्ती (अपशब्द)ही मुले झाली.||३||                                               |                   दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम | तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ||४||                                          भावार्थ:---हे साधूश्रेष्टा.कलीने त्या दुरुक्तीच्या ठिकाणी भयनांवाचा पुत्र आणि मृत्युं नांवाची कन्या हे उग्म उत्पन्न केले.त्यांना पुढे यातना आणि नरक हे जोडपे उत्पन्न झाले.||४||                  | भावार्थ:---हे पवित्रा विदुरा,मी तुला हा अधर्माचा वंश संक्षिप्तपणे सांगितला आहे.म्हणून आपण जीवांनी अधर्मांनुसार वंश उत्पन्न करू नये,कारण तो वंश आपल्या—जीवाच्या दु:खास प्राप्त होत असतो.म्हणून आपण—जीवानी आपला—जीवाचा वंश धर्मान्नुसार उत्पन्न करावा,कारण त्यामुळे सुख उत्पन्न होते.मनुष्याने हे पुण्यकारक आख्यान तीनवेळां ऐकिले असतां,तो आपल्या मनाचा मळ(पापवासना)नाहीसा करून टाकितो.म्हणून आपण आपल्या मनाचा मळ—पापवासना निवृत्त होण्यासाठी तीन वेळेस श्रावण करावा,कारण त्यामुळे आपण अधर्माचा वंश श्रवण केल्यानंतर त्यातील दोष कळतो व दोष कळल्यानंतर आपण अधर्मानुसार वंश उत्पन्न करीत नाही व त्यामुळे दु:ख प्राप्त होत नाही.||५||                                                                                 |               अथात: कीर्तये वंशं पुण्याकीर्ते:  कुरुव्दह | स्वायम्भूवस्यापि मनोहृरिरंशांशजन्मन: ||६||                                                                                                                                                                                                                       अर्थ:---हे कुरुकुलभूषणा,आतां पुढे श्रीहरीचा अंश भूत जो ब्रहमदेव त्याच्या देहार्धापासून झालेल्या पवित्र कीर्ती स्वायंभुव मनुचाही वंश मी तुलासांगतो.||६||                               अर्थ:---“स्वांभूवमनुला” “शतरूपानामक” स्त्रीच्या उदरी “प्रियव्रत” आणि “उत्तानपाद” या नांवांचे दोन पुत्र झाले,ते वासुदेवाच्या अंशाने झालेले असल्यामुळे जगाच्या रक्षणाविषयी तत्पर असत.||७||                                                         अर्थ:---त्यांपैकी उत्तापाद-राजाला “सुरुची” आणि “सुनीती” अशा दोन स्त्रिया होत्या.त्यांमध्ये सुरुची हि राजाला जशी फार आवडती होती तशी जिचा पुत्र ध्रुव ती सुनीती आवडती नव्हती.||८||                                                                                                 अर्थ:---एकवेळी,राजा सुरुची आत्तमनामक पुत्राला मांडीवर घेऊन खेळवीत असतां,ध्रुवाच्या मनांत पित्याच्या अंकावर बसावे असे आले व तो बसूं लागला तेव्हां(सुरुचीच्या भीतीने)राजाने त्याला बसण्याविषयी अनुमोदन दिले नाही,कारण उत्तानपाद हा राजा सुरुच्या प्रेमात—मोहात आसक्त झाला होता.जीवाची आसक्ती हि दु:खाला कारण आहे,म्हणून आपणास कोणत्याही जीवाची आसक्ती होऊ नये.आपणास जीवाचा मोह—आसक्ती असू नये,तर जीवांचे प्रेम असावे.||९||                                                  अर्थ:---तेव्हां राजाच्या प्रीतीमुळे—मोहामुळे अत्यंत गर्विष्ठ—अभिमानी अशी ती सुरुची राजाच्या मांडीवर बसण्याची इच्छा करणाऱ्या सवतीच्या ध्रुवपुत्रास ईर्षेने असे म्हणाली की,-------||१०||                                                                                    |       न वत्स नृपतेर्धिष्ण्य भवानारोढूमर्हति | न गृहीतो मया यत्वं कुक्षावपि नृपात्मजः ||११||                                                              अर्थ:---हे वत्सा,तूं राजपुत्र आहेस खरा तथापि तुला मी उदरी धारण केले नाही,म्हणून तूं राजाच्या आसनावर बसण्यास योग्य नाहीस.ज्याला राजाच्या मांडीवर बसवायचे असेल त्याने माझ्या—सुरुच्या उदरी जन्मास यावे,अन्याच्या पोटी जो जन्मास आला आहे,त्यास राजाच्या मांडीवर बसता येणार नाही.||११||                                                                                                 अर्थ:---अरे ज्या तुला दुर्लभ वस्तूच्या प्राप्तीविषयी इच्छा झाली आहे तो तूं खरोखर अज्ञान बाळ आहेस,म्हणून,आपण ‘अन्यस्त्रीच्या गर्भामध्ये वाढले आहे’ हि गोष्ट अजून तुझ्या ध्यानांत आली नाही.||१२||                                                                                                             |                              तपसाऽऽराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे | गर्भे त्वं साधायात्मानं यदीच्छासि नृपासनम् ||१३||                                                                    अर्थ:---आतां जर राजाच्या आसनाची इच्छा असेल तूं तपाच्या योगाने ईश्वराच्या आराधन करून त्याच्याच अनुग्रहाने आपणाला माझ्या उदरी जन्म प्राप्त होण्याचा यत्न कर.||१३||                                                             अर्थ:---आतां तुला जर राजाच्या आसनाची इच्छा असेल तर तूं तपाच्या योगाने ईश्वराचे आराधन करून त्याच्याच अनुग्रहाने आपणाला तो ध्रुव,दंडाने ताडन केलेल्या सर्पाप्रमाणे क्रोधाने सुस्कारे टाकीत,प्रत्यक्ष पहात असणाऱ्या परंतु सापत्नमातेच्या प्रेमाने ज्याची वाचा कुंठीत झाली आहे अशा आपल्या पित्याच्या त्याग करून,रोदन करीत करीत आपल्या मातेच्या जवळ निघून गेला.||१४||                                                                                                                                अर्थ:---तेव्हां त्या सुनीतीने ज्याचे अधरोष्ट स्फुरण पावत आहेत व जो लांब लांब उसासे टाकीत आहे अशा त्या ध्रुव बालकाला मांडीवर घेऊन,नागरिक जनांच्या मुखांतून जे सवतीने भाषण केले होते त्याचे श्रवण केले,तेव्हां ती अत्यत दुःखित झाली.||१५||              अर्थ:---आणी आपल्या सवतीच्या भाषणाचे स्मरण करीत होत्साती ती सुनीती,अरण्यामध्ये वणव्यांत सांपडलेली वेल जशी होरपळून जाते त्याप्रमाणे शोकरुपी दावाग्नीने अंतःकरणामध्ये करपून जाऊन,आपल्या कमळासारख्या सुंदर दृष्टीने दुःखाश्रू ढाळूं लह्गली आणि एकाएकी धैर्य सोडून दुःखोद्रारपूर्वक रोदन करू लागली.||१६||                                                                                              |                             दीर्घं श्वसन्ती वृजीनस्य पार मपश्यति बालकमाह बाला |                                                 |                         माऽमङलं तात परेषु मंस्था भूङ्क्ते जनो यत्परदु:खादस्तत् ||१७||                                                  अर्थ:---तेव्हां दुःखाचा अंत केव्हां होईल हे न पाहणारी व दीर्घ श्वासोच्छवास टाकणारी ती सुनीती,ध्रुवबालकास म्हणाली की,--------बा वत्सा,दुसऱ्यानी वक्र भाषण केले त्यांनी आपला अपराध केला असे तूं मनांत आणूं नकोस.कारन,जो मनुष्य दुसऱ्याला दुःख देतो त्याला ते दुःख स्वतःलाच भोगावे लागते.म्हणून जीवानी इतर जीवांना दु:ख देऊ नये,तर ते दु:ख आपण सहन करावे.कारण इतरांना दिलेलेच दु:ख आपल्या दु:खास कारण होत असते.||१७||                                                                                                   अर्थ:---बाळा,सुरुचीने जे भाषण केले ते अगदी खरे आहे.कारण,ज्या मला नुसते भार्या अथवा दासी असे म्हणून वागविण्याचीदेखील महाराजांना लज्जा वाटत्ये,त्या मी हतभगिनीचे तुला आपल्या उदरी धारण केले असून तूं माझ्याच स्तनपानाने वाढला आहेस.||१८||                                                                                                         | आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्व-मुक्तं सामात्रापि यदव्यलिकम् | आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदिच्छ्सेsध्यासनमुत्तमो यथा ||१९||  अर्थ:---यास्तव बा वत्सा,माझ्या उत्तम नामक पुत्राप्रमाणे तुला राजासनावर बसण्याची जर इच्छा असेल तर अधोक्षजाच्या चरणकमलाचे निष्कपटपणे आराधन कर असे जे तुला सापत्नमातेने सांगितले आहे त्या प्रमाणेच तूं तिच्यावर मत्सरबुद्धी न ठेवितां ते श्रीहरीचे आराधन कर.आपण कोणाचाही मत्सर करू नये,कारण तोच मत्सर आपल्याच—जीवाच्याच दु:खाला कारण होत असतो.||१९||                                                                                      अर्थ:---हे बालका,जगाच्या पालनाकरितां ज्याने सत्वगुणात्मक स्वरूप स्वीकारीले आहे त्या भगवंताच्या चरणकलाची सेवा करून ब्रहमदेवालाही,ज्यांनी आपले मन आणि प्राण स्वाधीन करून घेतले आहेत त्या योगीजनांनीही वंघ्य असे खरोखर सर्वोत्कृष्ट स्थान प्राप्त झाले आहे.म्हणून आपण जो भगवंत सुखरूप आहे,त्याचीच सेवा करून त्यालाच प्राप्त करून घ्यावे.||२०||                                                                                         अर्थ:---त्याप्रमाणेच तुझा आजा जो भगवान स्वायंभुव मनु त्याने,ईश्वर सर्वांतर्यामी आहे,अशा बुद्धीने बहुददक्षणायुक्त यज्ञांच्या योगेकरून ज्या भगवंताचे आराधन करून,इतर साधनांनी दुर्मिळ असे या भूलोकाचे व स्वर्गलोकचे सुख प्राप्त करून घेऊन,मरण पावल्यावर मोक्षसुखही संपादन केले.||२१||                                                                                  |तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपादब्जपाद्धतिम् | अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पुरुषम् ||२२||   अर्थ:---ह्याकरीतां हे वत्सा,तूंही,मोक्ष मिळण्याची इच्छा करणारे पुरुष ज्याच्या चरणकमलाच्या मार्गाचा शोध करीत असतात,त्या भक्तवत्सल प्रभूलाच शरण जा आणि स्वधर्माचरणाने शुद्ध केलेल्या व अनन्यभक्तीने युक्त अशा आपल्या मनाचे ठिकाणी त्या पुरुषोत्तमाचे ठिकाणी त्याची स्थापन करून सेवा कर.आपण भगवंतांची अनन्यभक्तीने सेवा पारून त्या भगवंतांचा अनुभव घ्यावा.||२२||                                                                                                                                    अर्थ:---हे बाळा,इतर ब्रहमादिलोक जिचा शोध करीत असतात ती प्रत्यक्ष लक्ष्मीच दिव्याप्रमाणे हातांत कमळ घेऊन ज्याच्या शोध करीत असत्ये त्या कमलनयन भगवंतावांचून दुसरा कोणीही तुझ्या दुःखाचा नाश करणारा मला दिसत नाही.आईने आपल्या कन्या—पुत्रास परिस्थितीनुसार भगवंतांची निष्काम भक्ती करण्याचा उपदेश करावा व आपल्या कन्या—पुत्राचे परम कल्याण करावे.||२३|| अर्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुर,ध्रुवाने अशा प्रकारचे आईचे विलापरूप परंतु आपली इष्टसिद्धी करून देणारे भाषण श्रवण करून,आपल्यालाच विवेकयुक्त बुद्धीने मनाचे नियमन करून,तो पित्याच्या नगरांतून बाहेर निघाला.ध्रुव बाळाचे वय लहान असतांना त्यांनी आईच्या बोलण्यावर विवेकपुर्वक निर्णय घेऊन भगवंतांकडे निघाला,त्याप्रमाणे आपणही जेव्हा प्रसंग येईल त्या परीस्थित विवेकापुर्वक भगवंतानाकडे जाण्याचा आवश्य प्रयत्न करावा.||२४||                                                                                   |                नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् | स्पृष्टा मूर्धन्यघघ्रेण पाणिना प्राह विस्मित: ||२५||                                 अर्थ:---हे विदुरा,नारदाने ते वर्तमान ऐकून व त्या ध्रुवाच्या मनांतील आशय जाणून त्याच्या जवळ आला आणि पापांचा नाश करणारा(परम पवित्र)असा आपला हात त्याच्या मस्तकी ठेऊन,आश्चर्य पावून आपल्याशीच म्हणाला की,-------------------||२५||

अर्थ:---अहो ! अपमान सहन व करणाऱ्या क्षत्रियांचे तेज तरी पहा किती विलक्षण आहे ते ! हा ध्रुव,लहान बालक असूनही आपल्या सापत्नमातेचे दुर्भाषक ह्रदयांत धारण करितो.ध्रुव बलाने आपल्या मातेचे दुर्भाषण आपल्या मातेला प्रतिकार न करता आपल्या हृदयात धारण करून परमात्मा प्राप्तीसाठी वनात आला.त्याप्रमाणे आपणही ज्या व्यक्तीने दुर्भाषण केले,त्यांना प्रतिकार न करता   प्रतिकूल परीस्थित परमात्म्याच्या प्राप्तीसाठी साधू—संत—महात्मा यांच्याकडे जावे,अन्याकडे—आपल्या मृत्यूकडे मुळीच जाऊ नये,कारण मनुष्य देह हा पुन्हा—पुन्हा मिळत नाही.||२६||

अर्थ:---नंतर नारद ध्रुवास म्हणाले----हे बालका,खेळण्याच्या पदार्थाचे ठिकाणी आसक्त असणारा तूं अध्यापि पांच वर्षाचा कुमार आहेस.या वयांत तुला सन्मान किंवा अवमान यांच भेद कळत नसावा असे आम्हांसं वाटते.||२७||

|                 विकल्पे विदयमानेऽपि न ह्यसंतोषहेतव:| पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ||२८||                 अर्थ:---आतां मान किंवा अपमान ह्यांचे भेद जरी तूला समजत असेल तरी पुरुषाच्या असंतोषाला मोहावाचून दुसरी कोणचीच कारणे नाहीत.कारण,लोकामध्ये जे काही सुख किंवा दुःख प्राप्त होतें तें स्वतःच्या कर्मानींच प्राप्त होतें.म्हणून आपण मोहात्मक कर्में न करता निष्काम विहित कर्में करावे व निषिद्ध कर्में करू नये.||२८||

|                        परीतुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुषः | दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येरगतिं बुध: ||२९||                                                 अर्थ:---तस्मात् बा ध्रुवा,शहाण्या मनुष्याने,ईश्वराची अनुकूळता असल्यावाचून प्रयत्न सफल होत नाहींत,असें मनांत आणून आपल्या दैवानें जें प्राप्त झाले असेल तेवढ्यानेच संतुष्ट असावे.||२९||

अर्थ:---आतां तूं आईने सांगितलेल्या योगमार्गाने ज्या देवाचा प्रसाद मिळविण्याची इच्छा करितोस तो देव तर,पुरुषांना आराधना  करण्यास फार कठीण आहे असे मला वाटते.||३०||

अर्थ:---कारण,सर्व संगपरीत्याग करून तीव्रयोगाने युक्त अशा समाधीच्या योगेकरून मुनिजन पुष्कळ जन्मेपर्यत मार्ग शोधित असतांहि त्यांना त्याचा पत्ता लागत नाही.||३१||                                                                            अर्थ:---यास्तव,ध्रुवा,तूं आतां हा आपला व्यर्थ दुराग्रह सोडून दे.पुढे आपले कल्याण करून घेण्याचा काल प्राप्त झाला म्हणजे(वृद्धावस्थेमध्ये)तूं भगवत्प्राप्तीच्या यत्न करिशील.||३२||

|                  यस्य यद्दैवाविहीतं स तेन सुखदु:खायो: |  आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति||३३||                             अर्थ:---आणि दुसरे असे आहे की,सुख अथवा दुःख यांपैकी दैवाने जे ज्याला प्राप्त झाले असेल त्याच्या योगाने म्हणजे सुख  मिळाले तर पुण्यक्षय होतो आणि दुःख प्राप्त झाले तर पापरूप होतो,अशा रीतीने आत्म्याला संतुष्ट करणारा जो प्राणी असतो,तोच ह्या संसारूप अंधकारांतून पार पडतो.(मुक्त होतो)||३३||

|             गुणाधीकान्मूदं लिप्सेदनुक्रोशं गुनाधमात्  | मैत्रीमंसामानादान्विच्छन्न तापैरभिभूयते ||३४||                                                                       अर्थ:---आतां आत्म संतोष कसा करावा?असे विचारशील तर हे बालका,गुणांनी जो आपल्याहून अधिक असेल त्याला पाहून प्रीती करावी,निंदा करू नये;गुणांनी कमी असेल त्याला पाहून दया करावी,तिरस्कार करूं नये;आणि गुणांनी जो आपल्याशी समान असले त्याच्याशी मैत्री करावी,स्पर्धा करू नये.अशा करणाऱ्या प्राण्याला तापांच्या योगाने पिडा होत नाही.||३४||                                                                                     

अर्थ:---ध्रुव म्हणाला---हे ज्ञानसंपन्ना,नारदा सुखदुःखखांच्या प्रसंगांनी ज्यांची विवेक बुद्धी नष्ट झाली आहे अशा पुरुषांना,शांती धारण करण्याचा जो हा प्रकार आपण कृपा करून दाखविला आहे,तो आमच्यासारख्यांनी जाणण्यास अगदी अशक्य आहे.||३५||                          अर्थ:---कारण,घोर असा क्षत्रीयस्वभाव प्राप्त झाल्याने विनयशून्य अशा माझ्या,सुरुचीच्या दुर्भाषणरूप बाणांनी विदीर्ण झालेल्या ह्रदयामध्ये तो आपला उपदेश ठरत नाही.||३६||

|                       पदं त्रीभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे | ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रम्हन्नन्यैरप्यनधिष्ठीतम् ||३७||                                                                        अर्थ:---यास्तव हे ब्रहमनिष्ठा नारदा,आमच्या पूर्वजांना व दुसऱ्या कोणालाहि जे प्राप्त झाले नाही असे त्रैलोक्यांत अतिशय उत्कृष्ट स्थान जे असेल ते जिंकण्याची इच्छा करणाऱ्या मला आपण सन्मार्गाचा उपदेशक करा.||३७||

अर्थ:---आणि माझे हित करणे आपणास इष्टच आहे.कारण,जे आपण ज्ञानसंपन्न अशा ब्रहमदेवाच्या शरीरापासून उत्पन्न झाला आहां,ते खरोखर वीणा वाजवीत वाजवीत जगाच्या हिताकरितां सूर्यासारखे पर्यटन करीत आहां.||३८||

अर्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा याप्रमाणे धृवाचे भाषण श्रवण करून,तत्काळ संतुष्ट झालेला भगवान् नारद,कृपेने त्या ध्रुव बालकाला  सद्वाक्याचा उपदेश करीत ह्यानाला की,-----------------||३९||                                                                                                                                  अर्थ:---नारद म्हणाल---हे ध्रुवा,सुनीती मातेने ज्याचे तुला वर्णन केले आहे तोच भगवान वासुदेव,तुझ्या कल्याणाचा मार्ग आहे,यास्तव तूं भगवंताचेठिकाणी एकाग्रचित्त लावून त्याचे भजन कर.आपण—जीवानी एकाग्रचित्त करून भगवंतांचे भजन करावे.||४०||       

|                   धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेछ्रेय आत्मनः | एकमेव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ||४१||                                              अर्थ:---जो पुरुष,धर्म,अर्थ,काम अथवा मोक्ष यांपैकी कोणत्याही कल्याणाची इच्छा करितो,त्याला ते कल्याण प्राप्त होण्यास श्रीहरीच्या चरणाचे सेवन करणे हेच एक साधन आहे.आपण—जीवानी स्वधर्मानुसार धर्म,अर्थ,व काम हे पुरुषार्थ प्राप्त करून घेतले असता अंत:करण अशुद्ध होत नाही,तर धर्म,अर्थ,काम हे पुरुषार्थ अधर्मानुसार—परधर्मानुसार प्राप्त करून घेतले असता अंत:करण अशुद्ध होते.शुद्ध अंत:करणाने सत्संग केला असता चौथा जो मोक्ष पुरुषार्थ प्राप्त होऊन जन्म—मरण निवृत्त होते.अशुद्ध अंत:करणाने चौथा जो मोक्ष पुरुषार्थ प्राप्त होत नाही.म्हणून आपण स्वधर्मानुसार आचरण करावे.||४१||   

अर्थ:---यास्तव बा ध्रुवा,तुझे कल्याण असो.तूं आतां,ज्याठिकाणी मधुवननामक पवित्र वन आहे,हरीचे नित्यदा सांदिध्य आहे,त्या यमुनेच्या पवित्र तीराचेठिकाणी गमन कर.आपण पवित्र टःईआख़ँई वास्तव्य करावे,कारण ती भूमी,ते तीर्थ संत—महात्म्य यांच्या सानिद्ध्याने पवित्र झालेले असतात.म्हणून आपणही पवित्र होतोत.||४२||

अर्थ:---त्याठिकाणी यमुनेच्या पवित्र उदकामध्ये त्रिकाल स्नान करून व देवतांना नमस्कार करणे इत्यादिक आपल्या अधिकारास योग्य असलेली कर्मे करून,तूं आपणास बसण्याकरितां दर्भादिकांचे आसन व त्यावर बसावे.||४३||

अर्थ:---आपण आणि पूरक,कुंभक व रेचक अशा तीन प्रकारच्या प्राणायामाच्या योगेकरून,प्राण इंदिये आणि मन यांचे चांचल्य हळू हळू कमी करून धैर्ययुक्त मनाने श्रीहरीची धारणा आपण कारावी.||४४||

अर्थ:---तो भगवान असा की,---जो भक्तांना वर देण्यास उत्सुक आहे,ज्यांचे मुख व नेत्रे सर्वकाळ प्रसन्न आहेत जो उत्तम नासिका, चांगल्या भ्रुकुटी व मनोहर गाल ह्यांनी युक्त असून देवांमध्ये सुंदर व तरून आहे,ज्याचे अवयव रमणीय दिसत आहे,जो आरक्त-वर्ण अशी ओठ व नेत्रे धारण करीत असून शरणागतांना आश्रय भूत,सुखकर,आश्रय योग्य व कृपेचा केवळ सागर आहे.||४५-४६||

अर्थ:---ज्याच्या वक्ष:स्थलावर श्रीवत्सचिन्ह आहे.जो मेघासारखा श्यामवर्ण व पुरुषाच्या लक्षणांनी युक्त,कंठामध्ये वनमाळा धारण करणारा आहे,ज्याचे बाहू शंख चक्र,गदा व पद्म ह्यांच्या योगाने शोभत आहेत,||४७||

अर्थ:---ज्याच्या मस्तकावर,किरीटी कानांत कुंडले दंडांचेठीकाणी बाहुभूषणे व हातांत कडी आहेत,ज्याच्या कंठानें कौस्तुक मण्याला शोभा आणिली आहे,जो पिंवळा रेशमी पितांबरी नेसला आहे,||४८||

अर्थ:---ज्याच्या कटीच्या सभोवती कमरपट्ट्याचे वेष्टन आहे,ज्याच्या पायांत सुवर्णाची नुपुरे शोभत आहेत,ज्याचे स्वरूप फार देखणे,शांत व मनाला आणि नेत्रांना आनंद देणारे आहे,||४९||

अर्थ:---जो हिरकण्यासारख्या चमकनाऱ्या नखपंक्तीने युक्त अशा आपल्या चरणांच्या योगाने,पूजा करणाऱ्या भक्तांच्या ह्रदयकमळांतील कर्णिकेच्या मध्यस्थानाचे आक्रमण करून त्यांच्या ह्रद्याम्ध्ये राहिला आहे.||५०||    

अर्थ:---याप्रमाणे श्रीहरीच्या स्वरूपाची धारणा करून,नंतर निश्चळ व एकाग्र  केलेल्या मनाने तो श्रेष्ठ वर-दाता प्रभु आपणाकडे प्रेमदृष्टीने पहात असून हास्य करीत आहे असे चिंतन आपण—जीवानी करावे.||५१||

अर्थ:---याप्रमाणे भगवंताच्या परम मंगलकारक रूपाचे ध्यान करणाऱ्या पुरुषाचे मन,परमानंदाच्या योगाने भगवत्स्वरूपाचे ठिकाणी सत्वर मिळून गेले असतो,ते तेथून माघारी फिरत नाही.||५२||

अर्थ:---हे राजपुत्रा,मी आतां तुला जप करण्यास योग्य असा परम गुह्य मंत्र सांगतो ऐक.ज्या मंत्राचा सात दिवसर्पंत जप करणारा पुरुष,आकाशामध्ये संचार करणाऱ्या देवगंधर्वादिकांस अवलोकन करितो.||५३||

|                                                                     “ॐनमो भगवते वासुदेवाय’’| मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यामयीं बुधः|                                                                                                                                |                                                                                         सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवीत् ||५४||                                                                    अर्थ:---“ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”ह्या मंत्राच्या योगाने देश व काल ह्याच्या वेगवेगळ्या प्रकारांचे तत्व जाणणाऱ्या चतुर पुरुषांने—आपण—जीवानी नानाप्रकारच्या पदार्थांनी श्रीहरीची पदार्थमय पूजा करावी.||५४||

अर्थ:---शुद्ध उदके,वनसंबंधी पुष्पे,मुले,फळे,पत्रे,दूर्वांकुर,व वस्त्राऐवजी भूर्जवृक्षाच्या त्वचा,या पदार्थांनी व भगवंताला प्रिय अशा तुळशीनी प्रभूचे पूजन आपण—जीवानी करावे.||५५||

अर्थः---ते असे की,शिला,काष्ठ इत्यादि निर्मित श्रीहरीची मूर्ति संपादन करून तिचेठिकाणी किंवा पृथ्वी उदक इत्यादिकांचेठिकाणीच परमेश्वराची भावना करून पूजा करावी.ती पूजा सांग होण्याकरितां पूजकाने—आपण—जीवानी आपले चित्त स्थिर राखावे,शांति धरावी,मौनव्रत धारण करावे,व वनांतील कंदमूळफळाचा परिमित आहार करावा,मननशील असावे.||५६||  

अर्थः---उत्तमकीर्ति भगवान् आपल्या अचिंत्य मायारूप शक्तीच्या योगेकरून स्वेच्छेने मनोहर अवतार घेऊन,जे जे मनोहर चरित्र करील ते ते मनामध्यें आणून त्याचे चिंतन आपण—जीवानी  करावें.||५७|| 

अर्थः---हे ध्रुवा,पूर्वी जे तुला मी भगवंताच्या पूजेचे प्रकार सांगितले आहेत ते सर्वही द्वादशाक्षरात्मक गुह्यमंत्रानेच मंत्रस्वरूपी श्रीहरिला अर्पण आपण—जीवानी करावे.||५८||                                              

अर्थः---याप्रमाणे आपल्या इच्छेनुसार काया-वाचा-मनांनी भक्तियुक्त पूजनेकरून पूजिलेला भगवान्,त्या निष्कपटरीतीने उत्तमप्रकारे सेवा करणाऱ्या देहधारी—आपानांना—जीवांना--पुरुषांना धर्म अर्थ काम व मोक्ष ह्यांपैकी जे श्रेय इष्ट असेल ते देऊन त्याच्या—आपल्या—जीवाची--भक्तीची वृद्धि करितो.||५९-६०||

अर्थः---ह्याकरितां साक्षात् मुक्ति मिळविण्याकरितां विषयांच्या भोगाविषयी विरक्त होऊन,निरंतर प्रेमयुक्त पूर्ण भक्तियोगाने त्या परमेश्वराचे भजन करावें.||६१|| 

अर्थः---याप्रमाणे नारदाने सांगितले असतां त्या राजपुत्र ध्रुवाने,त्या नारदाला प्रदक्षिणा व नमस्कार करून हरीच्या चरण-चिन्हांनी मंडित अशा त्या पुण्यकारद,मधुवनामध्यें गमन केले.||६२||  

अर्थः---याप्रमाणे तो ध्रुव बालक तपोवनामध्यें गेला असतां,इकडे नारद मुनि उत्तानपाद राजाच्या नगरामध्यें प्रविष्ट झाला.तेव्हां राजाने सत्कारपूर्वक अर्ध्यपाद्दादिकेकरून त्याची पूजा केल्यावर सुखासनी स्वास्थ बसलेल्या त्या नारदाने राजाला विचारिले कीं,-||६३||     

अर्थः--- नारद म्हणाला----हे राजा,अतिम्लान झालेल्या मुखाने युक्त असा तूं,इतका दिर्घ विचार कशाचा करीत आहेस?तुझ्या,अर्थानें युक्त असा धर्म किंवा काम हे कांही लोपले नाहीत ना ? ||६४||                                                                   राजा म्हणाला---हे ब्रहमनिष्ठा नारदा,काय सांगावे ! स्त्रीलंपट व निर्दयवित्त अशा मी,आपला महाबुद्धिमान पुत्र,पांच वर्षाचा बालक असतां,त्याला त्याच्या आईसह बाहेर घालविलें.उत्तानपाद राजस जसा भूतकाळातील अपराधाचा पश्चाताप झाला,त्याप्रमाणे आपणासही भूतकाळातील अपराधाचा पश्चाताप होऊन श्रेष्ठापुढे क्षमा मागावयास पाहिजे.||६५|| 

अर्थः---हे ब्रहमनिष्ठा,वनामध्यें थकलेल्या,क्षुधाक्रांत व ज्याचे मुखकमल म्लान झाले आहे अशा कोठे तरी निजलेल्या त्या माझ्या बालकाला,लांडगे तर भक्षण करणार नाहीस ना ? ||६६|| 

अर्थः---अहो ! स्त्रीजित—स्त्रीने जिंकणाऱ्या—स्त्रीच्य्सा ताब्यात असणाऱ्या--झालेल्या माझे दुष्टचित्तत्व तरी किती आहे ते सांगतो ऐका.!म्यां दुष्टशिरोमणीने मुलगा प्रेमाने मांडीवर बसावयास इच्छित असतां त्याचा अंगीकार केला नाही ! ||६७||                                                                                               अर्थः---नारद म्हणाला:---हे राजा,ज्याची कीर्ति सर्व जगाला व्यापून टाकीत आहे त्या देवाने रक्षण केलेल्या आपल्या पुत्राचा, ‘त्याचा प्रभाव अजून तुला समजला नाही म्हणून’ तूं अगदी शोक करू नकोस.||६८|| 

अर्थः---हे राजा,तो तुझा महासमर्थ पुत्र,इंद्रादी लोकपलांनिहि करण्यास अशक्य असे कर्म करून,तुझ्या यशाचा लोकांत प्रसार करीत होत्साता लवकरच परत येईल.||६९|| 

अर्थः---मैत्रेय म्हणाला:---हे विदुरा,असे नारदाने सांगितलेले भाषण श्रवण करून तो राजा,राज्यलक्ष्मीचा अनादर करून पुत्राचेच चिंतन करीत राहिला.पुत्राला भगवंताने दर्शन देऊन,त्याची इच्छा पूर्ण केलेली आहे हे ऐकून राजा ज्या स्त्रीत आसक्त झालेला होता त्या स्त्रीचे आसक्तीचे अनुसंधान त्यागून,ते चित्त ध्रुव—बाळाकडे लागले.कोणत्याहि व्यक्तीवर आपल्या गुणाचा प्रभाव पडत असतो,म्हणून आपण सद-गुण प्राप्त करून घेण्यासाठी सत्संग करावा व दु:संगाचा त्याग करावा.||७०||  

|                    तत्राभिषीक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् | समाहित: प्रर्यचरदृष्यादेशेन पुरुषम्||७१||                                                                                                                     अर्थः---इकडे ध्रुवाने,मधुवनांत जाऊन यमुनेचे स्नान केले व ज्या रात्री तेथे पोचला होता त्या रात्री देहशुद्धयर्थ उपोषण करून एकाग्रचित्त होत्साता,नारदाच्या उपदेशाप्रमाणे तत्परतेने भगवंतांची पूजा केली.आपण आपल्या अंत:करणाच्या शुद्धीसाठी निष्कामतेने पवित्र नदीत स्नान करावे अंत:कारण स्थिरतेसाठी एकाग्रचित्त करून भगवंतांची पूजा करावी.||७१|| 

अर्थः---नंतर तीन--तीन दिवस उपोषण करून चवथ्या दिवशी शरीरनिर्वाहापुरती कवठे व बोरे भक्षण करून त्या ध्रुवाने,श्रीहरीचे आराधन करीत पहिला महिना घालविला.आपणही आपल्या स्थूल-शरीराच्या शुद्धीसाठी अल्पसा फलाहार करून  प्राणाचे पोषण करावे.||७२||                   

अर्थः---तसेच दुसऱ्या महिन्यात सहाव्या सहाव्या दिवशी गळून पडलेली पाने व तृणवगैरे भक्षण करून देह निर्वाह करून त्या ध्रुवाने व्यापक प्रभूचे आराधन केले.आपणही त्यानंतर आपापल्या क्षमतेनुसार ध्रुव बाळाप्रमाणे देहाचे भरण पोषण करावे.||७३||     

अर्थः---तिसऱ्याही महिन्यामध्यें नवव्या--नवव्या दिवशीं देहनिर्वाहार्थ केवळ उदकाचे पाष्ण करून,त्या ध्रुवाने समाधीच्या योगाने उत्तम कीर्ती भगवंतांचे आराधन केले.आपणही आपापल्या क्षमतेनुसार देहाचे भरण—पोषण करावे.||७४||                                                                                            अर्थः---चवथ्याहि महिन्याचे ठिकाणी त्याने बाराव्या--बाराव्या दिवशी एकवेळ वायू भक्षण करून,प्राणायामाने श्वास स्वाधीन करून,व ह्रदयांत श्रीहरीचे ध्यान करीत देहाचे धारण केले याप्रमाणे ध्रुवाने दरमहिन्यांत तपाची वृद्धि व आहाराचा संकोच केला.आपणही आपल्या क्षमतेनुसार आहाराचा संकोच करून देहाचे भरण—पोषण करावे.||७५||   

अर्थः---तदनंतर पांचवा महिना लागला असतां,तो राजपुत्र,प्राणवायूचा जय करून ब्रहमवस्तूचे ध्यान करीत एका पायांवर स्तंभासारखा निश्चळ उभा राहिला.आपणही आपापल्या क्षमतेनुसार साधनाकरून ब्रह्मवस्तुचे ध्यान करावे.||७६||  

अर्थः---नंतर शब्दादिक विषय व इंद्रिये ज्याच्याठिकाणी राहतात असे आपले मन,सर्व पदार्थांवरून निवृत्त करून त्याचेठिकाणी भगवंतांच्या स्वरूपाचे (ब्रह्माचे)ध्यान करीत असणाऱ्या त्या बालकाला,ब्रहमवस्तूहून दुसरे काहीच दिसेनसे झाले.आपणही त्याप्रमाणे ब्रह्मवस्तुचे ध्यान करावे,जेणेकरून ब्रह्मवस्तुशिवाय अन्य विषयांचे भान होऊ नये.||७७|| 

अर्थः---या प्रमाणे तो ध्रुव बालक,महत्तत्त्वाधिकाचे आधारभूत,व प्रकृतिपुरुषांचे नियामक अशा ब्रहमस्वरूपाचेठिकाणी धारण करीत असता,त्याचे तेज सहनकरण्यास असमर्थ झालेले तिन्ही लोक कंपायमान झाले.||७८||  

अर्थः---तो राजपुत्र ध्रुव ब्रहमस्वरूपाचे ध्यान करीत जेव्हां एका पायावर उभा राहिला,तेव्हां त्याच्या अंगुष्ठाने दाबलेला पृथ्वीचा अर्धा भाग,डावीकडे व उजवीकडे नम्र होतो तसा नम्र झाला.||७९|| 

अर्थः---आणि तो ध्रुव आपल्या प्राणाचा व त्याच्या आंतबाहेर जाण्याच्या द्वारांचा निरोध करून,आपल्याहून अभेददृष्टीनें विश्वात्मक श्रीविष्णूंचे ध्यान करूं लागला असतां श्वासोच्छवास बंद झाल्यामुळे अत्यंत पीडित झालेले लोकपालांसहवर्तमान सर्व लोक,श्रीहरिला शरण गेले. ||८०||

अर्थः---देव म्हणाले----हे भगवान्,स्थावरजंगमात्मक सर्व प्राण्यांच्या शरीरांचा असा एकाएकी प्राणनिरोध कधींहि झालेला आम्हांस ठाऊक नाहीं,म्हणून शरण जाण्यास योग्य अशा तुला आम्हीं शरण आलो.तर या संकटांतून आमची मुक्तता कर.||८१||

|                                      मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया न्निवर्तयीष्ये प्रतियात स्वधाम |                                                                        |                                            यतो हि व: प्राणनिरोध आसी दौत्तानपादिर्मयी संगतात्मा ||८२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      अर्थः---श्रीभगवान् म्हणाले----देवहो,तुम्ही भिऊ नका,ज्यापासून तुमच्या प्राणाचा निरोध झाला आहे तो उत्तानपाद राजाचा ध्रुव,जगद्रूप अशा माझ्या ठिकाणी सप्रमभावानें आपला प्राणवायू कोंडून एक्यभाव पावला आहे.त्या बालकाला मी दुष्कर तपश्चर्ये-- पासून निवृत्त करितो.तुम्हीं आपापल्या स्थानी गमन करावे.||८२||

या प्रमाणे श्रीमद्भागवत नामक महापूराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें ध्रुवचरित्रसंबंधी हा आठवा(८)अध्याय ब्याऐंसी(८२)श्लोकांनियुक्त    समाप्त झाला ||८||                                                                                                         |                                  ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु|| || सदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                    

__________________________________________________________________________________________           ९---आतां या नवव्या(९)अध्यायामध्ये,ध्रुवाने श्रीहरीची स्तुती करून,त्याच्यापासून वर मिळविले आणि त्या मधु-वनतून आपल्या नगरामध्ये येऊन,नित्याने दिलेले राज्य केले अशी कथा वर्णिली आहे.                                               |९---                                ९---वर मिळून ध्रुवाचे घरी परतणे __________________________________________________________________________________________

|मैत्रेय उवाच                                                                                                                                                                                                                                          |                                    त एवमुत्सन्नभया उरूक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् |                                                                                                                                                                                                                                 |                                                                    सहस्त्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गत: ||१||                                                                                                                                                                         भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणे भागवद्वाम्याच्या योगाने भयरहित झालेले ते देव,उरुक्रम भगवंताला नमस्कार करून,स्वर्गलोकास निघून गेले इकडे तो विश्वरूपी परमात्माहि ध्रुवभक्ताला अवलोकन करण्याकरिता गरुडावर बसून मधुवनांत प्राप्त झाला.||१||                                                                                                     भावार्थः---तेव्हा ध्रुवाने,योगाच्यादृढतेमुळे निश्चळ झालेल्या बुद्धीने ह्रदयकमळकोशामध्ये स्फुरण पावणारे,विगेसारखे दैदिप्यमान श्रीकरीचे स्वरूप एकाएकी अंतर्धान पावले असे जाणून,चटकन आपला समाधी उतरला आणि डोळे बाहेर पाहतो तो ह्रदयांत दिसत होते तसेच बाहेर असलेले भगवंताचे स्वरूप त्याच्या दृष्टीस पडले.||२||                                                       भावार्थः---त्याच्या दर्शनाने गडबडून गेलेल्या त्या ध्रुवाने आपले शरीर,भूमीवर वेताच्या काठीसारखे लववून देवाकडे पहात पहात देवाला वंदन केले तेव्हा तो ध्रुव,आपल्या नेत्रांनी भगवत्स्वरुपाचे प्राशनच करितो कि काय ! मुखाने देवाचे चुंबन करितो कि काय !आणि आपल्या बाहूंनी भगवंताचे आलिंगनच करितो कि काय असा भासला.||३||                                                                                                        भावार्थः---तेव्हा ध्रुवाच्या व सर्व जणांच्या ह्रदयामध्ये व्यापून असणाऱ्या त्या भगवंताने,आपले गुणवर्णन करण्याची इच्छाकरणारा,परंतु ते कसे करावे ते न जाणणारा,म्हणूनच केवळ हात जोडून पुढे उभा राहिलेला अशा त्या ध्रुवास जाणून करुणेने आपल्या वेदमय शंखाच्या योगाने त्याच्या गालास स्पर्श केला.||४||                                                                                                         भावार्थः---त्याचवेळी भगवंताने दिलेली दिव्य वाणी पावोन,ज्याने ईश्वर आणि जीव यांचा निर्णय जाणला आहे,म्हणूनच ज्याला ईश्वराचे ठिकाणी प्रेम प्राप्त झाले आहे व ज्याला पुढे अढळपद प्राप्त होणार आहे,असा तो ध्रुव,ज्याची मोठी कीर्ती सर्वत्र प्रख्यात आहे अशा त्या भगवंताची स्तुती करूं लागला.||५||                                                                                    |ध्रुव उवाच                                                                                                    |                          योsन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां संजीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्रा |               |                          अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ||६||                                                                                       भावार्थः---ध्रुव म्हणाला सर्व शक्ति धारण करणारा जो भगवान आपल्या चिच्छक्तीच्या योगाने माझ्या अंतःकरणामध्ये प्रवेश करून ह्या माझ्या निद्रिस्त झालेल्या वाणीला आणि हात,पाय,कर्ण,त्वचा आदिकरून इंद्रियानाही संजीवन करितो त्या सर्वातर्यामी तुज भगवंताला माझा नमस्कार असो.||६||                                                                                                         भावार्थः---हे भगवान,ज्याप्रमाणे अग्नि,वस्तुतः एकच असून नानाप्रकारच्या काष्ठामध्ये लांब रुंद वगैरे नानाप्रकारचा भासतो त्याप्रमाणे सर्वांचा  तूं एकच असून बहुगुणांनी युक्त असलेल्या आपल्या महानामक शक्तीच्या योगाने हे मह पावलेल्या त्या मायेच्या मिथ्याभूत गुणाचेठिकाणी राहिलास म्हणजे त्या त्या इंद्रियांच्या देवतारूपाने नानाप्रकारचा भासतोस.||७||                                                                                                           भावार्थः---हे जगन्नाथा,तूं दिलेल्या ज्ञानाच्या तुला शरण प्राप्त झालेल्या ब्रहमदेवानेही हे जग,निजून उठलेल्या पुरुषाप्रमाणे अवलोकन केले.यास्तव हे दीनबंधो,मुक्तपुरुषांनाही आश्रय करण्यास योग्य असे तुझे.चरणमूळ,तूं केलेले उपकार जाणणाऱ्या पुरुषाने कसे बरे ! विसरले जाईल ?मुळीच विसरले जाणार नाही.जर कोणी विसरले तर तो कृतघ्नच समजला पाहिजे.म्हणून आपण—जीवानी भगवंतांनी जे उपकार केलेले आहेत,त्यांच्या उपकारांची जन ठेऊन ये उपकरातून उतराई होण्यासाठी कृतज्ञ असावे,तर                कृतघ्न असू नये.||८||                                                                                                         भावार्थः---हे भगवन,जे विषयसंबंधी सुख,प्राण्यांना नरकामध्ये सुद्धा प्राप्त होते,त्या शवतुल्य देहाने उपभोग करण्यास योग्य सुखाची जे पुरुष इच्छा करितात आणि जन्ममरणरूप संसारापासून मुक्ती होण्यास कारणीभूत अशा कल्पवृक्ष सारख्या तुझे विषयप्राप्तर्थ करितात ते पुरुष,तुझ्या मायेने खरोखर मोहितबुद्धी झाले आहेस असे समजावे.आपण—जीवानी मनुष्य देहात आल्यानंतर विषयांसाठी नरदेहाचा उपयोग न करता भगवंतांसाठिस या देहाचा विनियुग करावा.||९||                                           भावार्थः---हे विश्वनाथा,तुझ्या चरणकमळाचे ध्यान केले असतां किंवा तुझ्या भक्ताचे चरित्र ऐकिले असतां.प्राण्यांना जे सुख प्राप्त होते ते निजानंद ब्रह्माचेठिकाणी हि प्राप्त होत नाही मग मृत्युच्या तरवारीने(काळाने)तुकडे केलेल्या स्वर्गीच्या विमानांतून खाली पडणाऱ्या जीवांना ते सुख प्राप्त होणार नाही हे काय सांगावे.म्हणून आपण—जीवांनी भगवंतांच्या कथा,लीला चरित्रे,भगवंतांचे स्वरूप कथा आणि भक्तांचे चरित्रे-कथा श्रवण कराव्यात,कारण त्यात जो आनंद आहे,त्याप्रकारचा आनंद ब्रह्मा-सुखातसुद्धा नाही.अन्य जे विषय आहेत त्याठिकाणी तर दु:खच दु:ख आहे.म्हणून विषयांचा त्याग करून भगवंत व संत—महात्मा यांच्याचसंबंधी फक्त श्रवण करावे.||१०||                                                                                                               भावार्थः---यास्तव हे अनंता,तुझ्याठिकाणी निरंतर भक्ती करणाऱ्या शुद्धचित्त सत्पुरुषाचा मला वारंवार समागम घडावा.म्हणजे त्या सत्समागमाच्या योगाने मी तुझ्या गुणकथारूप अमृताच्या प्राशनाने मत्त होऊन,अनेक दुःखांनी भरलेल्या ह्या संसारासमुद्राला अनायासाने तरून जाईल.आपणास—जीवास ज्याचे चित्त शुद्ध आहे त्यांचा सत्संग प्राप्त झाला असता आपणास वेदांत—शास्त्राचे विचाररूप श्रवण घडते.त्यामुळे आपणास—जीवास भगवंतांच्या कथा,भगवंतांच्या लीला,भगवंतांच्या स्वरुपाचे चिंतन घडून ज्ञान होते.असे झाले असता आपण—जीव संसाररूप संसारातून तरुण जातोत.त्यामुळे आपले –जीवाचे जन्म—मरण नुवृत्त होऊन सुखारुपता प्राप्त होते म्हणजे आपली इच्छा जी सर्व दु:खाची निवृत्ती होते व सर्व सुखाची प्राप्ती होते.आपली हि इच्छा संसारात कधीच प्राप्त झाली नाही.ज्याप्रमाणे मृगजळाने तहानेची इच्छा कधीच तृप्ती होणारच नाही,त्याप्रमाणे विषयांच्या सेवनाने कधीच आनंदाची तृप्ती मागे झाली नाही व भविष्य काळातही होणार नाही व आजही होत नाही.||११||                                                                                                      भावार्थः---हे कमलनाभा ईश्वरा,तुझ्या चरणकमलाच्या सुवासाला ज्यांची मने लुब्ध झाली आहेत अशा प्रेमळ भक्तांचा समागम करणारे जे मनुष्य ते,अत्यंत प्रिय अशा ह्या मनुष्यदेहाचे व ह्याच्या संबंधाने प्राप्त झालेल्या,पुत्र,मित्र,गृह,द्रव्य,दारा इत्यादिकांचेहि स्मरण करीत नाही.आपणास ज्यांना परमात्म्याचा अनुभव आला आहे,त्यांचा आपण समागम केला तर आपणास श्रवणद्वारे कळते—ज्ञान होते त्यामुळे ज्यांना कळते—ज्ञान होते,त्यामुळे कळाल्यामुळे—ज्ञान झाल्यामुळे आपण देहसंबंधित आसक्त होत नाहीत,त्यामुळे आपणास परमात्म्याचा अनुभव येतो.||१२||                                                                                                         भावार्थः---हे जन्मादिविकारहिता परमेश्वरा,पश्वादी तिर्यग्योनी,पर्वत,वृक्ष,पक्षी,सर्प,देव,दैत्य व मनुष्य इत्यादिकांची व्याप्त,बऱ्यावाईट प्रकारांनी भरलेले व महादिक अनेक कारणांनी युक्त असे हे तुझे स्थूल विराट्-रूपमात्र मी जाणतो,आपण—जीव इंद्रिये गोचर म्हणजे नामारुपांनी युक्त जे आहे,त्यास जाणतो,पण जे सूक्ष्म—रूप आहे पण ज्यास नाम-रूप नाही असे परमात्म्याच्या रुपास जणू शकत नाही--याहून दुसरे स्वरूप कि,-जेथे शब्दव्यापार चालत नाही (ज्याचे वर्णन करिता येत नाही)असे ब्रहमस्वरूप आपण अज्ञानी  जाणत नाही.||१३||                                                                                                              भावार्थः---हे ईश्वरा,कल्पाच्या समाप्ती काळी हे सर्व जग,आपल्या उदरांत धारण करून,ज्याला सहाय्यभूत शेष आहे असा जो पुराणपरुष भगवान स्वस्वरूपाचेठिकाणी दृष्टी ठेवून त्या शेषाच्या अंकावर शयन करितो व ज्याच्या नाभिरूपी समुद्रांत सर्व लोकांचे उत्पत्तीस्थान असे सुवर्णमय कमल उत्पन्न होऊन त्याच्यामध्ये तेजस्वी असा ब्रहमदेव प्रकट होतो,त्या तुज भगवंताला मी नमस्कार करीत आहे.आपणही पुन्हा पुन्हा भगवंतांस नमस्कार करावा.||१४||                                                                                                         भावार्थः---आतां जीवाहून माझेठिकाणी काय विशेष आहे असे म्हणशील तर----हे ईश्वरा,तूं जीवाहून—आपल्याहून अत्यंत निराळा आहेस,कसा ते पहा,---तूं—ईश्वर नित्य मुक्त आहेस,जीव—आम्ही तुझ्या प्रसादाने मुक्त होतो;तूं—ईश्वर सर्वप्रकारे शुद्ध आहेस,जीव—आपण मलीन आहे;तूं—ईश्वर ज्ञानस्वरूपी आहेस,जीव—आपण अज्ञानी आहे;तूं—ईश्वर आत्मा आहेस,जीव—आपण जड आहे;तूं—ईश्वर  निर्विकारी आहेस,जीवाला—आपणास अनेक विकार प्राप्त होतात;तूं—ईश्वर सर्वांचा आदिपुरुष असून अनादिमान—उत्पतीरहित  आहेस,जीव आदिमान—उत्पतीवानआहे;तूं—ईश्वर शडगुनैश्वर्यसंपन्न आहेस जीव—आपण ऐश्वर्यहीन आहे;तूं—ईश्वर तिन्ही गुणाचे आधिपत्य चालवितोस—ईश्वराच्या अधीन तीन गुण आहेत,जीव—आपण पराधीन—गुणाच्या अधीन आहे.याचे कारण,बुद्धीच्या अनेक प्रकारच्या अवस्था तूं आपल्या अखंड चैतन्यशक्तीच्या योगाने पाहणारा आहेस,जीवाला ती शक्ती नाही,म्हणून तूंच जगाच्या पालनाविषयी यज्ञाधिपती विष्णू होऊन राहिला आहेस.||१५||                                                                                                         भावार्थः---ज्याचेठिकाणी एकमेकांशी विरुद्ध भावाने असलेल्या विद्यादिक अनेकप्रकारच्या शक्ति,अनुक्रमाने अकस्मात उत्पन्न होतात.व ज्याच्यापासून जगाची उत्पत्ति होते त्या-एक अनंत,आद्य,आनंदरुपी,निर्विकारी व ब्रह्मस्वरूपी अशा तुला मी शरण आलो आहे.आपणही ईश्वरास शरण जाऊन कृपा संपादन करावी.||१६||                                                                                                         भावार्थः---हे भगवन परमानंदमूर्ती अशा तुझ्या चरणकमलाचे निष्कामबुद्धीने सेवन करणाऱ्या पुरुषाला,राज्यादिकापेक्षा श्रेष्ठ असे परमार्थ फल—चौथा मोक्ष जरी निःसंशय प्राप्त होते तथापि हे श्रेष्ठा ईश्वरा,भक्तांवर अनुग्रह करण्याविषयी तत्पर असा तूं,नवीन व्यालेली गाय,अशी आपल्या वत्सला दुध पाजिते आणि लांडगेवगैरे पशुपासून त्यांचे रक्षण करिते त्याप्रमाणे सकाम आराधन करणाऱ्याहि—सकाम—विहित विषयी भक्त हे अज्ञानी जीव—गाईच्या वासरासारखे आहेत त्यामुळे अशा आम्हां भक्ताला इच्छित वर देऊन शेवटी संसारभयापासून आमचे रक्षण करितोस.||१७||                                                                                                         |                    अथाभिष्टूत एवं वै सत्संकल्पेन धीमता | भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्देदमब्रवीत् ||१८||                                                  भावार्थः---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,सद्वासना धारण करणाऱ्या बुद्धिमान ध्रुवाने,याप्रमाणे स्तुती केली असतां,भक्तवत्सल भगवंताने त्या स्तुतीचा आनंदपूर्वक स्वीकार करून असे भाषण केले की,-------------------------||१८||                                                                                                         |                                    वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक | तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत  ||१९||                                                     भावार्थः---श्रीभगवान म्हणाला----हे राजपुत्रा ध्रुवा,तुझ्या मनामध्ये असलेला संकल्प मी जाणत आहे,तुझे कल्याण असो तुला जे पद पाहिजे ते मिळणे जरी दुर्लभ आहे तथापि तूं उत्तम तपश्चर्या केली आहेस म्हणून पद मी तुला देतो.ध्रुवाच्या इच्छेप्रमाणे भगवंताने त्यास फळ दिले.आपणासही आपल्या इच्छेप्रमाणे भगवंत फळ देतो.||१९||                                                                                                         |                             नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णू ध्रुवक्षिति | यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ||२०||                                                                                                   भावार्थः---हे कल्याणरूपा,ते तेजस्वी अचलस्थान आजपर्यंत दुसऱ्या कोणीही प्राप्त करून घेतलेले नाही.जेथे ग्रह,नक्षत्रे व तारे या ज्योतीर्गनाचे चक्र,स्थापन केलेले आहे.||२०||                                                                                                         |                                मेढ्यां गोचक्रावत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् |                                                           |            धर्मोऽग्नी:कश्यप शुक्रो मुनयो ये वनौकस:चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारकाः||२१||                      भावार्थः---जे कल्पपर्यंत राहणाऱ्या लोकांपेक्षा चिरकाल राहणारे आहे.नक्षत्ररुपी धर्म,अग्नि,कश्यप,शुक्र व तसेच तपश्चर्ये वनांत राहणारे ऋषि,हे ज्याला उजवे घालून,खांबाच्या सभोवती धान्यदी--कमळ्यासाठी फिरणाऱ्या बैलांच्या मालिकेप्रमाणे फिरत असतात,ते स्थान मी तुला दिले आहे.||२१||                                                                                                         भावार्थः---तुझा पिता उत्तानपाद राजा,तुला पृथ्वीचे राज्य देऊन वनांमध्ये निघून गेला असता,धर्माचा आश्रय करणारा व ज्याची इंद्रिये कधीही श्रम पावणार नाहीत असा तूं छत्तीस हजारपर्यंत पृथ्वीचे संरक्षण करिशील.||२२||                                       भावार्थः----पुढे तुझी उत्तमनामक सापत्नश्नाता वनामध्ये मृगयेला जाऊन तेथे नष्ट झाला असतां,त्याचेठिकाणी मन ठेवणारी तुझी सापत्नमाता सुरुची त्याचा शोध करण्याकरितां वनांत जाऊन ती वनव्यामध्ये प्रवेश करील (वनव्यांत सापडून मरण पावेल)||२३||   भावार्थः----नंतर तूं,यज्ञमूर्ती अशा माझे पुष्कळदक्षिणानी युक्त अशा यज्ञांनी पूजन करून व या लोकी उत्तम प्रकारचे विषयभोग भोगून,शेवटी माझे स्मरण करिशील.||२४||                                                                                                          भावार्थः----नंतर तूं,जेथे गेलेला मनुष्य पुनः संसारांत येत नाही त्या सप्तर्षिमंडळाच्याही वर असलेल्या व सर्व लोकांनी नमस्कृत अशा अचळ स्थानी गमन करिशील.||२५||                                                                                                          भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणे ध्रुवाने आराधन केलेला तो भगवान गरुडध्वज,ध्रुवाला आपले अढळपद देऊन,तो ध्रुवबालक पाहत असतां,आपल्या स्थानांस निघून गेला.||२६||                                                                                                          भावार्थः----तो ध्रुवही विष्णूच्या चरणसेवेने प्राप्त झालेले व ज्याच्या पुढे सर्व मनोरथांची समाप्ति आहे असे उत्तम मनोरथरूप अढळपद पावोनही अतिसंतुष्ट न होता आपल्या नगरीला परत आला.कारण त्यास अविनाशी जो परमात्मा त्याच्या प्राप्तीची  इच्छा होती,ती इच्छा पूर्ण न झाल्यामुळे असंतुष्ट होऊन आपल्या नगरला प्राप्त झाला.तो बालक असल्यामुळे असे त्यास झाले.||२७||   भावार्थः----विदुर म्हणाला----हे मैत्रेय ऋषे,सकाम पुरुषाला अत्यंत दुर्लभ जे श्रीहरीचे परमपद (अढळपद)ते श्रीहरीच्या चरणाची आराधना करून एकाच जन्माने मिळवून घेतले असतांही,पुरुषार्थाचे तत्त्व जाणणाऱ्या त्या ध्रुवाने आपणाला अपूर्ण मनोरथ असल्यासारखे कां बरे मानिले ?||२८||                                                                                                          |                     मातुः सपत्न्या वाग्बाणैर्हृदि विध्दस्तु तान् स्मरन् | नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयि वान् ||२९||  भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,सापत्नमातेच्या वाग्बाणांनी ह्रदयामध्ये विद्ध झालेल्या व त्या वाग्बाणांचे स्मरण करणाऱ्या त्या धुवाने मुक्तीदात्या भगवंतापासून मुक्तीची इच्छा केली नाही,म्हणून तो पश्चाताप पावला.म्हणून आपण—जीवानी विवेकाद्वारे भगवंतांकडे अविनाशी जो परमात्मा आहे,त्याच्याच स्वरुपाची प्राप्ती होण्यासाठी संत—महात्मा यांचाच सत्संग करावा.सत्संगाद्वारे जीव—ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान होऊन चौथा मोक्षरूपी पुरुषार्थ प्राप्त होतो,त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होऊन आनंदरूप होतोत.||२९||   भावार्थः----ध्रुव म्हणाला-अरेरे ! आमरणांत ब्रहमचर्य व्रत धारण करणारे सनकादिक ऋषीही,अनेक जन्मामध्ये अभ्यास केलेल्या समाधीच्या योगाने ज्याच्या स्वरूपाचे ध्यान संपादन करितात,त्या देवाच्या चरणाच्या छायेला मी केवळ सहा महिन्यांनी प्राप्त झाली असूनही भेदबुद्धि ठेविल्यामुळे दूर झालो !! ध्रुव बाळांनी लहान वयात व सहा महिन्यांत देवांच्या चरणांना—अधिष्ठानांस  प्राप्त करून घेतले,त्याप्रमानी आपण—जीवानी भगवंतांच्या चरणांना—अधिष्ठानांस अल्पावधीतच प्राप्त करून घ्यावे.ध्रुव-बाळांचे वय लहान असल्यामुळे त्यांना भगवंतांसी अभेद करता आला नाही.आपण-मात्र जी चूक भक्त ध्रुव-बलाकडून झाली ती चूक मात्र आपल्याकडून होता कामा नये.आपण परमात्म्यासी अभेद दृष्टी ठेऊन ऐक्य करावयाचे आहे.आपण—जीवानी परमात्मा आणि आपला  कल्पित भेद व वास्तव अभेद आहे असा निश्चय करून म्हणजेच “मी ब्रह्म आहे” असा निश्चय करून अनुभव घ्यावावयाचा  आहे.||३०||                                                                                                                    भावार्थः----अहो मंदभाग्य अशा माझा केवढा बरे हा अज्ञानपणा हे पहा ! संसाराचा नाश करणाऱ्या भगवंताच्या चरणाजवळ जाऊन जे नश्वर पद त्याची याचना केली.ध्रुव-बाळासारखे आपण मंद—भाग्यवान न होता उत्तम भाग्यवान होऊन अज्ञान निवृत्त करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान प्राप्त करून परमात्म्यासी अभेद करावयाचा आहे.||३१||                                                                                                          भावार्थः----ज्या मी अति-निचाने वचन खरे असतांही ते स्विकारीले नाही,त्या माझी बुद्धी,माझ्यापेक्षा आपणास कमीपणा येईल म्हणून तो न सहन करणाऱ्या देवांनी दुषित (भ्रंशयुक्त केली.)||३२||                                                                                                          भावार्थः----आत्मवस्तूखेरीजदुसरे काहीच सत्य नसतांही देवाच्या मायेच्या आश्रय करून जसा निजलेला पुरुष स्वप्नामध्ये मनानेच कल्पिलेले सर्पव्याघ्रादिक पदार्थ खरे मानून दुःख पावतो त्याप्रमाणे,भेददर्शी असा मी,भ्राता हाच आपला शत्रू अशा भेददृष्टीरूप ह्यद्रोगाने अनुताप पावत आहे.ज्याप्रमाणे आपण—जीव स्वप्नामध्ये पदार्थ खोटे—मिथ्या असून खरे—सत्य समजतो,त्याप्रमाणे व्यावहारिक पदार्थ मिथ्या असतांना अज्ञानामुळे मिथ्या असणाऱ्या पदार्थांना सत्य—खरे पदार्थ मानतो,त्यामुळे अद्वैताची अनुभूती न येत द्वेताची अनुभूती येते.म्हणून आपण जीवानी सत्संगाद्वारे दिसणारे पदार्थ मिथ्या आहेत व त्या मिथ्या पदार्थास अधिष्ठान असणारा पदार्थ अद्वैत असणारा परमात्मा सत्य आहे असा अनुभव घ्यावा.||३३||                                                                                                          भावार्थः----अहो काय सांगावे ! जसे आयुष्य सरलेल्या पुरुषाचेठिकाणी रोगाचे निदान करणे व्यर्थ आहे त्याप्रमाणे,तपश्चर्ये प्रसन्न होण्यास फार कठीण अशा जगदात्म्याला प्रसन्न करून त्याच्याजवळ प्रार्थना करून मी मिळविलेले हे अचल स्थान व्यर्थ आहे.कारण,संसाराचा नाश करणाऱ्या भगवंताजवळ भाग्यहीन अशा मी,संसारच मागून घेतला आहे.ध्रुव—बाळांनी जी चूक केली ती चूक आपण करू नये.संसार हा दु:खरूप असून,तो भगवंत प्रसन्न असून मागितला,तर अविनाशी परमात्मा मागितला नाही.जसे हिरा असून हिरा न मागता गारगोट मागितली.जीवनात फारच मोठी चूल केली,त्याप्रमाणे आपण—जीवानी ध्रुव—बाळासारखी चूक करू नये.त्यासाठी विवेकापुर्वक मागणी करावी.विवेकपुर्वक मागणी केली असता चूक होत नसते,म्हणून विवेक करा.||३४||                                                                                                          भावार्थः----जसे निर्धन मनुष्याच्या,सार्वभौमराजा,प्रसन्न झाला असतां,त्यापासून धान्यकणांनी युक्त असलेला कोंडा मागावा त्याप्रमाणे स्वानंद देणाऱ्या ईश्वरापासून क्षीण-पुण्य अशा मी मूर्खपणाने केवळ हा अभिमानच मागून घेतला आहे !! म्हणून आपण असार—कोंडा न मागता सार—भगवंत मागवा.जसे दुर्योधनाने श्रीकृष्णाचे सैन्य मागितले,तर अर्जुनाने भगवंत—श्रीकृष्ण मागितला,म्हणून अर्जुनाचा विजय झाला व दुर्योधनाचा पराभव झाला.म्हणून आपण भगवंत मागवा तर भगवंतांचे वैभव—धन—

मान—प्रतिष्ठा मागू नये.||३५||                                                                                                              |                             न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयो रजोजुषस्तात भावदृशा जना: |                                                   |                             वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेsर्थमात्मनो यदृच्छया लब्धमनः समृद्धयः                                   भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला---बा विदुरा,मुकुंद भगवंताच्या चरणाविंदाच्या रजःकणांचे सेवन करणारे व सहज प्राप्त झालेल्या पदार्थांनी मनाचा संतोष मानणारे तुझ्यासारखे लोक,त्याच्या दास्याखेरीज आपणाला दुसरे कोणतेही विषय मिळावे अशी इच्छा करीत नाहीत.आपणास-जीवास भगवंतांच्या चरणाविंदाचे रज:कण सेवन करणारे-परमात्म्याचा-अधिष्ठानांचा अनुभव घेणारे व सहज-प्राप्त--      प्रराब्धनाने-प्राप्त झालेले विषयात—पदार्थात संतोष—समाधान मानावे.आपणास फक्त भगवंतांची दास्य-भक्तीच मिळावी तर अन्य विषय मिळू नयेत.भगवंतांची दास्य-भक्ती म्हणजे दु;खित जीवाचे दु:ख निवारण करून त्यांना सुख प्राप्त होण्यासाठी प्रयत्न करावे,त्यास दास्य—भक्ती असे म्हणतात.जीवांची सेवा म्हणजेच भगवंतांची सेवा होय.||३६||                                                                                                         भावार्थः----असो,इकडे उत्तानपाद राजाने,जसा मेलेला मनुष्य सजीव होऊन स्मशानानांतून परत यावा त्याप्रमाणे आपला पुत्र आला असे वर्तमान श्रवण करून त्याने,मज भाग्यहीनाला हे कल्याणकारक फल कोठून प्राप्त होणार,असे मानून ते वर्तमान,बराच वेळपर्यंत खरे मानिले नाही.आपण देहसंबंधीवर विश्वास ठेऊ नये,पण संत—महात्मा यांच्यावर विश्वास ठेवावा,कारण देहसंबंधी हे स्वार्थी असतात,तर संत—महात्म्ये निस्वार्थी असून परोपकारी असतात.||३७||                                                                                                          भावार्थः----परंतु पुढे,तुझा पुत्र लवकरच परत येईल अशा नारदाच्या वाक्यावर विश्वास ठेऊन हर्षाच्या वेगाने परवश व अतिसंतुष्ट झालेल्या त्या राजाने,बातमी आणणाऱ्या सेवकाला भूलोकाचा हार बक्षीस केला.कांही वेळाने नारदांच्या शब्दावर विश्वास ठेऊन,त्या निरोप करणाऱ्या सेवकास हर बक्षीस दिला.||३८||                                                                                                          भावार्थः----आणि तो राजा,सुवर्णाच्या अलंकारांनी भूषित व उत्तम घोडे जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन,अनेक ब्राहमण,कुलवृद्ध अमात्य,बंधुजन यांनी परिवेष्टित होता.||३९||                                                                                                                                    भावार्थ:---आपल्य  पुत्राच्या दर्शना विषयीं उत्कंठा युक्त होऊन,शंख,व दुंदुभियांचा नाद,वेदघोष व वेणू(अलगुजें)वगैरे वाद्यांचा नाद सहवर्तमान आपल्या नगरांतून सत्वर बाहेर निघाला.||४०||                                                                                             |              सुनीती:सुरुचिच्श्रास्य महीष्यौ रुक्माभूशिते  | आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ||४१||                                                            भावार्थ:---तशाच ह्या ज्याच्या राण्या सुनिती आणि सुरुचि ह्या,सुर्वणाचे अलंकार धारण करून उत्तम-नामक-पुत्रासह एकाच पालखींत बसून ध्रुवाला सामोऱ्या जाण्यास निघाल्या.||४१||                                                                                                         भावार्थ:---उपवनाजवळ येत असलेल्या त्या ध्रुवाला पाहून प्रेमानें विव्हळ झालेला तो राजा,त्तकांळ रथांतून खाली उतरून त्याच्या जवळ गेला.जसे आपल्या पुत्राच्या भेटीसाठी जवळ गेला,त्याचप्रमाणे त्याच्याहीपेक्षा संत—महात्मा यांच्या भेटीसाठी आपण—जीवाने त्वरेने दर्शनास जावावयास पाहिजे.||४२||                                                                                                          भावार्थ:---पुत्र-दर्शनाविषयीं फार दिवसपर्यंत ज्याचें मन उत्कंठीत झालें होतें अशा त्या राजानें,दीर्घ श्वास टाकीत,भगवंताच्या चरणस्पर्शाने ज्याचें सर्व पाप व बंधनें नष्ट झालीं आहेत त्या आपल्या ध्रुवपुत्राला दोन्हीं बाहूंनी दृढ आलिंगन दिलें.आपण संत—महात्मा यांचे दर्शन साष्टांग पद्धतीने घ्यावे.||४३||                                                                                                      भावार्थ:---नंतर ज्याचा मोठा मनोरथ परीपूर्ण झाला आहे अशा त्या राजानें,पुत्राचें मस्तकाचेठिकाणी वारंवार अवघ्राण केलें व शीतल अशा नेत्रोदकांनी त्याला स्नान घातलें.||४४||                                                                                                            भावार्थ:---याप्रमाणें पित्यानें सत्कार केलेल्या व सज्जनामध्ये अग्रगण्य अशा त्या ध्रुवाने,पित्याच्या चरणांस वंदन केले असतां पित्यानें आशीर्वाद देऊन कुशलप्रश्रपूर्वक ध्रुवाशी संभाषण केल्यावर त्यानें आपल्या दोन्हीं मातांना मस्तकानें प्रमाण केला.आपणही---जीवानी कांही निमित्तांनी घरून बाहेर जाण्यापुर्वि किंवा बाहेरून घरी परत आल्यानंतर आई—वडिलांना किंवा वरिष्ठ मंडळींना साष्टांग दंडवत नमस्कार करावा.आपणास सावत्र आई असेल तर आपण सख्या आईच्या अगोदर सावत्र आईस प्रथम नमस्कार करावा व आपल्या सख्या आईस नंतर नमस्कार करावा.यासाठी आपणास—जीवास भगवान राम—प्रभुचे व भक्त ध्रुव बाळाचे आदर्श म्हणून उदाहरण आहे.श्रेष्ठांचे अनुकरण कनिष्टांनी करावे असा धर्म—शात्राचा नियम आहे.||४५||                                                                                                 भावार्थ:---तेव्हां चरणाचे--ठिकाणी नम्र झालेल्या त्या ध्रुवाला सुरुचीनें उठवून आलिंगन दिलें आणि प्रेमानें सद्रदित झालेल्या वाणीनें, ’बाळा पुष्कळ दिवस वांच’ असा आशीर्वाद दिला.आपणही जर आपल्या पुत्र—पुत्रीने किंवा कनिष्ट मंडळींनी दर्शन घेतले असता आपण त्यांना ‘दिर्घायुष्य होवो’ असा आशिर्वाद द्दावा.आपण आपल्या पुत्राची सावत्र आई असेल तर प्रथम दीर्घायुष्य होवो असा आशिर्वाद द्दावा.||४६||                                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,सुरुचीला प्रेमभाव उत्पन्न झाला हें काहीं आचर्य नाहीं कारण,जसें उदक आपोपाप खोल प्रदेशाकडे वाहत जातें त्याप्रमाणें मैत्री,सर्वभूतीं समदृष्टी,इत्यादिक गुणांच्या योगाने ज्याला भगवान हरी प्रसन्न झाला आहे त्याला सर्व भूतें स्वतःच नम्र होतात.म्हणून आपण भगवंत—भक्त होण्याचा प्रयत्न करावा,कारण भगवंत वरिष्ठ,त्यामुळे आपण सहजच इतरांपेक्षा वरिष्ठ होतोतच व त्यानुसार लौकिक वाढतोच.असे असले तरी आपणास त्या वरिष्ठ-पानाचा अभिमान येऊ नये,जर आपणास अभिमान आला तर आपली प्रगती न होता अधोगती होते.म्हणून आपण—जीवानी सावध!सावध!!सावध!!! असावे.||४७||                                                                                                   भावार्थ:---नंतर उत्तम आणि ध्रुव ह्या अभयतांनीही परस्परांस आलिंगन केले तेव्हां दोघेही प्रेमानें विव्हळ झाले अंगस्पर्शाने परस्परांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि त्यांनी वारंवार नेत्रांमध्ये आनंदाश्रु धारण केले. ||४८||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां या ध्रुवाची आई जी सुनीती ती तर प्राणाप्रेक्षांही प्रिय अशा त्या आपल्या पुत्राला आलिंगन करून त्याच्या अंगस्पर्शाने आनंदयुक्त होत्साती सर्व दुःखांना विसरली.आपण साधू—महात्मा यांच्या दर्शनाने आनंदानेयुक्त व्हावे.||४९||                                                            भावार्थ:---हे वीरा विदुरा,त्यावेळी नेत्रांतून उत्पन्न झालेल्या शुभकारक आनंदाश्रुनी अभिषेक होत असलेल्या त्या वीरमाता सुनितीच्या स्तनांतून वारंवार दुध स्त्रवूं लागलें.आपल्या--जीवांच्या प्रेमाचा अतिरेक झाला की,असी अवस्था होत असते.||५०||                                                                                                     भावार्थ:---त्यावेळीं सर्वजन,त्या राणी सुनीतीची प्रशंसा करू लाग्ले.की,----तुझ्या मनाचें दुःख नाहींसे करणारा हा ध्रुव पुत्र,फार दिवस नष्ट झाला असून पुनः प्राप्त झाला हि मोठी आनंदाची गोष्ट आहे.हा चिरकाळ भूमंडळाचें रक्षण करील.||५१||                                      भावार्थ:---आम्हाला तर निश्चयपूर्वक असें वाटतें की,ज्या भगवंताचे वारंवार ध्यान करणाऱ्या समर्थ पुरुषांनी अत्यंत दुर्जय अशा मृत्यूलादेखील जिंकले आहे,मान हत्तिणीवर बसवून संतुष्टचित्त व सर्वांनी स्तुति केलेला अशा त्या राजानें नगरामध्यें प्रवेश केला.आपण सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मृत्यूस जीकांने,कारण त्यामुळे आपणास पुन्हा जन्म--मृत्यू प्राप्त होत नाही.सत्संगामुळे ध्रुव—बाळाचे चित्त संतुष्ट झाले,कारण विषय हे मिथ्या आहेत असे त्यास ज्ञान झाले,म्हणून तो संतुष्ट--चित्त झाला आहे.आपणही—जीवानी ध्रुव—बाळासारखे सत्संग करून द्न्तानाद्वते मन संतुष्ट करावे.मन संतुष्ट झाले असता मृत्यूस जिंकता येते.||५३||                                                                                                        भावार्थ:---तें नगर,जागोजाग लाविलेल्या शोभायमान मकराकार--तोरणांनी,केळफुलांनी युक्त अशा केळीच्या स्तंभांनी व तशाच प्रकारच्या फळयुक्त असलेल्या पोफळीच्या पोप्यांनी---- ||५४||                                                                                                       भावार्थ:---आणि आब्यांचे पल्लव,वस्त्रें,फुलांच्या माळा व मोत्यांचे सर हे ज्यांच्या कंठामध्ये बांधलेले लोंबत आहेत अशा दीपयुक्त उदकाच्या कलशांनी प्रत्येक द्वारा अलंकृत केलेलें होतें. ||५५||                                                                                                     भावार्थ:---तसेंच सुवर्णाच्या जरतारी छतांनी किंवा झालेल्यांनी युक्त व सुंदर विमानासारख्या शिखरांनी दैदिप्यमान अशीं जीं प्राकार(कोट)गोपुरें उंच उंच मंदीरें यांनी जिकडेतिकडे अत्यंत सुशोभित होतें. ||५६||                                                                                                                  भावार्थ:---तेथें अंगणी,गल्ल्या,राजमार्ग,दुकानें घालण्याचे कट्टे,हिं सर्व स्वच्छ केलेलीं होती व त्यांवर चंदनाचे सडे घातलेले होते,तसेच ठिकठीकाणी लाह्या,अक्षता,फळें,फुलें,तांदूळ व बळि  हिं स्थापन केलेली होती.||५७||                                                                                                          भावार्थ:---मार्गात ठिकठीकाणी नगरांतील स्त्रियांनी दृष्टी पडलेल्या ध्रुवाला प्रेमाने उत्तम आशीर्वाद देऊन त्याच्यावर पांढऱ्या मोहोऱ्या,अक्षता,दहीं,उदक,दुर्वा,फुलें आणि फळें ह्यांची वृष्टी केली.आणि त्यांची मनोहर गाणी गाऊ लागल्या.तेव्हां त्या ध्रुवाने,तीं सुंदर गाणीं ऐकत ऐकत पित्याच्या मंदीरांत प्रवेश केला.||५८-५९||                                                                                                    भावार्थ:----पित्यानें उत्तमप्रकारें संगोपन केलेल्या त्या ध्रुवाने,उत्तम प्रतीच्या रत्नसमूहांनी बांधलेल्या त्या सुंदर मंदीरांमध्ये स्वर्गामध्ये,देव राहतात त्याप्रमाणें आनंदाने वास केला.||६०||                                                                                                    भावार्थ:---त्या गृहामध्ये दुधाच्या फेंसासारखें शुश्न व मृदू बिछानें,हस्तीदंती छप्परपलंग,सोन्याची जरीचे पडदे,महामोल आसनें व सोन्याची साहित्यें सर्वत्र पसरली होती.||६१||                                                                                                    भावार्थ:---तेथें उंची पाचेच्या व स्फटीकांच्या भिंतीच्या ठिकाणी सुंदर पुतळयांच्या हातांत दिलेले रत्नाचे दीप शोभत होते.||६२||                    भावार्थ:---त्या मंदिराच्या सभोंवती,शब्द करणारी पक्ष्यांची जोपडी व गुंजारव्र करणारे मत्त श्नमरांचे समुदाय यांनी युक्त अशा देवलोकीच्या  अनेक चित्रविचित्र वृक्षांनी रमणीय अशी उपवनें होती.||६३||                                                                                                   भावार्थ:---आणि त्या उपवनांमध्ये,वैडूर्यमण्यांनी ज्यांच्या पायऱ्या बांधलेल्या आहेत व ज्यामध्ये तांबडी,काळी व पांढरी कमळें आहेत,अशा आणि हंस व कारंडव पक्ष्यांच्या अनेक समुदायांनी तशाच चक्रवाक आणि सारस पक्षी यांनी सेवन केलेल्या वापी(तळया)होत्या.||६४||                                                                                                    भावार्थ:---तेथें उत्तानपाद राजर्षीलाही,पुत्राचा तो अत्यंत अद्भुत पराक्रम ऐकून व पाहून परम आश्चर्य वाटले.ज्याच्या—त्याच्या सात्विक पुत्राच्या कृतृत्वाचा अभिमाम पित्यास वाटावा. ||६५||                                                                        |                                    वीक्ष्योढव्यासं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् | अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुवः पातीम् ||६६||                                                                                                                               भावार्थ:---पुढें राजानें,आपला पुत्र ध्रुव यौवनावस्थेत आला,प्रधानमंडळाला त्याचे  विचार मान्य होऊ लागले आणि प्रजा त्याच्या वर प्रीती करूं लागल्या असें  पाहून,त्याला पृथ्वीच्या राज्याचा अभिषेक केला.आपला पुत्र योग्य अधिकारी झाल्यानंतर त्यास उत्तराधिकारी हे पद देऊन आपण त्यातून निघून वैराग्य संपादन करून परमार्थ करावा.||६६||                                                                                                    |                     आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: | वनं विरक्त: प्रतिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ||६७||                                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---नंतर त्या प्रजापालन राजानें,आपण वृद्ध झालों असे मनांत आणिलें आणि संसारापासून विरक्त होऊन,आत्म्याच्या गतीचा विचार करण्यासाठी वनामध्ये गमन केलें.आपणही—जीवानी पुत्राच्या हातात गृहस्थाश्रमातील कारभार देऊन,वैराग्य संपादून संत—महात्मा यांच्या आश्रमात सत्संग करण्याकरिता जावे.संसंग करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करून आपले परमाहित करावे.||६७||                  याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें ध्रुवाख्यासंबंधी हा नववा(९)अध्याय सदुष्ट(६७)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||९||                                                                                                                |                             ||श्रीकृष्णार्पमस्तु||   ||  श्रीसदगुरुचाराणार्पण मस्तू  ||                                                                                                                                            __________________________________________________________________________________________ १०---आतां ह्या दहाव्या(१०)अध्यायामध्यें एकटयाच ध्रुवाने कुबेराच्या अलका नामक नगरीमध्यें जाऊन,उत्तमनामक आपल्या बंधूंचा वध करणाऱ्या यक्षांचा संहार केला असा त्या ध्रुवाचा पराक्रम वर्णन केला आहे.||१||                                                      |१०---                       १०---यक्षाकडून उत्तमाचा वध व ध्रुवाचे यक्षांबरोबर युद्ध __________________________________________________________________________________________           |                    प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुवः | उपयेमे भ्रमीं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ||१||                                                                                                                                                                   भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,ध्रुवाने,शिशुमारनामक प्रजापतीची “श्रमि-नामक” कन्या वरिली.नंतर तिच्या उदरी त्याला “कल्प” आणि “वत्सर” असे दोन पुत्र झाले.||१||                                                                                                     |                  इलायामपि भार्यामां वायोः पुत्र्यां महाबल: | पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ||२||                                                                 भावार्थ:---तसाच त्या महाबळी ध्रुवाने “इला—नामक” वायूकन्येसी विवाह करून घेतला.पुढें त्या भार्येच्या ठिकाणीं त्याला “उत्कल” नांवाचा एक पुत्र आणि “सुंदरकन्या” अशीं दोन मुलें झाली.||२||                                                                                                                   भावार्थ:---उत्तम तर आपला विवाह करण्या पूर्वीच मृगया करण्या करितां हिमालय पर्वतावर गेला असतां,तेथें एका बलाढय यक्षाने त्याचा वध.तेव्हां त्याच्या शोधा करिता त्याची माता(सुरुचि)वनांत गेली होती तीही वणव्यांत सांपडून मरण पावली.||३||                                                                                                         भावार्थ:---इकडे आपल्या भ्रत्याचा वध यक्षाने केला असें वर्तमान एकुण,क्रोध असहनशीलता,आणि शोक यांनी व्याप्त झालेल्या ध्रुव जयशील अशा रथांत आरोहण करून यक्षांच्या राजधानिवर(अलकेवर)स्वारी करण्यास निघाला. ||४||                                                                                                               भावार्थ:---तप राजा,प्रथम शंकराच्या अनुचरांनी(भूतगणांनी)सेवन केलेल्या उत्तरदिशेकडे जाऊन त्यानें हिमालयाच्या द्रोनीच्या ठिकाणीं(चोहोंबाजूंकडून उंच उंच टेकड्यांनी वेष्टीलेल्या प्रदेशामध्ये)गुह्याकांनी परीपूर्ण अशी एक नगरी अवलोकन केली.||५||                                                                                                    भावार्थ:---नंतर महाशक्तिमान अशा त्या ध्रुवाने आकाश व दिशा यांचेठिकाणी प्रतिध्वनी उत्पन्न करीत करीत आपला शंख वाजविला,त्याच्या शब्दानें यक्षांच्या स्त्रिया,कावऱ्या-बावऱ्या होऊन अत्यंत भयभीत झाल्या.||६||                                                                                                    भावार्थ:---नंतर त्या शब्दाला असहन करणारे बलाढ्य ते कुबेराचे महायोद्धे यक्ष लागलेच आयुधें सज्ज करून नगरींतून बाहेर पडले व ध्रुवाच्या आंगावर धांवून आले.||७||                                                                                              भावार्थ:---तेव्हां प्रचंड धनुष्य धारण करणाऱ्या त्या महारथी ध्रुव-वीरानें,आपल्या आंगावर चालून येणाऱ्या त्या एकलक्ष तीस हजार यक्षांना,एकेकाला तीन-तीन याप्रमाणें बाण मारून सर्वांना वेधून टाकिलें.||८||                                                 भावार्थ:---त्या वेळीं ते सर्वहि यक्ष,ललाटाचे ठिकाणी लागलेल्या त्या बाणांनी आपला पराजय झाला असे म्हणून त्यांनी ध्रुवाच्या त्या कर्मांचे प्रशंसा केली. ||९||                                                                                                    भावार्थ:---नंतर,पादस्पर्श सहन न करणाऱ्या सर्पाप्रमाणे त्याचे ते कर्म सहन नकरणाऱ्या व उसनें फेडण्याची इच्छा करणाऱ्या  त्या यक्षांनीहि,तया ध्रुवावर एकदम दुप्पट(सहा सहा)बाणांचे प्रहार केले. ||१०||                                                                                                   भावार्थ:---नंतर अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या व ध्रुवाचा पराभव करण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या तेरा लक्ष (१३००००) यक्षांनी रथ व सारथी यांसह वर्तमान स्थित असलेल्या त्या ध्रुवराजावर परीघ,(लोखंडाचे सोटे),खड्ग,प्रास(भाले),शूळ,कुठार,शक्ति(बर्ची),ऋषि(पट्टे)भुशुंडी  (गोफणगुंडे)आणि चित्रविचित्र पिसारे लावलेले बाण ह्यांची सारखी वृष्टी चालविली. ||११||१२||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हा तो उत्तनपाद राजाचा पुत्र ध्रुव,मोठया शस्त्रवृष्टीच्या योगानें,पर्जन्यवृष्टीनें आच्छादित झालेल्या पर्वताप्रमाणें आच्छादित होऊन दिसेनासा झाला.||१३||                                                    |                 हाहाकारस्तदैवासीत्सीद्धानां दिवि पश्यताम् | हतोsयं मानवः सूर्यो मग्नः पुण्यजनार्णवे ||१४||                                            भावार्थ:---त्याच वेळीं आकाशामध्यें विमानांत बसून तो प्रकार पाहणाऱ्या सिद्धांच्या मुखांतून हाहाकार शब्द निघाला.तो असा कीं,-आज हा मानव सूर्य,यक्षांच्या सेनासमुद्रांत बुडून नष्ट झाला,हाय हाय!||१४||                                                                                                    भावार्थ:---इकडे समरांगणांत आपणांला जय मिळाला असें स्पष्ट बोलून दाखविणारे यक्ष,मोठमोठयांनी गर्जना करूं लागले असतां,इतक्यांत धुक्यांतुन जसा सूर्य बाहेर पडतो त्याप्रमाणें त्या ध्रुवाचा रथ अस्त्रौघांतून बाहेर पडला. ||१५||                भावार्थ:---तेव्हां आपल्या दिव्य धनुष्याचा टणत्कार शब्द करणाऱ्या व शत्रूंच्या मनांत खेद उत्पन्न करणाऱ्या अशा त्या ध्रुवाने,जसें  वाऱ्यानें,अश्वपटल उडवावें त्याप्रमाणें बाणांच्या योगें करून त्या अस्त्रसमुहाचें अगदी चूर्ण करून टाकिलें. ||१६||                                                                                                       |                     तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणी रक्षसाम् | कायानाविवीशुस्तीग्मा गिरीनशनयो यथा ||१७||                   भावार्थ:---धनुष्यापासून सुटलेले ध्रुवाचे ते तीक्ष्ण बाण,जशीं इंद्राची वज्रे पर्वतांच्या उदरांत शिरावीं त्याप्रमाणें राक्षसांचीं कवचें फोडून त्यांच्या शरीरांत प्रविष्ट झाले.||१७||                                                                                                       भावार्थ:---हे विदुरा,त्यावेळीं वीरांना मनोहर अशा त्या रणभूमी,बाणांनी तोडलेल्या त्या यक्षांच्या सुंदर कुंडलयुक्त मस्तकांनी,सुवर्णमय तालवृक्षांसारख्या तेजस्वी मांड्यांनी,कडीं तोडे वगैरे घातलेल्या सुंदर हातांनी व महामोलाच्या-हार,बाहूभूषणे,मुकुट व पागोटीं यांनी व्याप्त झाल्या असल्यानें शोभूं लागल्या.||१८||१९||                                                                                                    भावार्थ:---त्या क्षत्रियवर्य ध्रुवाच्या बाणांनी हत झालेल्या यक्षांतून जे कांही राक्षसगण अवशिष्ट राहिले होते तेही बहुत करून छिन्नभिन्न अवयव होऊन जसें सिंहाशी झुंज खेळून दुखापत झालेले गजेंद्र,पळून जातात त्याप्रमाणें रणांगणांतून पळून गेले. ||२०||                                                                                                                   भावार्थ:---त्या वेळीं त्या श्रेष्ठ ध्रुव राजाला,त्या महारणभूमीवर हातांत शस्त्र घेऊन युद्धात उभा राहिलेला कोणी एकही योद्धा दिसेनासा झाला तेव्हां त्याच्या मनांत शत्रूंची नगरी पाहण्याची इच्छा होती परंतु तो त्या नगरींत प्रविष्ट झाला नाही.कारण मायावी शत्रूंचा,पुढें काय करावयाचा बेत असतो तो कोणास कळत नाहीं.||२१||                                                                                                          भावार्थ:---याप्रमाणें आपल्या सारथ्यास सांगून शत्रुंकडून पुनः युद्धाचा उद्दोग होईल अशी शंका मनांत आणणाऱ्या व चित्रविचित्र रंगाच्या रथांत बसलेल्या त्या ध्रुवाने,एका एकीं वाऱ्याच्या योगाने समुद्रांतुनच निघाल्यासारख्या एक मोठा शब्द ऐकीला,तों दशदिशांकडे धुरळा दिसूं  लागला.||२२|                                                                                                    भावार्थ:---व क्षणमात्रांत जेथें विजा चमकत आहेत व भयंकर गडगडात शब्द उत्पन्न होत आहेत अशा चारी दिशांकडून प्राप्त झालेल्या मेघमंडळानें आकाश आच्छादून गेलें. ||२३||                                                                                                    भावार्थ:---ते मेघ,रक्ताचे प्रवाह,कफ,पु,विष्ठा,मुत्र,मेद  वृष्टी करूं लागले;व आकाशांतून ता ध्रुवाच्या अग्रभागीं धडें कोसळूं लागलीं.||२४||                                                                                                        भावार्थ:---नंतर आकाशामध्यें एक पर्वत दिसूं लागला,सर्व दिशाकडून गदा,परीघ,मुसलें ही आयुधें पडूं लागली व दगडांचा वर्षावही होऊं लागला.||२५||                                                                                                          भावार्थ:---क्रोधानें आपल्या नेत्रांतून अग्नीचें वमन करणारे,व विजेसारखे तीव्र श्वरास सोडणारे असे सर्प,चोहोंकडून धाऊ लागले,तसेच उन्मत्त हत्ती,सिंह आणि यांचे व्याघ्र यांचे कळपांचे कळप ध्रुवाच्या आंगावर धांवून येऊ लागले.||२६||                                                                                                    भावार्थ:---तसाच समुद्र प्रलयकाळाच्या समुद्राप्रमाणें उग्र व भयंकर होऊन मोठ्याने गर्जना करीत करीत आपल्या लाटांनी चोहोंकडून पृथ्वीला बुडवीत त्या ध्रुवाच्या जवळ येउं लागला.||२७||                                                                                                   भावार्थ:---हे विदुरा,क्रूर कर्मे करण्याकडे ज्यांची नेहमी प्रवृत्ती असत्ये अशा ता असुरांनी(यक्षांनी)आपल्या असुरी मायेच्या योगानें  याप्रकारचे धैर्यहीन पुरुषांना भयंकर असे अनेक उत्पात उत्पन्न केले. ||२८||                                                                                                    भावार्थ:---याप्रमाणें यक्षांनी ता अत्यंत दुरुस्त मायेचा ध्रुवावर प्रयोग केला असें पाहून तेथें प्राप्त झालेल्या ऋषींनी त्या ध्रुवाला कल्याणकारक असें भाषण केलें कीं,---------------||२९||                                                    भावार्थ:---मुनि म्हणाले----हे उत्तानपाद राजाच्या पुत्रा ध्रुवा,ज्याचें नांव उच्चारिलें असतां अथवा श्रवण केलें असतां,लोक अनायासाने दुस्तर मृत्यूलाही तरून जातो,तो शरणागतांची पीडा हरण करणारा व शार्दगनामक धनुष्य धारण करणारा षड्गुणैश्वर्य संपन्न  साक्षात नारायण,तुझ्या शत्रुंचा नाश करो. ||३०||                                                                                                    याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें ध्रुव पराक्रमवर्णनरूप हा दहावा(१०) अध्यास तीस(३०)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||१०||         ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पनामास्तू ||                                            __________________________________________________________________________________________ ११---आतां ह्या आकराव्या(११)अध्याया मध्यें तर स्वायंभूव मनुनें,यक्षांचा क्षय झाला असें पाहून तो स्वतः ध्रुवाजवळ आला आणि त्यानें तत्वज्ञानाच्या उपदेशेकारून ध्रुवाला यक्षांच्या वधापासून निवृत्त केले अशी कथा वर्णन केलेली आहे.                                                                                                         |११--                       ११--- स्वायंभुव मनुने ध्रुवाला युद्ध बंद करण्यासाठी समजाविणे.            __________________________________________________________________________________________    |मैत्रेय उवाच                                                                                                          | निशम्य गदतामेवमृषिणां धनुषि ध्रुवः | संदधेs स्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणमिर्तीतम् ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुर,ध्रुवाने,असें बोलणाऱ्या ऋषींचे भाषण उपदेशासारखे श्रवण करून,उदकाचें आचमन केलें आणि नारायणाने निर्माण केलेले जें नाराणास्त्र त्याच्या धनुष्याचेठीकानी प्रयोग केला.||१||                                                   |                    संधीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: | क्षिप्रं विनेशुर्विदुरं क्लेशा ज्ञानोदये यथा ||२||                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,ज्ञानाचा उदय झाला असतां जसे विषय-वासनारूप क्लेश नाहींसे होतात त्या प्रमाणें ह्या अस्त्र्चा प्रयोग होतांच गुह्यकांनी निर्माण केलेल्या माया तत्काल अगदीं नाहीशा झाल्या.म्हणून आपण—जीवांनी सत्संग करून वासनांचा क्षय करावा,कारण वासनेचा क्षय झाल्याने लिंगदेहास मरण येते.त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन आनंदस्वरूप होतोत.||२||                                                                                                       भावार्थ:---त ध्रुव राजानें,नारायणास्त्राचा धनुष्याचेठिकाणी प्रयोग करितांच त्यापासून निघालेले सुवर्णाच्या मुल-प्रदेशांनी व राजहंस पक्ष्यांसारख्या पिसाऱ्यांनी युक्त असे बाण,जसे मोर कठोर केकाशब्द करीत अरण्यांत शिरतात त्याप्रमाणें सों सों शब्द करीत शत्रूंच्या सौन्यात शिरले.||३||                                                                                                    भावार्थ:---त्या तीक्ष्णधारांच्या बाणांनी युद्धामध्यें पिडीत झालेले ते यक्ष,क्रिधाविष्ट होऊन,फणा उभारून गरुडाच्या आंगावर धांउन जाणाऱ्या सर्पाप्रमाणे आपली आयुधें उचलून जिकडून-तिकडून ध्रुवाच्या आंगावर धांवून गेले.||४||                                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां ध्रुवाने,युद्धामध्यें आपल्या आंगावर धांवून येणाऱ्या व बाणांनी तुटली आहेत बाहू,मांड्या,कंठ उदरें ज्याची अशा त्या यक्षांना,संन्यासी लोक सूर्यमंडळाचा भेद करून ज्या लोकास जातात त्यापरलोकाला पाठवून दिलें. ||५||                                                                                                         भावार्थ:---याप्रमाणें चित्रविचित्र रंगाच्या रथाने युक्त असा ध्रुव राजा,नीरापराधी त्या यक्षांचा फारच संहार करीत आहे असें पाहून,त्याचा आजा स्वायंभुव मनु,कृपेने युक्त होत्साता ऋषींसहवर्तमान तेथें येऊन त्या ध्रुवाला म्हणाला कीं,-----||६||                                                                                                    |             अलं वत्सा तिरोषेने तमोद्वारेण पाप्मना | येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागसः ||७||                                                             भावार्थ:---मनु म्हणाला----हे वत्सा ध्रुवा,ज्या क्रोधानें तूं निरापराधी या पुण्यजनांचा(यक्षांचा वध केलास त्या नरकानें द्वारभूत अशा पापरूपी अतिक्रोधानें आतां पुरे कर.आपण—जीवानी निरापराधी जे लोक आहेत्यांचात वध करू नये,कारण त्यामुळे पापाची वृद्धी होते.त्या पापाचे फळ दु:ख असे आहे.||७||                                                                                                    भावार्थ:---बा ध्रुवा,यक्षांनी तुझा कांहीं अपराध केला नसतां तूं त्यांचा जो वध आरंभिलास हें कर्म आमच्या कुळाला उचित नव्हे.कारण,सत्पुरुष असल्या कर्माची अतीशय निंदा करितात.आपण—जीवानी इतरांचा  अपराध नसतांना त्यांना मारणे—शिक्षा करणे हा आपलाच अपराध आहे.संत—महात्मा अशा कर्मांची निंदा करितात.आपण निंदनीय कर्मे करू नयेत.||८||                                                                                                    भावार्थ:---हे बालका,भावावर तुझें प्रेम होते,त्या भ्रत्याच्या वधानें अगदी संतप्त झालेल्या तूं,एकाने केलेल्या अपराधाच्या प्रसंगवशेंकरून पुष्कळ यक्षांचा वध केला हे काय बरे ! अपराध केला एकाने व शिक्षा करणे अनेकांना म्हणजेच एकाचा वधाच्या बदल्यात अनेकजणांचा वध करणे योग्य नाही.असे कर्म करणे आपणच अपराधी होतोत.म्हणून आपण—जीवानी असे निंदनीय कर्मे करू नये.||९||                                                                                                    भावार्थ:---केवळ जड अशा देहाला आत्मा असें मानून जसे परस्परांस मारीतात त्याप्रमाणें प्राणीमात्राची जी हिंसा करणें हा काही ऋषिकेश भगवंताला अनुसरून वागणाऱ्या साधूंचा मार्ग नव्हे.जड अशा देहाला आत्मा समजून मारणे असे कर्मे उचित नाही.आपण प्राण्यांची हिंसा करणे असे कर्मे भगवंतांस मुळीच आवडत नाही.असे कर्मे केल्याने भगवंत प्रसन्न न होता अप्रसन्न होतात.||१०||                                                                                                         |                     नांय मार्गो हि साधूनां ह्रषीकेशानुवार्तीनाम|यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवाभ्दूतवैशसम||१०||                                                                          भावार्थ:---ध्रुवा,तूं बाल्यावस्थेंमध्यें सर्व प्राणि-मात्रांच्या ठिकाणी आत्मबुद्धी ठेवून आराधन करण्यास परम कठीण अशाही सर्वांतर्यांमी श्रीहरीचें आराधन करून,जें विष्णूचें सर्वोत्कृष्ट स्थान ते प्राप्त करून घेतलें आहेस.बाल्यावस्थेत असतांना वनात जाऊन प्राणिमात्रांच्या ठिकाणी आत्मबुद्धी ठेऊन सर्व प्राणिमात्रांत भगवंत आहे अशी आराधना—उपासना केलेली आहे.त्यामुळे अशा भक्तीमुळे भगवंतांनी तुझ्या—ध्रुव—बाळाच्या मागणीनुसार ध्रुव-अढळ-पद दिलेले आहे.असे असतांना आता विनाकारण यक्षांचा नाश करणे असे कर्मे करू नये.||११||                                                                                   भावार्थ:---तो श्रीहरीच्या ध्यानांत असलेला तूं,त्याच्या भक्तानांही मान्य झाला आहेस.यास्तव साधूंच्या मार्गाचें परीपालन करणाऱ्या तूं हें पापकर्म कसें केलेस ? भगवंत तुझ्यावर—ध्रुव प्रसन्न झाले आहेत व तुला—ध्रुव—बाळास तुझ्या मागणीनुसार अढळपद दिलेले आहे,म्हणू भगवंतांचा भक्त—समुदायात मान्य झाला आहेस.असे असतांना पापकर्मे करू नये.म्हणून आपणही ध्रुव—बाळासारखे निंदनीय पाप कर्मे करून नये,ज्याला त्याला ज्याच्या त्याच्या कर्मानुसार फळे भोगावी लागतात.||१२||                                                                                        |          तितिक्षाया करुणया मौत्र्या चाखिलजन्तुषु | समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदती ||१३||                                                              भावार्थ:---थोर पुरुषांचे ठिकाणी सहनशीलता,निकृष्टांचेठिकाणीं करुणा,समान पुरुषांचेठिकाणीं मैत्री आणि सर्व प्राण्याचेठिकाणीं समद्दष्टी ह्या गुणांच्या योगाने सर्वात्मा भगवान् प्रसन्न होतो.आपल्याठिकाणी—जीवाच्याठीकानी १—सहनशीलता—प्रतिकूल व अनुकूल परिस्थिती सहन करावी.म्हणजे आपण अनुकूल परिस्थितीत सुखाने सुखी होऊ नये व प्रतिकूल परिस्थितीत दुख:ने दु:खी होऊ नये.म्हणजे थोडक्यात अनुकूल परिस्थितीत इतर प्राण्यांवर अन्याय करू नये व प्रतिकूल परिस्थितीत क्रीयासुन्य होऊ नये.      निकृष्टांच्या ठिकाणी करून दाखवावी म्हणजे जे दिन--दु:खी आहेत त्यांचे दु:ख निवारण करून त्यांना सुखी करावे,यास निकृष्टांच्या ठिकाणी “करूणा” असे म्हणतात. ३—समान पुरुषांच्याठिकाणी मैत्री---(१)--आपल्या अधिकारानुसार—गुणानुसार जे समान आहेत त्यांच्यासी मैत्री करावी,कारण संगतीच्या गुणांचा परिणाम आपल्यावर होत असतो.(२)--आपल्या वयानुसार जे समान आहेत त्या पुरुषांसी मैत्री करावी,कारण विशिष्ट वयात आवडी व नाआवडी समान असतात.४—सर्व-प्राणी-मात्रांच्याठिकाणी समदृष्टी—सर्व प्राणीमात्रांच्याठिकाणी परमात्मा—भगवंत समान आहे,असा भाव ठेऊन त्यांच्याशी त्याप्रमाणे व्यवहार करावा.उदा—मानवांमध्ये जो भगवंत आहे,तोच भगवंत चिलट,कोंबडा या प्राण्यांत आहे.आपण चिलट किंवा कोंबडा यांना त्रास—दु:ख  दिले म्हणजे भगवंतांस त्रास—दु:ख दिला.जो भगवान सुखरूप आहे,त्यास आपण त्रास—दु:ख द्दावे का ? आपण त्यांना त्रास—दु:ख देत नाहीत काय ?                   आपण त्यांना त्रास—दु:ख दिल्यास आपणांस दु:ख मिळणार नाही का ? अर्थातच आपणास निश्चितरूपाने दु:ख मिळणारच.असा विवेक करून जीवन जगावे.आपणास असा विवेक—विचार प्राप्त होण्यासाठी संत—महात्मा यांचा सत्संग करावा.||१३||                                                                                                    भावार्थ:---आणि भगवान् प्रसन्न झाला असतां पुरुष,मायेच्या गुणांपासून व त्यांचे कार्यरूप जें लिंगशरीर त्यापासून मुक्त होऊन सुखस्वरूपी ब्रहमपदास पावतो.म्हणून आपण सत्संग करून लींग-शरीराचा बाध करावा.बाध म्हणजे “लींग-शरीर मिथ्या आहे व ब्रह्म सत्य आहे” असा निश्चय करावा.वरील सांगितलेले चार-गुण आपल्यात असले म्हणजे आपल्यावर भगवंतांची कृपा होऊन संत—महात्मा यांची भेट होते.त्यानंतर त्यांचा सत्संग होऊन ज्ञानाद्वारे मोक्ष प्राप्त होतो.||१४||                                                     भावार्थ:---हे ध्रुवा,शरीरादिरूपानें परिमाण पावलेल्या पंचभुतांपासून स्त्री आणि पुरुष हिं दोघे उत्पन्न झाली असें प्रसिद्ध आहे. संसाराममध्यें त्या स्त्री पुरुषांच्या मैथुनापासुन दुसऱ्या स्त्रीपुरुषांची उत्पत्ति होते.आपणमात्र स्त्रीचा स्वीकार न करता पुत्र--पुत्री उत्पन्न करू नये,कारण त्यामुळे आपणास परमार्थ करण्याकरीता प्रतिबंध होतो.आपणास फक्त मानव—देहातच परमार्थ व संसार करता येतो,तर इतर देहात फक्त संसारच करता येतो.म्हणून आपण मानव देहातच परमार्थ करावा,असे विवेक करून लक्षात ठेवावे.||१५||                                                                                                           भावार्थ:---हे राजा,अशा प्रकारें सृष्टीक्रम चालतो व त्याचप्रमाणे पालन करणारांच्या आकारानें बनलेल्या पंचमहाभूतांच्याच योगानें प्राण्यांचे संरक्षण होतें आणि घातक देहांच्या आकारानें बनलेल्या भुतांच्या योगानें प्राण्यांचा संहार होतो.याप्रमाणें चाललेला हा सर्वही प्रकार,परमात्म्याच्य मायेच्या योगानें सत्वादिक गुणांमध्यें न्युनाधिकपणा झाला असतां होतो,आपोआप होत नाहीं.म्हणून आपण जीवानी प्राणीमात्रांचा संहार न करता अहिंसा मार्गाचा स्वीकार करून जीवन व्यतीत करावे.||१६||                                     भावार्थ:---हे वत्सा,निर्गुण जो ईश्वर तो त्या सृष्ट्यादिकांवविषयीं निमित्तमात्र असला म्हणजे कार्यकारणरुपी हे सर्व जग त्याच्या आधारानें वर्तत असतें,यास द्द्ष्टांस-लोहचुंबक निमित्तभूत असला म्हणजे त्याच्या आराधानें जसें जड लोखंड फिरत असतें तद्वत हा संसार भगवंत निमित्य असतो व आपले—जीवाचे कर्म त्याचे उपदान कारण असते.म्हणून जीवानी सकाम कर्मे न करता निष्काम कर्मे करावी.||१७||                                                                                                     भावार्थ:---आतां जर परमेश्वर निमित्त मात्र आहे तर त्याचेठीकाणी भेद नसल्यामुळे सृष्टि स्थिती व संहार हिं एकदम कां होत नाहींत असें म्हणशील तर-----हे ध्रुवा,कालक्रमानें गुणांमध्यें क्षोभ उत्पन्न होऊन न्युनाधिक्य झाले असतां,परमेश्वराच्या शक्तीचे भेद होतात;तेव्हां तो भगवान वस्तुत; अकर्ताच असून हें जग उत्पन्न करितो,व संहर्ता—संहाराचा कर्ता नसून याचा संहार करितो,असें भासतें.आतां काल तरी गुणांमध्ये कां क्षोभ करीत नाहीं असें म्हणशील तर---सर्वव्यापक परमात्म्याची काळशक्ती खरोखर अचिंत्य आहे. ||१८||                                                                                                       भावार्थ:---आतां पिता पुत्राला उत्पन्न करितो,राजा प्रजेचें पालन करितो,चोर किंवा दुष्ट लोक दुसऱ्यांच्या घात करितात;ईश्वर काहींच करीत नाहीं,असें म्हणशील तर---हे ध्रुवा,तो कालरुपी परमेश्वर,स्वतः जन्मादिरहित अवीनाशीं क्षीण न होणाऱ्या शक्तीने युक्त असून पुत्रादिकांच्या योगानें पुत्रादिकांची उत्पत्ति करून सृष्टीकर्ता होतो आणि दुसऱ्यास मारणाऱ्या चोरादिकांसहि मृत्युच्या योगाने मारीत असता अंत करणारा होतो;एतावता पित्रादिकांचीहि उत्पत्तिवगैरे दुसऱ्यांपासून झाली असल्यामुळें ते स्वतंत्र रीतीनें उत्पत्यादिकांस कारण नाहींत,ईश्वरच सर्वांचा  नियंता असल्यामुळें सर्वांचे कारण आहे.||१९||                                                                                                     भावार्थ:---समभावानें प्रजांमध्यें प्रवेश करणाऱ्या ह्या मृत्यूरुपी (कालरुपी)परमात्म्याच्या कोणीच स्वकीय अथवा परकीय नाही;परंतु जसा वारा धांवू लागला म्हणजे त्याच्या मागून रजःकण धांवतात त्याप्रमाणें कालरूपी परमात्मा धाऊ लागला म्हणजे त्याच्यापासून कर्माधीन से सर्व प्राण्यांचे समुदाय धांवतात,म्हणजे स्वस्वकर्मानुसार सुखःदुख भोगितात,त्यांत रजःकण अंधाकारांत,प्रकाशांत,पाण्यांत किंवा अग्नि इत्यादिकांत कोठेंही पडले तरी वाऱ्याला जसा कांहीच विकार नाहीं त्याप्रमाणें ज्याच्या त्याच्या कर्मांप्रमाणें पाण्यांना  सुखदुःखादिक बरीं वाईट फळे भोगावीं लागलीं तरी त्यापासून कालरुपी परम्यात्म्याला वैषम्य मुळींच नाहीं.आपल्याला--जीवमात्रांना आपल्या—जीवाच्या कर्मांनुसार सुखे—दु:खे प्राप्त होतात,भगवंत आपल्याला—जीवांना सुखे—दु:खे देत नाही.कालरूपी परमात्मा सर्व-प्रणीमात्रात समान आहे,त्यामुळे त्याला कोणी स्वकीय किंवा कोणी परकीय नाहीत.जो आकारावन असतो,त्यास स्वकीय किंवा परकीय असतात.परमात्मा हा निर्गुण—निराकार आहे,म्हणून त्यास कोणी स्वकीय किंवा परकीय नाही.म्हणून आपण गुणातीत होऊन परमात्मरूप व्हावे,कारण परमात्मा सुखरूप आहे.||२०||                                                                                                                  भावार्थ:---हा व्यापक परमात्मा स्वस्वरुपी स्थित असल्यामुळें वृद्धी किंवा ऱ्हास यांनी रहित असून कर्माधीन असलेल्या प्राण्यांच्या आयुष्याची बुद्धी अथवा क्षय(अकाली मृत्यू)यांस अथवा देवादिकांचेठिकाणीं उत्तमपणा व किटादिकांचेठिकाणीं अधमपणा यांस उत्पन्न करितो.आपल्या—जीवाच्या--प्राणिमात्रांच्या कर्मानुसार आयुष्यांची वृद्धी किंवा क्षय,उत्तम किंवा अधम उत्पन्न होतात. परमात्मा हा स्वस्वरूपी स्थित असल्यामुळे तो कांहीच करीत नाही,तरीपण मात्र परमात्म्याशिवाय कांहीच होत नाही.जसे विद्दुत दिवा हा विकारी आहे व विद्दुत वीज हि कारण—अविकारी आहे.म्हणजेच विजेशिवाय विद्दुत—दिव्यात प्रकाश पडत नाही.||२१|| भावार्थ:---हे राजा,ह्या ईश्वराला कोणी(मिसांसक)कर्म असें म्हणातात.कोणी(चार्वाक)स्वभाव,कांहीजन(पौराणीक काल,दुसरे(ज्योतिषी)दैव आणि ती  कितीएक(वात्स्यायनादिक)काम असें समजतात.||२२||                                                                                                    भावार्थ:---बा ध्रुवा,ज्याच्यापासून महत्त्वादिक अनेक शक्ति उत्पन्न झाल्या आहेत म्हणून दुर्बोध व अव्यक्त अशा त्या परमेश्वराच्या मनांत काय करावयाचें आहे तें कोणालाही—आपल्याला—जीवाला समजत नाहीं;मग आपणच ज्यापासून उत्पन्न झाला त्याचें वास्तविक स्वरूप कोण बरें प्रत्यक्ष जाणूं शकेल ? ||२३||                                                                                                    भावार्थ:---यास्तव हे बालका,हे कुबेराचे सेवक तुझ्या भावाला मारणारेच नव्हत,कारण,बा वत्सा,मनुष्याच्या जन्माला किंवा मृत्युला ईश्वराच कारण आहे.मनुष्याच्या जन्मास किंवा मृत्यूस आपले—जीवाचेच कर्म कारण आहे तर ईश्वर निमित्य कारण आहे.म्हणून आपण—जीवानी विहित कर्मे निष्काम बुद्धीने करावे,तर सकामबुद्धीने करू नये,कारण सकाम बुद्धीने कर्मे केले असता आपले अंत:करण शुद्ध किंवा स्थिर होत नाही,तर त्यामुळे पाप—पुण्य उत्पन्न होते व त्यासाठी जन्मास यावे लागते—अर्थातच आपणास—जीवास संसारास यावे लागते.||२४||                                                                                                    अर्थ:---आणि जरी तोच ईश्वर विश्वाची सृष्टी करितो आणि तोच संहारही करतो तथापि त्याला अहंकार नसल्यामुळें तो गुणकर्मांनी लिप्त होत नाहीं.आपणास—जीवास अहंकार गुणकर्मांनी लिप्त करतो,आपणास कर्ता—भोक्ता समजतो,देह व देहसंबंधीस आपले समजतो.आपण वास्तविक पाहता जीवात्मा नसून परमात्मा आहोत.||२५||                                                                                                     भावार्थ:---कारण,आपल्या शक्तिरूप मायेच्या योगानें युक्त होऊन हा भूतात्मा,भूताधीपती व भूतपालन परमेश्वर भूतांना उत्पन्न करितो,त्यांचा संहार करितो व रक्षणही करितो.आपणास—जीवास—भूतांना भगवंत उत्पन्न,रक्षण किंवा संहार करीत असला तरी तो भगवंत आपल्या जीवांच्या कर्मांनुसार करितो.||२६||                                                                                                    भावार्थ:---बा ध्रुवा,जसे नाकामध्यें वेसण घालून दांव्यांनीं बांधलेले वृषभ,धन्याचें ओझें वाहतात त्याप्रमाणें ब्रह्मादिकसुद्धां नाम-रूप दांव्यांनीं बद्ध होऊन ईश्वराचे बली वाहतात,म्हणजे त्यांने नेमून दिलेलें सृष्ट्यादि कर्म करितात.म्हणून आपण त्याच अभक्तांचा मृत्यू व भक्तांचा मोक्ष देणाऱ्या जगदाश्रय भगवंताला तूं—आपण—जीवानी सर्वात्मभावानें—कायिक—वाचिक—मानसिक इत्यादी भावाने  शरण जावे.||२७||                                                                                                   भावार्थ:---कारण,जेव्हां सापत्नमातेच्या भाषणाने मर्म भेद झालेला पांच वर्षांचा तूं होत्साता,तेव्हांच आपल्या आईला सोडून वनांत गेलास आणि तपचर्येच्या योगानें अधोक्षज भगवंताची आराधना करून त्रैलोक्याच्या मस्तकीं असलेलें ध्रुवपद मिळविलें आहेस.म्हणून आपण—जीवानी तप अशा प्रकारची साधना करून साध्यापर्यंत जावे,कारण साधनाच्याद्वारे साध्यापर्यंत—परमात्मापर्यंत जाता येते.||२८||                                                                                                      भावार्थ:---तस्मात हे ध्रुवा,तूंआतां अंतर्द्दष्टी हो आणि हा मित्र व हा शत्रू इत्यादिक भेद ज्यामध्यें आहेत असें हे विश्व,वस्तुत: असतांही ज्याचेठिकाणीं खरेसें भासतें त्या-भेद भावरहित मनामध्यें असणाऱ्या,निर्गुण,निर्विकार,एक व नित्यमुक्त,अशा परमात्म्याचा शोध कर.आपणही जो परमात्मा एक आहे,त्यासच शरण जाऊन शोध करावा—म्हणजे परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||२९||    भावार्थ:---म्हणजे त्याचवेळीं तूं,प्रत्यगात्मा,अनंत आनंदमात्र,सर्वशक्तिमान अशा शड्गुणैश्वर्य संपन्न भगवंताचेठिकाणीं उत्तम भक्ति हळूहळू ‘हे माझे आणि हा मी’ अशा द्दढ होऊन गेलेल्या अविद्दारूप ग्रंथीचा अगदी भेद करून टाकीशील.म्हणून आपण—जीवानी भगवंतांच्या ठिकाणी निष्क्सम कर्मे व निष्काम भक्ती करून संत—महात्मा यांचा सत्संग करून जीव—ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञान प्राप्त करून अविद्दा-रूप ग्रंथीचा भेद करून--अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||३०||                                                                                                    |      संयाच्छ रोषं भाद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां पराम् | श्रुतेन भूयासा राजान्नागदेन यथाऽऽमयम् ||३१||                                                                             भावार्थ:---एतावता हे राजा,जसें औषधाच्या योगानें रोगाचे उपशमन—निवृत्ती करितात त्याप्रमाणें कल्याणकारक कर्मांमध्यें विघ्न करणारा प्रबळ शत्रू अशा ह्या आपल्या क्रोधाचें तूं श्रवणाच्या योगानें नियमन कर.म्हणजे आपण—जीवानी क्रोधाच्या अधीन न राहता,क्रोधास आपल्या—जीवाच्या ताब्यात घ्यावे.यामुळे निश्चित आपले—जीवाचे व तुझें—ध्रुव—बाळाचे कल्याण असो.||३१||                             भावार्थ:---ज्या क्रोधानें व्याप्त झालेल्या पुरुषापासून लोकाला अतिशय भय प्राप्त होतें,त्या क्रोधाच्या आधीन आपलें अभय इच्छीनाऱ्या समंजस पुरुषाने कधींही होऊं नये.म्हणून आपण—जीवानी क्रोधास आपल्या—जीवाच्या ताब्यात घ्यावे.||३२||                                                                                                भावार्थ:---आणि यक्षांना श्रातृघातक असें समजून क्रोधाविष्ट झालेल्या तूं जो त्यांचा वध केला आहेस,हि तरी शंकराला  भावासारखा परम मित्र जो कुबेर त्याची अवज्ञाच केली आहेस.||३३||                                                                                                       भावार्थ:---यास्तव मोठया लोकांच्या तेजानें आपल्या कुलावर जोपर्यंत कांही अरिष्ट आणिलें नाहीं,तोपर्यंत तूं सावध होऊन नम्रतापूर्वक लीन भाषणांनी लवकर प्रसन्न करून घे.आपल्याकडून जर दुसऱ्यांचा अपराध झाला असेल तर आपण ज्यांचा अपराध झाला आहे नम्रतापूर्वक शरण जावे व त्यास प्रसन्न करून घ्यावे.||३४||                                                                                                    |               एवं स्वयम्भुवः पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् | तेनाभिवन्दितः कमृशिभिः स्वपुरं ययौ ||३५||                                                               भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे हे विदुर,स्वायंभुव मनूनें आपला नातू जो ध्रुव त्याला याप्रमाणें उपदेश करून पुढें ध्रुवानें त्याला वंदन केलें असतां,त्या मनूनें ऋषींसहवर्तमान आपल्या नगराप्रत गमन केलें. ||३५||                                          याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें ध्रुवसांत्वननामक हा अकरावा(११) अध्याय पस्तीस(३५)श्लोकांनि-- युक्त  समाप्त झाला.||११||                                                                                                             |                                     ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  || श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                                                                                                            --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                   १२---आतां या बाराव्या(१२) अध्यायामध्यें कुबेरानें येऊन सत्कार केल्यावर आपल्या नगरामध्यें आलेल्या ध्रुवानें,पुष्कळ यज्ञांच्या योगेंकरून हरीचें यजन करून हरीच्या अचलस्थानीं आरोहण केलें,आशी कथा वर्णन केलेली आहे.||१||                                                                                                                                |१२---                             १२---ध्रुवाला कुबेराचे वरदान आणि विष्णूलोकाची प्राप्ती                                                                                       ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,ध्रुवाचा क्रोध जाऊन तो यक्षांच्या वधापासून निवृत्त झाला असें जाणून,भगवान कुबेर तेथें प्राप्त झाला.तेव्हां त्याच्या बरोबर चारण,यक्ष व किन्नर त्याची स्तुति करील होते.त्याला पहातांच ध्रुवानें हात जोडीले.तेव्हां कुबेर ध्रुवाला म्हणाला----||१||                                                                                                    |धनद उवाच                                                                                                        |             भो भो क्षत्रियदयाद पारीतुष्टोsस्मि तेsनघ | यस्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यजः ||२||                                          भावार्थ:---धनद म्हणाला----हे निष्पाप क्षत्रियपुत्रा,ज्या तु आपल्या पितामहाच्या(मनूच्या)उपदेशानें,त्याग करण्यास अशक्य अशाही वैराचा त्याग केलास त्या तुजवर मी अत्यंत संतुष्ट झालों आहे.आपणास जर वैरी असेल तर आपण सत्संग करून—उपदेश श्रवण करून वैरभावाचा त्याग करून मैत्रीभाव करावा.यात उभयांतांचेच जीत आहे,कारण मैत्रीभाव हा उन्नतीला—सुखाला कारण असतो.||२||        भावार्थ:---वास्तविक पाहिलें असतां,तूं यक्षांचा किंवा यक्षांनी तुझ्या भावाचा वध केला नाहीं,कारण,प्राण्यांचा नाश किंवा उत्पत्ति होण्याला कारण तो समर्थ कालच होय. ||३||                                                                                                   |                          अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य ही | स्वन्पिवाभात्यातद्यानाद्दया बन्धविपर्ययौ ||४||                                           भावार्थ:---जिच्या योगानें बंध व दुःखादिक प्राप्त होतात ती मी आणि तूं अशी स्वप्नांतील स्थितीसारखी व्यर्थ बुद्धी पुरुषाला,अज्ञानाणने मिथ्याभूत देहावर अनुसंधान ठेविल्यामुलें प्राप्त होते.म्हणून आपण अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान संपादन करावे.आपणास ज्ञान प्राप्त झाल्यानंतर बंध नाहीसा होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.||४||                                                                                                    भावार्थ:---यास्तव हे ध्रुवा,तुझें कल्याण असो.तूं आतां आपल्या घरीं जा आणि सर्व भूतांचेठिकाणी आत्मबुद्धी ठेऊन संसारांतून मुक्त होण्यासाठी,ज्याची मूर्ति सर्वभूतस्वरूपी आहे,ज्याच्या स्वरूपाचे ज्ञान इंद्रीयांना होत नाहीं,ज्याचे चरण भजण्यास योग्य आहे,जो संसाराचा नाश करितो,जो आपल्या मायेच्या योगेकरून त्रिगुणात्मक शक्तीनें युक्त असूनही वस्तुतः निर्गुण आहे अशा भगवंताचे आराधन कर.आपण—जीवानी निर्गुण—निराकार जो परमात्मा प्राप्त करण्यास योग्य आहे,कारण तो परमात्मा सुखरूप असून,त्याचे ज्ञान प्राप्त झाले असता जन्म—मरण निवृत्त होतात.||५||६||                                                    भावार्थ:---हे उत्तानपाद-राजाच्या पुत्रा ध्रुव-राजा,आम्ही तुला कमलनाभ भगवंताच्या पायांजवळ राहणारा असें ऐकिलें आहे,तस्मात् तूं वर देण्यास पात्र आहेस याकरितां तूं संकोच न करितां असेल तो वर मजपासून निर्भयपणें मागून घे. ||७||                                                                                                    | मैत्रेय उवाच:--                                                             |                  स राजराजेन वराय चोदितो ध्रमहामतिः | हरौ स वव्रेऽचलीतां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दूरत्ययं तमः||८||   भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणें महाभगवभ्दक्त व महाबुद्धिमान अशा त्या ध्रुवाला वर मागण्याविषयीं कुबेरानें प्रेरणा केली असतां,त्यानें,जिच्या योगानें अनासायाने जीव,संसाररूप दुरुस्त अंधकाराला तरून जातो अशी श्रीहरीविषयीं निश्चळ स्मृति मागून घेतली.आपण—जीवानी श्रीहरीची निश्चल स्मृती अंत:करणात अखंड ठेवावी.श्रीहरीचे स्मरण सदा करीत काल-क्रमण करावे.||८||                                                भावार्थ:---नंतर प्रीतीयुक्त मनानें त्या ध्रुवाला ती अचल स्मृति देऊन तो ध्रुव पहात असतां इडविडेचा पुत्र कुबेर अंतर्धान पावला व तो ध्रुवही आपल्या नगरास परत आला.||९||                                                                                                       भावार्थ:---नंतर त्या ध्रुवाने,व्रीहि इत्यादिक द्रव्यें,होम इत्यादिक क्रिया आणि इंद्रादिक देवता यांच्या योगाने साध्य होणाऱ्या कर्मांचेफळ देणारा जो यज्ञाधिपती भगवान त्याचें विपुलदक्षिणायुक्त अनेक यज्ञांच्या योगेंकरून आराधन केलें.||१०||                                                                                            भावार्थ:---याप्रमाणें ध्रुव,सर्वांचा आत्मा व सर्व उपाधींनी रहित अशा अच्युत भगवंतांच्या ठिकाणी अखंड-प्रवाहाची भक्ती करीत होत्साता,आपल्या ठिकाणी व सर्व भूतांच्या अंतरी तो एक व्यापक परमेश्वरच राहिला आहे असे पाहू लागला.जसा ध्रुव-बाळ भगवंतांच्या ठिकाणी आखाड-प्रवाहाची भक्ती करीत होता,त्याचप्रमाणे आपणही भगवंतांच्या ठिकाणी आखाड-प्रवाहारूपी भक्ती करावी.||११||                                                                                         भावार्थ:---याप्रमाणें सुस्वभावयुक्त,ब्राह्मणांचा-कैवरी,दीनवत्सल आणि धर्ममर्यादांचें पालन करणारा अशा त्या ध्रुवाला,सर्व प्रजा,पित्यासारख्या मानूं लागल्या.आपणही आपल्या राजाच्या ठिकाणी पित्यामाणे भावना करावी.पिता जसा पुत्र—पुत्रीचे पालन करतो त्याचप्रमाणे राजाही आपल्या प्रजेचे पालन-पोषण करितो.आपण जर राजा—सत्ताधीश असाल त आपण आपल्या प्रजानां पुत्रा-पुत्री प्रमाणे पालन-पोषण करावे.त्यामुळे आपणास—राजाला पनी प्राप्त होते किंवा निष्काम प्रजेची सेवा केली तर अंत:करण शुद्ध होते.||१२||                                                                                                               भावार्थ:---त्या ध्रुवाने ऐश्वर्यादिकांच्या उपभोगानें पुण्याचा क्षय करून व यज्ञयगादीक अनुष्ठानांच्या योगानें पातकांचा क्षय करून,छत्तीस हजार वर्षेपर्यंत भूमंडळाचें राज्य केलें.||१३||                                                                                                          भावार्थ:---ज्याची इंद्रियें स्वाधीन आहेत अशा त्या ध्रुव-राजाने याप्रमाणें धर्म,अर्थ व काम या त्रिवर्गांची सिद्धी करून देणारा बहुसंवत्सरात्मक काल घालवून,नंतर आपल्या “वत्सरनामक” पुत्राला राज्यासन दिलें.आपणही धार,अर्थ,काम या त्रीवर्गाची सिद्धी झाल्यानंतर आपला ग्रहस्थाश्रमाच्या ठिकाणी उत्तराधिकारी नेमावून—बसवून मोक्ष नावाचा चौथा पुरुषार्थ संपादन करावा.||१४|| भावार्थ:---तो ध्रुव,अज्ञानानें कल्पित व स्वप्नप्रमाणें किंवा गंधर्वनगराप्रमाणें हे देहादिक सर्व विश्व स्वात्म्याचेठिकाणीं भगवंताच्या मायेनें रचिलेलें आहे असें जाणत होत्साता आपलें शरीर,स्त्री,अपत्यें,मित्र,सैन्य,संपत्तीनें भरलेलें भांडार,अंतःपूर,विनोदाचीं रमणी स्थानें व समुद्रवलअंकित भूमंडल हे सर्व,कालाचा फेऱ्यांत सांपडलेले(अनित्य)आहे असा विचार करून,बद्रीकाश्रमि निघून गेला. आपण चौथा पुरुषार्थ संपादन करण्याकरिता संत—महात्मा यांच्या आश्रमात जाऊन,सत्संदाद्वारे ज्ञान प्राप्त करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.असे झाले असता आपण—जीव मानव देहास आल्याचे सार्थक होते.||१५||१६||                                                                                                     भावार्थ:---आणि तेथें पवित्र उदकामध्यें स्नान करून ज्याची इंद्रियें अत्यंत शुद्ध आहेत.अशा त्या ध्रुवाने,आसन घालून प्राण-वायू जिंकून,मनाच्या योगानें आपली इंद्रियें बाह्यविषयांपासून निवृत्त केली आणि भगवंताच्या स्थूल विराट्स्वरूपाचेठिकाणीं आपलें मन लाविलें,नंतर ध्यान करितां करितां,”मी ध्यान करणारा व हें विराट्स्वरूप ध्येय” अशा भेदांचे व्यवधान सोडून देऊन,शेवटीं त्यानें समाधीमध्ये तें स्वरूपाचें चिंतनही सोडून दिले म्हणजे त्याला त्याचेंही स्मरण राहिलें नाहीं.म्हणजेच ध्रुव—बाळ,”मी ध्यान करणारा व हे विराट्-स्वरूप ध्येय”अशा भेदाचे व्यवधान सोडून शेवटी स्वरूपाचे चिंतन सोडून दिल्यामुळे त्याचेही स्मरण राहिले नाही.  त्यामुळे त्यास परमात्म्याचा अनुभव आला म्हणजेच चौथा पुरुषार्थ प्राप्त झाला.आपणही ध्रुव—बाळाप्रमाणे “मी ध्यान करणारा व हे विराट्-स्वरूप ध्येय” अशा भेदाचे व्यवधान सोडून शेवटी स्वरूपाचे चिंतन सोडून द्दावे.अशी धारणा झाली असता आपणास--जीवास स्मरण राहत नाही,त्यामुळे आपणास—जीवास चौथा पुरुषार्थ प्राप्त होतो.||१७||                                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,याप्रमाणें भगवान श्रीहरीचेठीकाणी सर्वदा अत्यंत भक्ति करणारा तो ध्रुव—बाळ,आनंदाश्रुंच्या प्रवाहानें व्याकुळ होत्साता ज्याच्या ह्रद्याला द्रव येत आहे व ज्याचे सर्व शरीर रोमांचांनी व्याप्त होत आहे असा होऊन शेवटीं त्याचा शरीराभीमान  इतका सुटला की, त्याला “हा मी” असें देखील भान राहिलें नाहीं.म्हणजे ध्रुव—बाळ शब्दातीत होऊन त्यास परमामारूप झाला. आपणही तशाच प्रकारची धारणा करून “हा मी “असे देखील आपणास भान राहू नये.त्यासाठीच आपण प्रयत्न करावा.||१८||     भावार्थ:---नंतर त्या ध्रुवानें,आकाशांतून खाली उतरणारे व उदय पावलेल्या चंद्राप्रमाणें दशदिशा प्रकाशित करणारें श्रेष्ठ विमान अवलोकन केलें.||१९||                                                                                                    भावार्थ:---आणि त्या विमानामध्ये चतुर्भुज,श्यामवर्ण,अल्पवयस्क,तांबडया कमळाप्रमाणें असलेल्या सुंदर नेत्रांनी युक्त,गदेवर भार देऊन उभे राहिलेले,उत्तम वस्त्रेंपरिधान केलेले,किरीट हार बाहूभूषणें व सुंदर कुंडलें यांस धारण करणारे असे सुनंद नेत्रांनी,व नंद नांवांचे दोन-देवश्रेष्ठ अवलोकन केले.||२०||                                                                                              भावार्थ:---नंतर ते,उत्तमश्लोक भगवंताचे सेवक आहेत असें जाणून तो ध्रुव,उठून उभा राहिला व हे दोघे मधुसुदनाच्या पार्षादांतील  मुख्य आहेत असें त्याच्या मनांत आल्यामुळें आनंदाच्या गडबडीमध्यें त्यांची पूजावगैरे करावयाचा क्रम विसरून तो केवळ भगवंताच्या नांवांचा उच्चार करीत करीत त्यांना नमस्कार करून त्यांच्यापुढें हात जोडून उभा राहिला.||२१||                                                       भावार्थ:---तेव्हां पद्मनाभ भगवंताला मान्य अशा त्या सुनंदनंद पार्षदांनी,ज्याचें चित्त श्रीकृष्णाच्या चरणाचेठिकाणी जडलें आहे व सप्रेमभावानें मस्तक नम्र करून पुढें उभा राहिला आहे त्या ध्रुवराजाजवळ जाऊन मंदहास्यपूर्वक भाषण केलें कीं,----||२२||               |                        तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्गीणः | पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ||२४||                                           भावार्थ:---सुनंदनंद म्हणाले----हे ध्रुवराजा तुझें परम कल्याण असो.तूं एकाग्रचित्तानें  आमचें भाषण श्रवण कर.ज्या तूं पांच वर्षांच्या वयामध्यें आपल्या तपश्चर्याच्या योगानें या देवाला तृप्त केलें आहेस त्या सर्व जगतपालन शार्ङ्धन्व्या देवाचे आम्ही पार्षद,त्या तुला भगत्पदाचेठिकाणी नेण्याकरितां येथें प्राप्त झालों आहोंत.||२३||२४||                                                                                                    भावार्थ:---तस्मात सप्तर्षीसारखे विद्वान देखील ज्या पदाला प्राप्त न होता केवळ खाली राहून त्याच्याकडे पाहतात आणि चंद्रसुर्यादिक ग्रह,नक्षत्रे व तारे,ज्याच्या सभोवती प्रदक्षीण फिरत असतात.ते अत्यंत दुर्जय विष्णुपद तू जिंकीले आहेस,त्या स्थानी तू आता जाऊन स्वस्थ राहा.||२५||                                                                                   भावार्थ:---हे ध्रुवा,तुझ्या पुर्वजांनी अथवा दुसऱ्या कोणीही जे कधीच मिळविले नाही त्या जगद्वंद्य सर्वोत्कृष्ट विष्णूपदावर तू आता आरूढ हो.||२६||                                                                                                          भावार्थ:---पुण्यकीर्ती पुरुषामध्ये श्रेष्ठ अशा भगवंताने हे उत्तम विमान पाठविले आहे.हे आयुष्यमंता ध्रुवा,तू ह्यामध्ये आरोहण करण्यास योग्य आहेस.||२७||                                                                                                          भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,भगवत्प्रीय ध्रुवानें विष्णूच्या श्रेष्ठ भक्तांने तें अमृत स्त्रवणारे भाषण श्रवण करून,स्नान केलें आणि आपलीं नित्याचीं मंगलकृत्यें आटोपून बदरिकाश्रमवासी ऋषींना नमस्कार करू त्यांचा आशीर्वाद घेतला.आपण ऋषी—मुनींना नमस्कार करून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा.||२८||                                                                                                    भावार्थ:---तदनंतर त्याने त्या श्रेष्ठ विमानाला प्रदक्षिणा घालून  नमस्कार केला आणि पार्षदांनाही नमस्कार करून तेंच आपलें स्वरूप सुवर्णांसारखें तेजस्वी धारण करून त्या विमानांत आरोहण करण्याची इच्छा मनांत आणिली.||२९||                                                                                                                   भावार्थ:---इतक्यांत त्या उत्तानपाद राजाच्या ध्रुव-पुत्रानें,आपल्याजवळ मूर्तिमान मृत्यू येऊन हात जोडून उभा राहिला आहे असें अवलोकन केले.तेव्हां त्यानें विष्णूचे स्मरण करून त्या मृत्युच्या मस्तकीं आपला पाय देऊन अद्भुत विमानांत आरोहण केलें.||३०||                                                                                                         भावार्थ:---त्या वेळीं देवांनी वाजवीलेली दुंदुभि,मृदंग,पणव इत्यादिक वाध्यें वाजुं लागली,मुख्य-मुख्य गंधर्व गायन करूं लागले आणि-त्या वेळीं स्वर्गलोकावर आरोहण करणाऱ्या त्या ध्रुवाला सुनीतिमातेचें स्मरण झालें आणि तो मनांत म्हणाला आकाशांतून भूमीवर पुष्पवृष्टी होऊं लागल्या. ||३१||                                                                                                    भावार्थ:---त्यावेळी स्वर्ग-लोकांवर आरोहण करणाऱ्या त्या ध्रुव—बाळाला सुनीती—मातेचे स्मरण झाले आणि तो मनात म्हणाला की की,मी आपल्या  दीन मातेला टाकून दुर्गम अशा स्वर्ग लोकास एकटाच कसा बरें निघालो आहे ! आपण कोणताही सात्विक भोग घेत असतांना आपणास आपल्या आईचे स्मरण होऊन तशाच प्रकारचा भोग आपलाही मिळावा म्हणून आपल्या अंत”करणात तळमळ होऊन आपल्या आईस प्रथम तो भोग मिळवून द्दावावयास  पाहिजे,असा आपण प्रयत्न करावा.||३२||                                                                                                    |                 इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ | दर्शयामासुतर्देविं पुरो यानेन गच्छतीम् ||३३||                                                              भावार्थ:---तेव्हां ध्रुवाचा अभिप्राय त्या देवश्रेष्ठ सुनंदनंदांनीं जाणून त्याल,सुनीतिदेवी दुसऱ्या विमानांत बसून पुढें चालली आहे असें दाखविलें.||३३||                                                                                                    भावार्थ:---पुढें मार्गामध्यें ठिकठिकाणी विमानांत बसलेल्या देवांनी प्रशंसा केलेल्या त्या ध्रुवानें सूर्यादिग्रहांस पुढें चालली आहे असें  अवलोकन केलें. ||३४||                                                                                                    |                त्रिलोकीं देवयानेन सोsतीव्रज्य मुनीनपि  |  परस्ताद्दद् ध्रुवगतीर्वीष्णो: पदमथाभ्यगात् ||३५||                                                     भावार्थ:---नंतर विमानाच्या योगानें शाश्वत स्थानाचे ठिकणी गमन करणाऱ्या ता ध्रुवानें त्रैलोक्याचें व सप्तर्षींचे अतिक्रमण करून त्यांच्यावर असलेलें जें विष्णूचें पद त्याचेठिकाणी गमन केले. ||३५||                                                                                                    |                                              यद् भ्रजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते |                                                                                               |                                                  यन्नाव्रजन्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ||३६||                                                                                       भावार्थ:---जें ध्रुवपद,स्वतांच्या तेजानेंच नित्य प्रकाशित असून,हे तिन्ही लोक त्याच्या कांतीने प्रकाशित होतात.प्राण्यांमध्यें जे प्राणी निर्दय असतात ते ज्या पदाचेठिकाणी गमन करीत नाहींत,जे लोक नित्य पुण्यकारक कर्में करितात तेच या ठिकाणी गमन करितात.म्हणून आपण सत्संग करून निर्दय जो दोष यास निवृत्त करून दया हा गुण आपल्यात आणण्याचा प्रयत्न करावा. ||३६|| भावार्थ:---शांत,सर्वत्र समदृष्टी ठेवणारे शुद्ध,सर्व प्राणिमात्रांवर दया करणारे व परमात्म्यालाच प्रिय आणि बांधव असें मानणारे जे पुरुष तेह ह्या भगवत्पदाचेठिकाणी अनायानें गमन करितात.म्हणून आपण १—आपण—जीवात्म्याने शांत-चित्त असावे म्हणजे अनुकूल परिस्थितीत व प्रतिकूल परिस्थितीत शांत असावे,कारण अनुकूलता किंवा प्रतिकूलता हा धर्म अंत:करणाचा आहे,तर आपला—आत्म्याचा धर्म नाही.२—आपली—जीवात्म्याची सर्वत्र समदृष्टी शुद्ध असावी,कारण परमात्मा शुद्ध आहे व आपण—जीवात्मा  त्याचे—परमात्म्याचे अंश आहोत,म्हणून आपणही शुद्ध परमात्मा आहोत.म्हणून आपण निष्काम कर्मे करून अंत:कारण शुद्ध करून व निष्काम उपासना करून अंत:कारण स्थिर करावे.यानंतर सत्संग करून जीव—ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञान संपादन करून शुद्ध व्हावे.आपले—जीवाचे तीनही दोष निवृत्त झाल्यानंतर “मी ब्रह्म आहे “असे ज्ञान होते.३---आपण—जीवानी सर्वप्राणिमात्रावर दया करणारे असावे,कारण सर्व-प्राणि-मात्रात भगवंत आहे अशी भावना करून दया करावी.असे केले असता ती केलेली सेवा भगवंतांचीच असते. ४—आपण परमात्म्यालाच प्रिय व्हावे,कारण परमात्मा हा सुखरूप आहे,तर त्या व्यतिरिक्त सर्व दु:खरूप आहेत.म्हणून                   सुख-रुपतेसाठी परमात्माच प्रिय असावा.५—आपला—जीवाचा परमात्मा बांधव आहे,कारण बांधवापेक्षाही परमात्मा अधिक प्रेम देतो. परमात्म्यास कोणतीही अपेक्षा नसते,तर बांधवास कोणती—ना—कोणती अपेक्षा असते.म्हणून परमात्मा हा बंधावापेक्षा अधिक प्रेम देतो,म्हणून परमात्मा बांधव आहे.म्हणून असे गुणसंपन्न असणारे साधक परमात्म्याच्या ठिकाणी अनायास प्राप्त होतात.||३७|| भावार्थ:---याप्रमाणें श्रीकृष्णच आहे मुख्य आश्रय ज्याचा असा तो उत्तानपाद राजाचा पुत्र ध्रुव,त्रैलोक्याच्या मस्तकावरील निर्मळ रत्नासारखा होऊन राहिला.आपणही—जीवानी श्रीकृष्णांचा आश्रय घेऊन परमात्मरूप होण्याचा प्रयत्न करावा.||३८|| भावार्थ:---हे विदुरा,निरंतर फिरत राहणारें ज्योतिर्गणांचे चक्र ज्या ध्रुवपदावर बसविलें असल्यामुळें,तें त्याच्या आश्रयानें,खांबाच्या आश्रयानें गंभीरवेगयुक्त बैलांचा समुदाय जसा फिरतो त्याप्रमाणे फिरत असतें.||३९||                                                                                                    भावार्थ:---भगवान् नारद ऋषीनें,तीन श्लोकांचे गायन केलें--------- ||४०||                    | नूनं सुनीते: पतीदेवताया-स्तप: प्रभावस्य सुतस्य तां गतीम् | दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवोधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ||४१|| भावार्थ:---नारद म्हणाला----फार तर काय परंतु जिचें पति हेच दैवत आहे अशा त्या सुनितीच्या पुत्राच्या तपाच्या प्रभावाची जी गति त्याला प्राप्त झाली ती मोठमोठी ब्रहमर्षीही भागवतधर्माचें आचरण करूनही प्राप्त घेण्याविषयी खरोखर समर्थ होणार नाहींत,मग राजांची गोष्ट कशाला पाहिजे ! आपणही—जीवानी ध्रुव—बाळासारखे तप करून आपल्या साध्यापर्यंत जाण्याचा प्रयत्न करावा.||४१|| भावार्थ:---ज्या ध्रुवानें पांच वर्षांचा बालक असतांना,आपल्या सापत्नमातेच्या वाग्बाणांनी वीर्दिर्ण झाल्यामुळे विव्हळ झालेल्या ह्रदयानें,वनामध्यें जाऊन माझ्या उपदेप्रमाणें वागून आपल्या भक्तांचा मैत्रीवगैरे गुणांनी वश होणाऱ्या अजिंक्य भगवंताला  वश करून घेतलें.आपणही—जीवानी ध्रुव—बाळासारखी प्रतिकूल परिस्थिती आली असतांना सत्संग करून परमात्मरूप होण्याचा प्रयत्न           करावा.||४२||                                                                                                                    भावार्थ:---केवढा त्या ध्रुवाचा महिमा हा!अहो!ज्या ध्रुवाने पांच किंवा सहा वर्षांच्या वयामध्यें थोडक्याच दिवसांनी विष्णूला प्रसन्न करून जें पद मिळवीलें व आरोहण केलें,त्या पदावर त्या ध्रुवाच्या पुढें भूमंडळावर उत्पन्न होणारा कोणीतरी क्षत्रिय,हजारोवर्ष यत्न करूनही आरोहण करण्याची इच्छा तरी करील काय?(इच्छासुद्धां होणें कठीण मग आरोहण करणें तर फारच लांब आहे)||४३||                                                                                                                                  भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,जे तूं मला येथें विचारिलें होटास ते हे महायशस्वी ध्रुवाचें,साधुंना संमत असेंसाध्यंत चरित्र मी तुला सांगितलें आहे.आपणही ध्रुव—बाळाचे चरित्र श्रावन करून व त्यानुसार आचरण करून आपल्या साध्यापर्यंत जावे.||४४||                                                                                                     |                                  धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् | स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ||४५||                                                                 भावार्थ:---हें व्याख्यान-धनदायक—धनाची वृद्धी करणारे आहे,यशाची वृद्धी करणारें,पुण्यकारक,मोठे मंगलकारक,स्वर्गपरद,स्वस्थान---प्रापक,प्रशंसा करण्यास योग्य व पापाचा नाश करणारें आहे.||४५||                                                             भावार्थ:---हे ध्रुव—बाळाचे चरित्र भक्तिपुर:सर वारंवार ऐकिले असतां,भगवंताचे-ठिकाणी जिच्या योगाने सर्व क्लेशांचा नाश होतो अशी भक्ती उत्पन्न होईल.म्हणून आपल्या दुखांचा नाश—नाहीसे होण्याकरिता भाकांची चरित्रे श्रवण करावी,कारण त्यामुळे आपले—जीवाचे  अंत:करण शुद्ध होते.||४६||                                                                                                                    भावार्थ:---हें चरित्र महत्त्व मिळून इच्छीणारांना साधन आहे,ह्याच्यामुळे श्रोत्यांला सुशीलवगैरे गुण प्राप्त होतात,ह्याच्या योगानें तेजस्वी होऊं इच्छीणारांना तेज आणि मनाची इच्छा करणाऱ्या पुरुषांना सन्मान प्राप्त होतो.म्हणून आपण—जीवानी हे चरित्र निष्काम भावनेने श्रवण केले तर अंत:करण शुद्ध होते.||४७||                                                                                                    भावार्थ:---मनुष्याने एकाग्रचित्त होऊन पुण्यकीर्ती ध्रुवाच्या ह्या विस्तीर्ण चरित्राचें प्रात:काळीं व सायंकाकाळीं ब्राहमणांच्या समुदायामध्यें कीर्तन करावें.आपण—जीवानी हे ध्रुव—बाळाचे चरित्र एकाग्र—चित्ताने निष्काम भावनेने श्रवण केले असता मन स्थिर होते.||४८||                                                                                                       भावार्थ:---भगवंताचे पवित्र कर्ण तो आपल्याला आधार ह्या आहे अशी बुद्धी धारण करणारा जो पुरुष पौर्णिमा,अमवस्या,द्वादशी,  श्रवण,नक्षत्र,दिनक्षय व्यपित संक्राती अथवा रविवार ह्या दिवशीं निष्काम बुद्धीनें श्रद्धालु जणांना हे आख्यान ऐकविल तो पुरुष,आपणास आपलेठिकाणी संतुष्ट होऊन भगवत्प्रसादरूप सिद्धीला पावेल.म्हणून आपण—जीवानी ध्रुव—बाळाची चरित्रे श्रवण करावी किंवा वक्ता होऊन सांगावी,कारण त्यामुळे आपण—जीव परमात्मरूप होतो.||४९||५०||                                                                                                    भावार्थ:---आणि भगवंताच्या मार्गाविषयींचें ज्याला तत्व समजलें नाहीं त्या पुरुषाला जो हें अमृतरूप ज्ञान देतो त्या कृपालु दीन-- नाथावर देव अनुग्रह करितात.म्हणून आपणावर भगवंतांचा अनुग्रह होण्यासाठी अज्ञानी—लोकांना निष्काम बुद्धीने ज्ञान—दान करावे.||५१||                                                                                                      |                           इदं माया तेSभिहीतं कुरूद्वह ध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: |                                  |                           हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु- र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ||५२||                          भावार्थ:---हे कुरुकुळ--श्रेष्ठा विदुरा,जो ध्रुव,लहान असतांना,आपली क्रीडासाधनें व मातेंचे गृह ह्यांचा त्याग करून श्रीविष्णूला शरण गेला आणि जगद्विख्यात व अत्यंत शुद्ध अशी कर्मे आहेत त्या ध्रुवाचें हें चरित्र मी तुला कथन केलें.आपण जर वक्ता असाल तर निष्काम भावनेने ज्ञान—दान करावे.||५२||                                                                                                    याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें धुवाख्यानसंबंधी हा बारवा(१२)अध्याय(५२)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला ||१२||         ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                                                     __________________________________________________________________________________________ १३---याप्रमाणें पांच अध्ययांनी ध्रुवचरित्राचें वर्णन केले.आतां अकरा अध्ययांनी पृथुचरित्राचें वर्ण करितात. त्यांततेराव्या(१३) अध्यायांमध्यें पृथु-राजाचे जन्म सांगण्यासाठी ध्रुवाच्या वंशात उत्पन्न झालेला वेनाचा पिता जो अंग-राजा तो आपल्या पुत्राच्या क्रुरपणामुळे राज्याचा त्याग करून अरण्यांत निघून गेला अशी कथा वर्णन केलेली आहे.                                                                                                              |१३---                              १३---ध्रुववंशाचे वर्णन व अंगराजाचे चरित्र __________________________________________________________________________________________ |सूत उवाच:---                                                                                              |                         निशम्यकौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुंठपदाधिरोहणम् |                                                                                     |             प्ररूढभावो भागवत्यधोक्षजे प्रस्टुं पुंनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ||१||                                                                                                        भावार्थ:---सुत म्हणाला----हे ऋषीहो,याप्रमाणें मैत्रेयानें वर्णन केलेलें ध्रुवाचें विष्णूपदारोहन श्रवण करून अधोक्षज भगवंताचेठिकाणी दृढ भक्ति उत्पन्न झालेल्या विदुरानें त्या मैत्रेय ऋषीला पुनः प्रश्र करण्यास आरंभ केला.||१||                                                   भावार्थ:---विदुर म्हणाला----हे तपोनिष्टा मैत्रेया,पर्चेतत्-राजांच्या ब्रहम-सत्रामध्यें नारदानें ध्रुवमाहात्म्य वर्णन केलें असें भाषण मला सांगितलें परंतु ते प्रचेतसूनांवाचे कोण ? कोणाच्या वंशामध्यें प्रख्यात होते ? व ते कोठे सत्र करीत होते ? ||२||                भावार्थ:---हे भगवान ज्या नारदाने पंचरात्रागमामध्यें श्रीहरीच्या पूजा-प्रकार रूप कर्मयोग सांगितला आहे व ज्याला प्रत्यक्ष देवाचे दर्शन होत असतें त्या नारदाला “महाभगवभ्द्क्त” असें मी मानतों.||३||                                                                                                       भावार्थ:---आपल्या सांगण्यावरून असें अघड दिसतें कीं,प्रचेते ह्या नांवांचे पुरुष स्वधर्मशील असून त्यानीं यज्ञमूर्ति भगवंताची आराधना चालविली होती आणि ता प्रसंगी तेथें भक्तिमान नारदानें भगवंताच्या लीलांचे वर्णन केले.राजा—सत्ताधीश जो आहे,तो स्वधार्शील असावा.स्वधर्मशील  हा राजा—सत्ताधीश प्रजानांना सुख देऊ शकतो,तर अधर्मशील—परधर्मशील राजा—सत्ताधीश प्रजाजनांना सुख न देता दु:ख देत असतो.म्हणून प्रजाजनांनी स्वधर्मशील राजाची—सत्ताधीशाची प्रजाजनांच्या मतानुसार नियुक्ती करावी.त्यातच प्रजेचे हित आहे.राजा प्रचेतानी यज्ञ-मूर्ती भगवंतांची आराधना—उपासना करीत असतानांना त्या सत्रामध्ये नारादभक्तांनी भगवंतांच्या लीलेचे वर्णन केले होते.||४||                                                                                                    भावार्थ:---तर हे मुनीश्रेष्ठा,नारदानें त्या सत्रामध्यें ज्या भगवत्कथा वर्णन केल्या असतील त्या श्रवण करण्याची इच्छा करणाऱ्या मला त्या सर्व सांगण्याची कृपा करावी.आपणही भगवंतांच्या लीलाचे वर्णन श्रवण करावे,कारण त्यामुळे आपले अंत:करण स्थिर होते.||५||                                                                                                          भावार्थ:---(ध्रुवाच्या वंशांत ते प्रचेते झाले असें सांगण्याकरितां मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,ध्रुवाचा उत्कलनामक जो पुत्र त्यानें आपला पिता ध्रुव अरण्यांत निघून गेला असतां,त्याच्या राज्यसनाची व सार्वभौमसंपत्तीची इच्छा मुळींच गेली नाहीं.आपणही—जीवानी जी जड वस्तू—धन—मान—प्रतिष्ठा यांची अपेक्षा करू नये,कारण त्यांची आसक्ती दु:खास कारण होते.||६||                                                                                                           भावार्थ:---कारण,तो जन्मापासूनच शांतचित्त,निःसंग व समदृष्टी असून सर्वलोकांचेठिकाणीं आपण व्यापून आहें व आपलेठिकाणीं सर्व लोक व्यापून आहेत असें पाहत असे.१--आपणही शांत-चित्त असावे,कारण शांत-चित्त असणारा सुखास प्राप्त होतो,तर चंचल असणारा दु:खास पात्र होतो.२—आपणही नि:संग असावे,कारण नि:संग असणारा सुखास पात्र होतो तर संगवान हा दु:खास पात्र होतो.       ३—आपली—जीवाची समदृष्टी असावी.समदृष्टी म्हणजे सर्व-प्राणी-मात्रात भगवंत आहे,म्हणून कोणासही दु:ख न देता सुख द्दावे.आपण सर्वांत आहोत व सर्व आपल्यात आहेत अशी आपली व्यापक भूमीला असावी,कारण यामुळे आपणावर भगवंत प्रसन्न होऊन आपली चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष त्याची,कामना—इच्छा पूर्ण करितो.त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होते व आपण सुखरूप होतो.||७||                                                                                                    भावार्थ:---आणि ज्याच्या अखंड योगरूप अग्नीनें कर्मरूप मल व मनाच्या वासना अगदीं जळून गेल्या आहेत असा तो उत्कल,आपणाला स्वरूपभूत,शांत,भेदरहित,ज्ञानरसरूप,आनंदमात्र आणि सर्वव्यापक जें ब्रहम तेंच आहे असें जाणत असून त्या आत्म्याहून निराळें काहींच पाहत नसें.आपण ज्ञान-मार्गाचा स्वीकार केला तर आपल्या मनातील सर्व वासना ज्ञानाग्नीने जाळून जातात म्हणजेच संचित—कर्म जाळून जाते.त्यामुळे आपण परमात्मरूप होऊन आपणास जन्म मिळत नाही,जन्म न मिळाल्यामुळे मृत्यू मिळत नाही,तर परमात्मरूप—सुखरूप होतोत.||८--९||                                                                                                      भावार्थ:---तप उत्कल,अज्ञानी लोकांना रस्त्यामध्यें जड,आंधळा,बहिरा उन्मत्त किंवा मुका असा वाटत असें परंतु वास्तविकपणें पाहता त्याची बुद्धी तशी नसून तो,ज्वाला शांत झालेल्या अग्नीसारखा दृष्टोउत्पत्तीस न येणारा महाज्ञानी होता.अज्ञानी जीव ज्ञानी—जीवास--मुक्त पुरुषास ओळखू शकत नाही,कारण मुक्त पुरुषास मुक्त पुरुष ओळखू शकतात.||१०||                                                                                                    भावार्थ:--- मंत्रीमंडलांसह वृद्ध-वृद्ध कुलीन पुरुषांनी,त्या “उत्कलाला” जड व उत्मत्त आहे असें मानून त्याचाच धाकटा भाऊ,ध्रुवाच्या श्रमिनामक दुसऱ्या स्त्रीचा पुत्र जो “वत्सर” होता त्याला राज्यभिषेक केला. ||११||                                                                                                      भावार्थ:--वत्सराची प्रिय भार्या“स्वर्विथि”ती सहा पुत्रांस प्रसवली.त्यांची नावें—“पुष्पार्ण,तिग्मकेतू,इष,उर्जा,वसू आणि जय”हीं होत.||१२|| भावार्थ:---त्या पैकीं पुष्पार्णाला प्रभा आणि दोषा अशा दोन स्त्रिया होत्या,त्यांतीक “प्रभानामक” भार्येला-“प्रात:काळ,दोनप्रहर आणि सायंकाळ" या तीन काळाचे अभिमानी देव तीन पुत्र झाले. ||१३||                                                              भावार्थ:---दुसऱ्या “दोषानामक” भार्येला-“प्रदोष”, “निशीथ” आणि “व्युष्ट” हे तीन पुत्र झाले त्यांपैकी “व्युष्टाला” “पुष्करिणी”नामक भार्येला उदरीं “सरतेजस” नांवाचा पुत्र झाला ||१४||                                                                                                    भावार्थ:---त्या सर्वतेजाला “आकुति”नामक पत्नीच्याठिकाणीं “चक्षु” ह्या नावांचा “मनु” पुत्र झालाता मनूची पट्टराणी “नड्वला” बारा पुत्र प्रसवली.त्यांचे आचरण निर्दोष होते. ||१५||                                                                                                   भावार्थ:---त्यांनी नावें-“पुरू,कुत्स,त्रित,द्दुम्न,सत्थवान्,ऋत,व्रत,अग्निष्टोम,अतीरात्र,प्रद्दुम्न,शिबी आणि उल्मुक हीं होत.||१६||                                                                                                    भावार्थ:---उल्मुकानें “पुष्परिणी”च्याठिकाणीं “अंग,सुमनस्,ख्याति,क्रुतु,अंगिरा आणि गय” हे सहा उत्तम पुत्र उत्पन्न केले.||१७||                                                      भावार्थ:---“अंगाची” जी “सुनिथीनामक” पत्नी ती “वेन”-नामक दुष्ट पुत्राला प्रसवली.तो राजर्षि अंग,त्या वेनाच्या दुष्ट स्वभावामुळें कंठाळून होत्साता नगरांतून निघून गेला.आपणही प्रराब्धमुळे आपला पुत्र जर दुष्ट असेल तर घरा—दाराचा त्याग करून वनात जाऊन ऋषी-मुनीच्या आश्रमात सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मोक्षास पात्र झाला.||१८||                                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,वाणी हेंच आहे वज्र ज्यांचे अशा कोपायमान झालेल्या मुनींनी खरोखर करण्याच्या बुद्धीनें त्या वेनाला शाप दिला;त्याच्या योगानें तो तत्काळ मरण पावला.तेव्हां पुनः त्या ऋषींनी मृत झालेल्या त्याच्या उजव्या बाहुचें मंथन केलें---||१९||       भावार्थ:---कारण,त्या-वेळी लोकांमध्यें राजा नाहींसा झाल्यामुळे सर्व प्रजा चोरांनी पिडीत झाल्या होत्या.”त्या मंथनाच्या योगानें वेनाच्या बाहूपासून नारायणाच्या अंशाने “पृथु”नांवाचा पुत्र उत्पन्न झाला.” त्यानें प्रथमच नगरादिकांचे रचना केली म्हणून त्याला “आद्द (पहिला)राजा” असें म्हणतात. ||२०||                                                                                                       भावार्थ:---विदुर म्हणाला----हे मुनिश्रेष्ट,अंगराजा तर सुस्वभावाचा निधी,साधू,ब्राह्माणांचा हितकर्ता व थोर मनाचा होता,त्याला अशी दुष्टसंतति कशी झाली ? कीं जिच्यामुळें खिन्न होऊन त्याला घरांतून निघून जावें लागलें. ||२१||                                                                                                       भावार्थ:---आणि धर्म-ज्ञानकुशल अशा ऋषींनी तरी दुष्टांचे शासनरूप व्रत धारण करणाऱ्या वेन-राजाचेठिकाणीं कोणत्या अपराधाला उद्देशून शापरूप ब्रहमदंडाची योजना केली ? ||२२||                                                                                                     भावार्थ:---धर्मशास्त्र पाहुं गेलें असतां,प्रजापालन करणाऱ्या राजानें जरी कदाचित प्रजांचा अपराध केला तरी प्रजांनी त्याची अवज्ञा देखील करूं नये कारण,तो आपल्या प्रभावाच्या योगानें इंद्रादिलोकपालांचें सामर्थ्य आपल्या अंगी धारण करीत असतो.||२३||           भावार्थ:---तस्मात् हे ब्रहमनिष्ठा,श्रद्धेने व भक्तीने युक्त असलेल्या मला हें “सुनिथेच्या पुत्रांचें(वेनाचें)चरित्र” आपण कथन करावें,कारण,भूत भविष्य जाणणाऱ्या लोकांमध्यें आपण अतीश्रेष्ठ आहांत.||२४||                                                                                                            भावार्थः---प्रारब्धी नसलेला पुत्र काम्यकर्माच्या योगाने बलात्काराने मिळविला तर तो सुख देणारा होत नाही—प्रारब्धात पुत्र नसेल व बलात्काराने काम्यकर्म—सकाम कर्माने मिळविला तर सुखास पत्र न होता तोपुत्र दु:खासच पत्र होतो,म्हणून आपण—जीवानी बलात्काराने—सकाम कर्म करून पुत्र उत्पन्न करू नये,कारण तो पुत्र दुखासच कारण होतो,यात्मुलीच शंका नसून असे निश्चितच आहे.म्हणून सकाम कर्मापासून सावधान ! सावधान !! सावधान !!!  असे हे दर्शविण्यासाठी अंगराजाच्या पुत्रोत्पत्तिचा प्रकार सांगत होत्साता मैत्रेय म्हणाला------हे विदुरा,ऋषीसारखे आचरण करणाऱ्या अंगराजाने अश्वमेध नांवाचा मोठा यज्ञ आरंभिला त्यामध्ये वेद्वेत्त्या ब्राहमणांनी हविर्भाग ग्रहण करण्याकरिता बोलाविलेल्या देवता येईनांत.कारण तो पुत्र प्रारब्धात नसल्यामुळे व सकाम अनुष्ठान केल्यामुळेच देवता आल्या नाहीत.हा या सकाम कर्मास सुभारंभ असाच अपशकून झाला.म्हणून आपण असा पुत्र उत्पन्न करू नये व आपण वक्ता असाल तर सकाम कर्म करू नये,कारण ते दु:खास कारण असते,असे सांगून त्या सकाम कर्म करण्यापासून वैराग्य निर्माण करून निष्काम कर्म आचरण करण्यास प्रवृत्त करावे,असा उपदेश करणाऱ्या वक्त्यांवर भगवंत प्रसन्न होऊन  त्यांची इच्छा पूर्ण करतीलच असे हे “निश्चितच” आहे.||२५||                                                                                भावार्थ:---तेव्हां ते ऋत्विज विस्मय पावोत त्या यजमानाला म्हणाले की,-हे राजा,आम्ही होम केलेली तुझीं होमद्रव्ये देवता ग्रहण करीत नाहीत.ऋत्विज यांनी अंगाराजस खरा वर्तांत सांगितला.वक्त्यांनी खरेच सांगावे.जो वक्ता लोभासाठी असे न सांगता खोटे सांगतो,त्या वाक्त्यावर भगवंतांची अवक्रृपा होऊन त्या वक्त्याचे अहित “निश्चितच” होते.||२६||                                                                                                      भावार्थ:---हे राजा,होमद्रव्ये वाईट म्हणावी तर नाहीत ती निर्दोष असून तू श्रद्धेने संपादन केलेली आहेत.मंत्रवैगुण्य म्हणावे तर तेही नाही.ब्रह्माचार्यादी व्रते धारण करणाऱ्या आम्ही योजीलेले मंत्र फारच ताजे आहेत.||२७||                                                                                                     भावार्थ:---व ह्या यज्ञांत कोणत्याही कारणाने अनुमात्राही झालेली देवांनी हेलना आम्ही जाणत नाही.असे असता कर्म साक्षी जर देव ते तेथे येऊन आपापले ह्र्विर्भाग ग्रहण करीत नाहीत याचे कारण काय असावे ? ||२८||                                                                                                         भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,हे ब्राह्मणांचे भाषण ऐकून तो यजमान अंगराजा--खिन्न झाला आणि अनुष्ठानामध्ये त्याने मौन धारण केले असतांही त्या ऋत्विजांच्या अनुज्ञेने ते देवता न येण्याचे कारण सदस्यांना विचारण्याकरिता मौनव्रत सोडून असे म्हणाला की,--------------------||२९||                                                                                                          भावार्थ:---हे सदस्पतिहो,या यज्ञामध्यें देवता मंत्रांच्या योगानें बोलविल्या असतांही येत नाहींत आणि हविर्भाग ग्रहण करीत नाहींत असें मी पाप काय केलें आहे ? ते सांगा. ||३०||                                                                                                    भावार्थ:---सदस्पति म्हणाले----हे राजा,ह्या जन्मामध्यें तुजकडून घडलेलें पाप स्वल्पसुद्धां अवशेष राहिलेलें नाहीं.एखादेवेळी कांही पाप घडलें असले तरी प्रायश्चितांनी त्याचें क्षालन झालेंच आहे.परंतु ज्याच्या योगानें तूं ह्या जन्मी निपुत्रिक झाला आहेस असें एक तुझें “पूर्वजन्मिचेच” पाप आहें.प्रारब्धाचा दोष हा पूर्व जन्मिचाच असतो.पूर्व-जन्मीचा दोष या जन्मी भोगूनच संपविता येतो,अन्य त्यास उपाय कोणताच नाही.शात्रात त्या दोषाचा उवापोह असाच केलेला आहे,म्हणून तो प्रारब्धाचा दोष भोगूनच संपवावा असे त्रिवार सत्य आहे.यामुळे आपण हाडा—मांसाचा पुत्र उत्पन्न न करता,जो ज्ञान—पुत्र उत्पन्न करावा,कारण ज्ञान—पुत्र उत्पन्न करण्यासाठीच आपणास हाडा—मांसाचा पुत्र भगवंताने दिला नाही.आपणास भगवंताने—पुत्र दिला नाही,म्हणून निष्काम भावनेने धन-सोने—नाणे दानधर्म करून अंत:करण शुद्ध व स्थिर करून ज्ञानमार्गाचा स्वीकार करावा.हीच भगवंतांची विशेष कृपा आहे,असे समजून सत्संगाद्वारे ज्ञान-पुत्र उत्पन्न करून व त्याचा अनुभव घेऊन जन्म—मरण परंपरा निवृत्त करून,कायमचे दु:ख निवृत्त व कायमचे सुखरूप प्राप्तीचा अनुभव घ्यावा.म्हणजेच शास्त्रीय—भाषेत “आत्यंतिक दु:खाची निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती करून चौथा पुरुषार्थ मोक्ष संपादन करावा.” भगवंतांनी आपणास संसार करण्यासाठी मनुष्य-देह दिला नसून परमार्थ करण्यासाठीच दिलेला आहे,कारण मनुष्य देहातच फक्त परमार्थ करता येतो,तर अन्य देहातच फक्त संसारच करता येतो.म्हणून जेथे जे सांगितले आहे,तेथे तेच करावे.त्यातच “मानवता” आहे व जेथे जे करू नये,तेथे ते करणे “पशुता” आहे.असा विवेक केला तर कळेल अन्यथा कळणार नाही.असे कळण्याकरिता साधू—संत—महात्मा यांचा आपण—जीवांनी सत्संग करावा.”पशुत सत्संग नसतो तर फक्त विषयांचा संग असतो,तर मानवतातच—मनुष्य—प्राणी-मात्रांत फक्त सत्संगच असतो.||३१||                                                     भावार्थ:---यास्तव हे राजा,ज्या प्रकारानें देव हविर्भाग ग्रहण करितील तसें तूं आपणास उत्तम पुत्र होण्याचें साधन प्रथम कर.तुझें कल्याण असो.तूं पुत्र--कामेष्टीने यजन केले असतां यज्ञभोक्ता भगवान् हरी तुला पुत्र देईल. ||३२||                                                                                                   भावार्थ:---जर साक्षात यज्ञपुरुष हरीच पुत्रप्राप्ती साठीं वरिला जाईल तर तो वर देण्याकरितां येथें आला असतां त्याचे बरोबर सर्वही देव येतील आणि ते आपापले भाग ग्रहण करितील.||३३||                   भावार्थ:---हे अति-तुच्छ फळ हरी कसें देईल हें मनांत आणू नकोस,कारण,मनुष्य ज्या ज्या विषयांनी इच्छा धारण करितो,ते ते विषय श्रीहरी त्यला देतो.जसें हरीचें आराधन करावें तशीच पुरुषांना फलाची प्राप्ती होते.भगवंत आपल्या—जीवाच्या कर्मांनुसार    भगवंत आपणास—जीवास फळ देत असतो.||३४||                                                                                                       भावार्थ:---असें सदसस्पतिचें भाषण श्रवण करून पुत्रकामेष्टीविषयीं निश्चययुक्त झालेल्या त्या ऋत्विजांनि त्या अंगराजाला पुत्रप्राप्ति होण्यासाठीं पशूंच्याठिकाणीं,यज्ञरुपानें असणाऱ्या विष्णूच्या उद्देशानें पुरोडास तयार करून त्याचा होम केला. ||३५||                                  भावार्थ:---तेव्हां अग्निकुंडातून सुर्वणपुष्पांच्या माळा धारण करणारा व स्वच्छ वस्त्र परिधान करणारा एक पुरुष,हातांत सुवर्णाच्या पात्रामध्यें सिद्ध झालेले पायस ग्रहण करून निघाला. ||३६||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां त्या महाबुद्धीमान राजानें ब्राह्माणांनी अनुज्ञा घेऊन तें पायास ग्रहण केलें आणि त्याचें अवघ्राण करून हर्षानें युक्त देऊन आपल्या पत्नीला दिलें. ||३७||                                                                                                                   भावार्थ:---तेव्हां त्या अपुत्रवती “सुनिथा” राणीनें तें पुत्र देणारें पायस प्राशन केलें.पुढें पतीपासून तिला गर्भ राहिला व प्रसूतिकाल प्राप्त झाला असतां तिला पुत्र झाला. ||३८||                                                                                                          भावार्थ:---तो मुलगा लहानपणापासूनच,अधर्माच्या वंशांत उत्पन्न झालेल्या मृत्यूनामक आपल्या मातामहाला(आईच्या बापाला)                 अनुसरला म्हणून तो पुढें अधार्मिक झाला.||३९||                                                                                               भावार्थ:---पुढें तो दुष्ट अगदीं व्याधासारखा घातकी होऊन धनुष्य सज्ज करून वनामध्यें जाऊन दीन मृगांना मारीत असे.तेव्हां त्याला पाहून सर्व लोक अरे हा वेन येत आहे असें म्हणून आक्रोश करीत असत. ||४०||                                                                                                      भावार्थ:---तसाच अतीदारुण व निर्दय तो वेन,क्रीडास्थानाचें क्रीडा करीत असलेल्या आपल्या बरोबरीच्या बालंकांना,दांडगाई करून यज्ञांतील पशूंचा बुक्कूयांनी मारतात त्याप्रमाणें ठार मारीत असे. ||४१||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां अंगराजाने आपल्या त्या दुष्ट पुत्राचें कर्म पाहून,त्याला पुष्कळ प्रकारें बोध केला व शिक्षा केली परंतु शेवटीं जेव्हां त्याच्यानें ताळयावर आणवले नाहीं,तेव्हां तो राजा अत्यंत खिन्न होऊन म्हणाला कीं,---------||४२||                                                                                              भावार्थ:---जे गृहस्थ अपुत्रिक आहेत,यांनी पूर्वजन्मीं बहुतकरून देवाचें पूजनच केलें असावे.कारण,त्यांना कुपुत्राच्या योगानें उत्पन्न होणारें अती-दु:सह दुःख सोसावें लागत नाहीं. ||४३||                                                                                                    भावार्थ:---ज्या कुपुत्रापासून पूरपायी अपकिर्ती होते,मोठा अधर्म घडतो,सर्वांशी वैरभाव उत्पन्न होतो आणि अंतःकरणाच्या ठिकाणीं ज्याचा कधींच अंत नाहीं असें दुःख उत्पन्न होते.म्हणून आपण—जीवानी प्रराब्धरुपाणे पुत्र झाला तर उत्पन्न करावा,तर नावासा—सायासाने—प्रयत्न करून उत्पन्न करू नये.आपण प्रयत्न करून उत्पन्न होणारा पुत्र हा दु:खालाच कारण होतो.||४४||                                                                                                   भावार्थ:---तसेच ज्याच्यामुळें घर,दुःखदायक वाटू लागतें त्या पुत्रनामाने प्रसिद्ध असलेल्या आपल्या मोहबंधनाला कोण बरे आहे.शाहाणा मनुष्य चांगलें असें मानील?(कोणीच मानणार नाहीं)म्हणून आपण पुत्राच्या मोहात पडू नये,कारण मोह हा बंधनाला—दु:खाला कारण होत असतो.||४५||                                                                                                    भावार्थ:---अथवा मला वाटतें कीं,निरंतर शोकाचे स्थान अशा सद्गुणी मुलांपेक्षां दुर्गुणी मुलगा असणें हेंच बरे आहे,कारण,दुर्गुणी मुलामुळे घर सर्व प्रकारचे दुःखदायक होतें व तसें झालें असतां पुरुषाला त्या घराबद्दल वैराग्य उत्पन्न होते.आपणास—जीवास सदगुणी मुलापेक्षा दुर्गुणी मुलगा आपल्या हिताच्या दृष्टीने फार चांगला असतो.आपणास—जीवास दुर्गुणी मुलामुळे संसाराविषयी—घर—दार—पुत्र इत्यादिविषयी वैराग्य उत्पन्न होऊन सत्संग करावा हि भावना उदयास येते.||४६||                                            भावार्थ:---हे विदुरा,याप्रमाणें खिन्न-चित्त असल्यामुळें निद्ररहित झालेला तो अंगराजा,एकेदिवशी मध्यरात्रीच्या सुमारास उठून,गाढ नीजलेल्या वेनमातेचा(सुनिथा राणीचा)त्याग करून महान ऐश्वर्यांच्या उदयाचें स्थान अशा त्या आपल्या घरांतून कोणाच्याही दृष्टीस न पडतां निघून गेला.आपणही—जीवानी संसाराविषयी व देहसंबंधीविषयी प्रतिकूल परिस्थितीत त्याग करून सत्संग करावा.||४७|| भावार्थ:---नंतर दुसरें दिवशीं आपला राजा विरक्त होऊन गेला असें समजून पुरोहित,अमात्य,सुह्रद्रणवगैरे सर्व प्रजा,अत्यंत शोकानें व्याकूळ होऊन,जसे कुयोगी पुरुष अंतर्यामी असलेल्या गुप्त पुरुषाचा शोध करितात त्याप्रमाणें त्याचा पृथ्वीवर शोध करूं लागले,  परंतु जसा अंतर्यामी आत्मा कुयोगी पुरुषांना सांपडत नाहीं त्याप्रमाणें तो जरी तेथेंच कोठेतरी त्याजणांना सांपडला नाहीं,त्याप्रमाणे तो जरी तेथेच कोठेतरी होता तरी त्या जणांना संपादला नाही. ||४८||                                                                                       |                                  अलक्षयन्त: पद्विं प्रजापते- र्हताद्दमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् |       |                                 |                                  ऋषीन् समेतानभिवन्द्द साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम्||४९||    |                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---हे विदुरा,तेव्हां अंगराजाचा कोठेंही पत्ता न लागलेले नेत्रांतून,दुःखाश्रू ढाळणारे व व्यर्थ श्रम झालेले ते लोक नगरामध्यें परत येऊन त्यांनी त्याठीकाणी जमलेल्या ऋषिणा वंदन केलें आणि त्यांना आम्हीं पुष्कळ शोध केला परंतु राजा कोठे सापडत नाहीं,हि वार्ता सांगितली. ||४९||                                                                                                        याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें हा तेरावा(१३)अध्याय (४९)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला. ||१३||      |                                     ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु|| ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू                                                                                                              __________________________________________________________________________________________  १४---याप्रमाणें दुष्ट पुत्राच्या भयानें अंगराजा निघून गेला असतां ब्राह्माणांनी वेनराजाला राज्यभिषेक केला व पुढें त्याच वेनाच्या रागाने त्या ब्राह्माणांनी त्याचा वध केला अशी कथा ह्या चौदाव्या(१४) अध्यायांत सांगितली आहे.                                               |१४---                                            १४---वेनुराजाची कथा __________________________________________________________________________________________  | मैत्रेय उवाच                                                                                                                                                                                                                                          |        भृग्वादयस्ते मुनयो लोकांना क्षेमदर्शिन: | गोप्तरीसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ||१||                                                                                                      भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,लोकांचे हितचिंतन ब ब्रहमवेत्ते अशा त्या भृग्वादीक ऋषींनी,प्रजारक्षण राजा नाहीसा झाला म्हणजे सर्व लोक पशुतुल्य होतात असें पाहून वीरमाता(शूरपुत्राची आई)जी सुनिथा तिची संमती घेऊन प्रधानमंडलाळा असंमत असा जरी वेन होता तरी त्याला पृथ्वीच्या राज्याचा अभिषेक केला.||१||२||                                                                                                          भावार्थ:---तेव्हां अतिभयंकर शिक्षा करणारा वेन सिंहासनावर बसला असें एकूण सर्पाच्या भयानें भ्यालेल्या मूषकांप्रमाणें सर्व चोर जेथल्यातेथेंच लपून राहिले. ||३||                                                                                                    भावार्थ:---इकडे राज्यासनावर बसलेला व इंद्रादीक आठ लोकपालांच्या ऐश्वर्यांनी उन्मत्त झालेला तो वेन,उध्दटपणानें आपल्यालाच ‘मी शूर,मी पंडीत’ इत्यादिप्रकारें मोठेपणा मानून घेत होत्साता,महाभाग्यशाली ऋषींचावगैरे अवमान करू लागला.||४||                                                                                         भावार्थ:---याप्रमाणें निरंकुश हत्तीप्रमाणें उच्छुंखळ व मदांध झालेला तो राजा,भूमी व स्वर्ग यांस कांपवीत होत्साता आपल्या रथावर बसून पर्यटण करूं लागला आणि हे द्विजहो तुम्ही कोणीही यज्ञ करूं नये,दानें देऊ नयेत,होम करूं नये याप्रमाणें भूमंडळावर सर्व ठिकाणीं दंडा त्यानें धर्माचरणाचा निषेष केला.||५||६||                                                                                                                                                                                                                         भावार्थ---तेव्हां त्या दुराचरणी वेनाचें हे कृत्य ऋषींनी पाहून,आतां लोकांवर कांहीतरी संकट ओढवणार असें मनांत आणून दया येऊन ते सर्वजण एकेठिकाणीं मिळाले आणि आपसांतच म्हणू लागले की,----------------||७||                                                                                     भावार्थ:---अहो ! दोहोंकडून लांकुड पेटुं लागले असतां त्याच्यामध्यें असणाऱ्या मुंग्या वगैरे प्राण्यांस जसें दोहोंकडून प्राणसंकट प्राप्त होतें म्हणून राजपदवीला अयोग्य अशाही या वेनाला,आम्ही राजा केलें,आतां त्याच्यापासूनच लोकांना भय होऊं लागले,तेव्हां आतां लोकांचे कल्याण तरी कसें व्हावें ? आपल्याकडून—जीवाकडून अयोग्य कृत्य झाले असता,त्या कृत्यापासून इतरांना भय वाटत असेल तर,त्या कृत्याबद्दल विवेक करून त्या कृत्यात बदल करणे हे योग्य असते.||९||                                                                                                                      भावार्थ:---दुधाच्या योगानें सर्पाचे पोषण करणें हे जसे पोषण करणाराला सुद्धा अनर्थकारक होतें त्याप्रमाणें हि गोष्ट झाली.सुनीथेच्या उदरापासून झालेला हा वेन स्वभावतःच दुष्ट असून आम्ही त्याला प्रजांचे पालन करणारा राजा केला,आतां तोच आम्हां सर्व प्रजांना मारण्याची इच्छा करीत आहे.तथापि आम्ही याचें सांत्वन करुया,म्हणजे त्याने केलेल्या पातकाचा आम्हांला स्पर्श होणार नाहीं.आपण—जीवानी केलेल्या कृत्यापासून इतरांना त्रास—दु:ख होत असेल आपण—जीवानी बदल न केला तर आपणास त्या केलेल्या कृत्याचे पाप लगते,व ते पाप आपणांस भोगावयास येत असते.म्हणून आपण त्या कृत्यात बदल करणे आवश्यक असते.||१०—११||      भावार्थ;---वेनाचें आचरण दुष्ट आहे,तो अधर्मानें वागतो,जाणत असणाऱ्याहि आम्हीं त्याला राज्यभिषेक केला म्हणून आतां आम्ही समजुतीच्या चार गोष्टी सांगून त्याचें सांत्वन केलेंच पाहिजे.मग त्यानें जर आमचे उपदेशपर भाषण ऐकिलें नाही तर,लोकांच्या धिक्कारानेच अगदी दग्ध झालेल्या ह्या वेन राजाला आम्ही आपल्या तेजानें जाळून टाकूं.आपण पहिल्यांदा उपदेश—समजून सांगावयास पाहिजे.उपदेश करून समोरील व्यक्ती ऐकत नसेल तर त्याला त्या पदावरून काढावयास पाहिजे.त्या पदावरून काढून उपाय होत नसेल तर कैद करून तुरंगात टाकावे.एवढे करून उपाय होत नसेल तर फाशीची शिक्षा करून त्यास संपावयास पाहिजे.||१२||                                                                                                            भावार्थ:---असा निश्चय करून,ज्यांचा क्रोध गुप्त आहे अशा त्या ऋषींनी,वेनराजाजवळ जाऊन व प्रियभाषणांनी तयाचें सांत्वन करून  भाषणाला उपक्रम केला.||१३||                                                                                                                                        भावार्थ:---ऋषि म्हणाले----बा-नृप-श्रेष्ठा,तुझ्या आयुष्य,संपत्ती,बळ आणि कीर्ति ह्यांची वृद्धी होण्याचें साधन असें आम्ही जें कांही तुला विदित करीत आहों हें तूं वकून घे.------||१४||                                                                                                                      भावार्थ:---हे राजा,पुरुषांनी,वाणीं,मन,देह आणि बुद्धी यांच्या योगानें धर्माचें आचरण केले म्हणजे तो धर्म,त्या पुरुषांस ज्याठिकाणी शोक अगदीं नाही अशा लोकांची प्राप्ती करून देतो आणि निष्काम पुरुषांना मोक्षाची प्राप्ति करून देतो.म्हणून आपण जीवांनी स्वधर्मांचे आचरण निष्काम बुद्धीने करावे.त्यामुळे आपणांस साधू—महात्म्यांचा सत्संग प्राप्त होऊन त्याद्वारे ज्ञान प्राप्त होऊन मोक्ष मिळतो.त्यानंतर आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरुपता प्राप्त होते.||१५||                                                                                                                                 भावार्थ:---यास्तव हे वीरा,जो धर्म नष्ट झाला,राजा आपल्या ऐश्वर्यापासून नष्ट होतो तो ‘प्रजांचे कल्याण करणे’ हा तुझा धर्म कधीही नष्ट होऊं नये.आपल्याकडून—जीवाकडून आपला स्वधर्म नष्ट झाला असता आपले सदगुण व ऐश्वर्य नष्ट होतात,म्हणून आपला स्वधर्म नष्ट होऊ नये म्हणून स्वधर्मांचे सदोदित पालन करणे हे आपल्या—जीवाच्या हिताचेच आहे.असा विवेक करून आपण—जीवानी जीवन जगावे.||१६||                                                                                                                                भावार्थ:---जे राजन,दुष्ट प्रधानांपासून व चोरादिकांपासून प्रजेचें रक्षण करणारा जो राजा,प्रजांकडून यथाशास्त्र कर-भार ग्रहण करितो तो इहलोकीं व परलोकीं सुख पावतो.आपण जर राजा—सत्ताधीश असाल तर किंवा कुटुंबातील कुटुंब—प्रमुख असाल तर प्रजेंचे किंवा कुटुंबातील सदस्यांचे पालन—पोषण करणे आपले कर्तव्य असते.आपण जर्प्रजेंचे किंवा कुटुंबातील सदस्यांचे पालन-पोषण निष्कामतेने करून सुख दिले असेल तर आपले अंत:करण शुद्ध व स्थिर होऊन सत्संग करावा असे वाटून,आपणास साधू—संत—महात्मा यांचा सत्संग होऊन ज्ञान प्राप्त होते व जन्म—मरण निवृत्त होते.आपण प्रजाजनांना किंवा कुटुंबातील सदस्यांना सकाम भावनेने सुख दिले असेल तर त्यांना इहलोकी—मृत्युलोकी व परलोकी म्हणजे स्वर्ग-लोक किंवा वैकुठ-लोक किंवा कैलास लोक या ठिकाणी जाऊन सुखाची प्राप्ती होते.म्हणून आपण जीवानी आपल्या—जीवाच्या स्वधार्मांचेच पालन करावेच,त्यात वाटते नचे हित,पण त्यात आपलेच हित असते.असा विवेक—विचार करून जीवन जगावे.असे कळण्याकरिता साधु—संत—महात्मा यांचा सत्संग करावा/.||१७||               भावार्थ;---हे महाभाग्यवंता,ज्याच्या राष्ट्रामध्यें अथवा नगरा मध्यें वर्ण-आश्रम यांनीं युक्त असलेल्या लोकांनी आपल्या स्वधर्मानें भगवान् यज्ञपुरुषाचेआराधन केले जातें व जो राजा परमेश्वराच्या आज्ञेनुसार वर्तन करीत असतो त्या राजाला भूतपालन विश्वात्मा भगवान संतुष्ट होतो.म्हणून आपण—जीवानी आपल्या स्वधर्मांचे अधिकारानुसार पालन करावे.||१८||१९||                                                                                                                          भावार्थ:---ब्रह्मादिकांचाही ईश्वर असा तो भगवान संतुष्ट झाला असतां मग त्याला दुर्लभ काय आहे ? कांहीच नाहीं.मग त्या राजाला इंद्रादिलोपालांसह वर्तमान सर्व लोक आदर पूर्वक कर-भार अर्पण करितात.||२०||                                                                                                                 भावार्थ:---तस्मात् हे राजा,सर्व लोक व त्यांचे पालन इंद्रादिदेव आणि त्यांच्या प्राप्तीला कारणभूत जे यज्ञ त्यांचा नियंता,ऋग्वेद,यजुर्वेद व सामवेद यांनीं प्रतिप्राध्य,होमद्रव्यमय व तपोमय अशा त्या भगवंताचे अनेक प्रकारच्या यज्ञांनी,तुझ्या समृद्धीसाठीं आराधन करणाऱ्या आपल्या देशांतील लोकांस अनुसरून वर्तन करण्याविषयीं तूं योग्य आहेस.आपण—जीव ज्या पदावर आहे व वर्तन करण्यास योग्य आहोत,म्हणून आपण आपल्या पदानुसार कार्य करावे—आपण आपले स्वधर्मानुसारच कार्य करावे.||२१||                                                                                                       

भावार्थ:---हे वीरा,तुझ्या देशामध्ये ब्राहमण क्षत्रिय आणि वैश्य या तिन्हीं वर्णाच्यालोकांनी यथासांग केलेल्या यज्ञाच्या योगेंकरून उत्तमप्रकारें आराधन केलेले जे हरीचे अंशभूत देव,ते अत्यंत संतुष्ट होऊन इच्छित फळें देतील,यास्तव त्या देवांची अवज्ञा कगरण्याविषयीं तूं योग्य नाहींस.हे राजा—वेन आपण देवाची अवज्ञा करणे योग्य नाहीस,म्हणजेच तू देवाची अवज्ञा करिस आहेस. त्यामुळे त्या देवता यज्ञातील हविर्भाग घेत नाहीत.||२२||                                                                                                        भावार्थ:---वेन म्हणाला---हे ब्राहमण हो ! अधर्माचेठिकाणी धर्म मानणारे तुम्हीं अगदीं मूर्ख आहा ! जे तुम्हीं,उपजीविका चालविणारा व रक्षण करणारा अशा पतीचा(माझा)त्याग करून जारासारख्या भलत्याच पतीची(देवाची)आराधन करीता ! त्या तुम्हांला म्हणावें तरी काय ?||२३||                                                                                                     भावार्थ:---जे हे मूर्ख लोक,नृपरूपी ईश्वराची अवज्ञा करितात ते इहलोकीं किंवा परलोकी कल्याण पावणार नाहींत. ||२४||                                                                                                    भावार्थ:---पतीच्याठिकाणीं स्नेहर अशा दुष्ट स्त्रियांची जशी जाराव्रर भक्ति असते त्याप्रमाणें तुमची ज्याच्यावर एवढी भक्ति आहे तो यज्ञपुरुष नांवाचा कोण आहर ? ||२५||                                                                                                    भावार्थ:---विष्णू,ब्रहमदेव,शंकर,इंद्र,वायू,यम,रवी,पर्जन्य,कुबेर,चंद्र,पृथ्वी,अग्नि,वरून हे व इतरही वर किंवा शाप देण्यास समर्थ असे जे देव आहेत ते राजाच्या शरीरांत असतात म्हणून राजा हा सर्वदेवमय आहे.||२६||२७||                                                                                              भावार्थ:---म्हणून हे ब्राहमण हो,तुम्हीं मत्सर अगदीं सोडून देऊन सर्व कर्मांच्या योगानें माझे आराधन करा आणी मलाच बली(कर-भारदीक)आर्पण करा.माझ्यापाहून दुसरा कोण पुरुष पूजा करण्यास योग्य आहे ? ||२८||                                                                                                    भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणें ऋषींनी प्रार्थना केली असतांही विपरीतबुद्धी,अतिपापिष्ट व पुण्यक्षय झालेला तो वेन राजा,शास्त्रविरुद्ध मार्गाने वर्तणूक करीत असतां त्यांच्या याचनेचा अंगीकार व करितां त्यांसच उलट दोष ठेवूं लागला.आपल्या अधिकारानुसार आपल्या स्वधर्मांचे पालन होत नसेल तर,आपणास इतरांना दोष देऊ नये.राजा वेन आपण स्वत: स्वधर्मांचे पालन न करता,जे स्वधर्मांचे पालन करणारे आहेत,त्यांनाच दोष देऊ लागला.या प्रकारे राजा-वेनचे आचरण विपरीत दिसून येऊ लागले.||१९||                                                                                                        भावार्थ:---हे विदुरा,याप्रमाणें मान केलेले ते ब्राम्ह आपणासच पंडीत असें असणाऱ्या त्या राजानें आपण,आपली मोठी याचना फुकट गेली असें जाणून त्या राजावर क्रोधाविष्ट झाले आणि म्हणाले कीं,-------------------||३०||                                                                                                    भावार्थ:---अरे हा पापी स्वभावतःच दुष्ट आहे,यास्तव याला मारून टाका,मारून टाका हा वाचला असतां लवकरच सर्व जगाचें भस्म करून टाकील,यांत संशय नाहीं.राजा वेन स्वभावात:च दुष्ट असून जे दुष्ट नाहीत,त्यांना दुष्ट असे विपरीत बोलू लागला.आपण मात्र इतरांना दुष्ट म्हणू नये व आपणात कांही दोष असेल तर तो दोष निवृत्त करण्याचा प्रयत्न कारचा.||३१||                                 भावार्थ:---जो हा दुराचरणी निर्लज्ज पुरुष,यज्ञाधिपती श्रीविष्णूची निंदा करितो तो राजाच्या सिंहासणावर बसण्यास योग्य नाहीं.जो देवाचीच निंदा करतो,तो राज--सात्ताधीश या पडला योग्य नसतो.तो देवाची विभूती होऊ शकत नाही.म्हणून अशा सत्ताधीशाच्या अज्ञानेचे पालन करता त्यास सत्तेपासून निवृत्त करून अन्यांना योग्य सत्ताधीश बनवून त्यांच्या अज्ञाचे पालन करावे.||३२|| भावार्थ:---अहो ! ज्याच्या अनुग्रहास पात्र झाल्यामुळें,जो आपण एवढ्या मोठ्या ऐश्वर्यास प्राप्त झाला तो कोण बरें पुरुष,एका ह्या कृतघ्न वेनराजाखेरीज विष्णूची निंदा करील ? कोणीही करणार नाहीं.म्हणून आपण--जीवानी भगवंत विष्णुंची निंदा करू नये,कारण तो सर्व ब्रह्मांडाचे पालन—पोषण करणारा असा आहे.||३३||                                                             भावार्थ:---हे विदुरा,अशाप्रकारें ज्यांचा कोप प्रकट झाला आहे अशा त्या ऋषींनी,वेनाला मारण्याचा निश्चय करून,अच्युत भगवंताच्या निंदेनेच हत झालेल्या त्या वेनाला हुंकारेंकरूनच वध केला.राजा वेन हा भगवान विष्णूचीच निंदा करू लागला व स्वत: भगवंत आहे असा म्हणू लागला.म्हणजे अध्यस्त असलेला राजा-वेन स्वत:स अधिष्ठान—विष्णू म्हणू लागला.म्हणून ऋषी—मुनींनी राजा वेनचा “वध” केला.||३४||                                                                                           भावार्थ:---नंतर ते ऋषि आपापल्या आश्रमस्थानीं निघून गेले असतां,पुत्रशोक करणाऱ्या सुनिथेने आपल्या मृतपुत्राचें शरीर,मंत्र-विद्देनें व तेल ओषधी इत्यादी उपायांनीं रक्षण केलें.||३५||                                                                                                       भावार्थ:---एके वेळी ते ऋषि,सरस्वती नदीच्या उदकामध्यें स्नान करून व अग्नीमध्यें होम करून नदीच्या तीराचेठिकाणी परस्पर भगवत्कथा सांगत बसले असतां---- ||३६||                                                                                                       भावार्थ:---इतक्यांत लोकांना भय उत्पन्न करणारे मोठेमोठे उत्पात चोहोंकडे होत आहेत आसें त्यांना दिसून आले.तेव्हां ते परस्पर—रांशी  म्हणू लागले कीं,ह्या राजहीन झालेल्या भूमीला चोरांदिकांपासून उपद्रव तर नाहीं ना!असे ते ऋषि विचार करूं लागले,तों इतक्यामध्यें लोकांचे द्रव्य लुटून नेणारे चोर चोहोंकडे धांवूं लागले व त्यांपासूनच मोठा धुरळा उठला.||३७||३८||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां तो पृथ्वी-पति वेनराजा मरण पावला असतां,लोकांचे द्रव्य लुटणाऱ्या चोरांपासून व एकमेकांस मारणाऱ्या दुर्जानांपासून साधूलोकांना उपद्रव होत आहे असे जाणून व सर्वदेश अगदीं चोरमय,निर्बल व राजहीन झाला आहे असें जाणून चोरादिकांच्या निवारणाविषयीं समर्थ व निवारण केलें नाहीं तर त्यांत दोष आहे असें पाहणाऱ्याहि त्या ऋषींनी,त्या चोरादिकांचे निवारण केलें नाहीं. ||३९||४०||                                                                                                                   भावार्थ:---सर्वठिकाणीं समद्दष्टी ठेवणारा व शांत असा ब्राहमणही जर दीनाची उपेक्षा करील तर त्याचें हित तप(पुण्य ),जसें पाणी फुटक्या(चीर गेलेल्या)भाड्यांतून हळूहळू पाझरून जातें त्याप्रमाणें उत्तरोतत्र क्षीण होत जाऊन शेवटीं नाहींसे होते,ब्राह्माणांना  देखील दीनाची उपेक्षा केली असतां दोष लागतो,मग क्षत्रियांना लागतों हें तर सांगावयासच नको.आपण—जीवानी दीनांची—गरीबांची  उपेक्षा कधीच करू नये,कारण दीन हे गरजवंत असून दु:खी असतात,म्हणून त्यांची उपेक्षा करू नये.आपण—जीव जरी ब्राह्मण असुत तर त्यांनीही दीनांची—गरीबांची—गरजवंतांची उपेक्षा करू नये,कारण आपण सात्विक असतोत.जर आपण क्षत्रिय असाल तर दीनांची उपेक्षा कधीच करू नये,कारण क्षत्रिय यांचा तर स्वधर्म आहे की,त्यांनी तर दीनांना सर्व कांही सहकार्य करावेच.||४१||           भावार्थ:---यास्तव दीनाच्या उपेक्षेचा दोष आपणास न लागण्याकरितां त्या ऋषींनी विचार योजिला तो असा कीं,अंगराजर्षींचा हा वंश नाश पावण्यास योग्य नाहीं,कारण,या वंशामध्यें ज्यांचे विर्यं कधींही निष्फळ व्हावयाचें नाहीं असें नारायणाचा आश्चर्य करून राहणारे राजे झाले आहेत.सर्व राजे हे धार्मिक झाले असून दिनांचा आश्रय करणारे होते,म्हणून त्याचं वंश निर्वंश होऊ नये.||४२||                                                                                                          भावार्थ:---असा निश्चय करून,ऋषींनी,त्या मृत,झालेल्या वेनराजाच्या मांडीचे वेगानें मंथन केलें, तो तेथून एक खुजा मनुष्य उत्पन्न झाला. ||४३||                                                                                               भावार्थ:---त्याचा रंग कावळयासारखा काळा होता,शरीर आदी आखूड,बाहू हस्व,हनवटी मोठी,पायही आखुडच,नाकानें अग्र बसकें,डोळें लाल,केस तांबडे असा तो होता.||४४||                                                                                                           भावार्थ:----तो पुरुष उत्पन्न होतंच त्या ऋषींना दीनासारखा नम्र होऊन ह्मणु लागला कीं,’मी काय करू’ ते ऋषि म्हणाले-बा वत्सा,नीषिद(बैस)म्हणून तो पुढें निषाद झाला.||४५||                                                                                                                  भावार्थ:---ज्या कारणानें त्या उत्पन्न झालेल्या पुरुषाने वेनराजाचें सगळें भयंकर पाप ओढून घेतले,म्हणून तो पापरुपी झाला.त्याचे वंशज,पर्वतावर व अरण्यांत दिसून येणारे नैशाद(भिल्लवगैरे रानटी जातीचे लोक)होत.||४६||                                                                                                        |         तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरीकाननगोचरा: | योनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ||४६||                     याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये निषादोत्पत्तिकथननामक हा चवदावा(१४)अध्याय(४६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला ||१४||                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||    || श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                                                                      __________________________________________________________________________________________ १५---नंतर त्या ब्राह्माणांनी वेन-राजाच्या बाहूंचे मंथन केलें असतां,त्यापासून उत्पन्न झालेल्या पृथुराजाचा सर्वांनी केलेला राज्यभिषेक व सत्कार पंधराव्या अध्यायतवर्णिला आहे.                                                                         |१५----                       १५---महाराज पृथूचा आविर्भाव आणि राज्याभिषेक __________________________________________________________________________________________ |मैतरय उवाच:---                                                          |                        अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: | बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्दत ||१||  |            भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,शड्गुणैश्वर्यसंपन्न विष्णूचा जगाचें संरक्षण करणारा पृथु-राजा अंशावतार आहे.असे जाणून अत्यंत संतुष्ट होत्साते म्हणाले की,--------------------||२||                                                                                          भावार्थ:---हा—पृथुराजा--पुरुष,षड्-गुणैश्वर्यसंपन्न विष्णूचे जगाचे संकरणारा अंशावतार आहे.तशीच हि स्त्री,पुरुषोत्तमाचा कधींही वियोग न पावणाऱ्या लक्ष्मीचा अवतार आहे.||३||                                                                                           भावार्थ:---ह्या जोडप्यामध्ये जो पुरुष आहे तो तर,जगांतील सर्व राजामध्ये पहिला असून,आपली कीर्ती प्रसिद्ध करणारा व महाकीर्तिमान असा “पृथु” या नांवाचें प्रख्यात महाराजा होईल.||४||                                                   भावार्थ:---आणि उत्तम कटी व सुंदर ह्यांनी युक्त असून गुणांना व अलंकारांना शोभा आणणारी अशी हि देवी,”अर्चि” ह्या नांवानें प्रसिद्ध होऊन पति-भावानें पृथचेंच सेवन करणारी होईल.आपण जर स्त्री असाल व सौभाग्यवती असाल तर “अर्चि”सारखे पतिच्या आज्ञा पालन करणारे व्हावे.||५||                                                                                                     भावार्थ:--- हा साक्षात हरीचा अंशावतार लोकांचे रक्षण करण्यासाठी झाला आहे.आणि हि स्त्री विष्णूचा वियोग सहन न करणारी असून नित्य त्याच्याच सेवेत तत्पर असणारी लक्ष्मी उत्पन्न झाली आहे.||६||                                                भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रकारें करून सर्व ब्राहमण त्या जोडप्याची प्रशंसा करूं लागले,गायकांमध्यें श्रेष्ठ गंधर्व,त्यांचे गायन करूं लागले,सिद्धांनी त्याच्यावर पुष्पधारांची वृष्टी केली आणि अप्सरा नृत्य करूं लागल्या. ||७||                                                                                                       भावार्थ:---तशींच स्वर्गामध्यें देवांनी वाजवीलेली शंख,कर्णे,मृदंग,नगारेवगैरे,वाद्ये मोठ्यांनी वाजूं लागली.देवऋषि,आणि पितर यांचे सर्व समुदाय,त्या पृथुराजाच्या दर्शनाकरितां तेथें प्राप्त झाले.||७||                                                                                                       भावार्थ:---जगद्गुरू ब्रहमदेवानें,इंद्रादि-लोकपालांसहवर्तमान तेथें येऊन, पृथु-राजाच्या दक्षिण हस्ताचेठिकाणी गदाधारी विष्णूचें रेषात्मक चिन्ह पाहिलें व चरणाचेठिकाणीं कमलाचिन्ह पाहिलें आणि त्या पृथुराजाला हा हरीचा अवतार आहे असें मानिले. कारण,”ज्याच्या हातावर दुसऱ्या रेषांनी मिश्र न झालेले रेषात्मक चक्र असतें तो भगवंताचाच अवतार असतो” असा सिद्धांत आहे.||९—१०||                                                                                                    भावार्थ:---पुढें वेदपारंगत अशा ब्राह्माणांनी त्या पृथुराजाला राज्यभिषेक करण्यास आरंभ केला त्यावेळीं सर्व जणांनी चोहोंकडून अभिषेकाची साहित्यें आणून दिले. ||११||                                                                                                                   भावार्थ:---नद्या,समुद्र,पर्वत,नाग,गाई,पक्षी,स्वर्ग,पशु,पृथ्वी व सर्व भुते ह्यांनी त्याला आपापल्या अधिकारानुरूप भेटी आणून दिल्या.आपणसुद्धा आपापल्या अधिकारानुसार ज्यांच्याकडे विशेष कार्य-क्रम असेल प्रेमाने भेट वस्तू द्दाव्यात. ||१२||                                                                                                           भावार्थ:---ब्राह्माणांनी अभिषेक केलेला तो महाराजा पृथु,उंची वस्त्रें धारण करून व अंगावर उत्तम अलंकार धारण करून,अलंकार घातलेल्या आपल्या “अर्चि” नामक पत्नीसहवर्तमान सुवर्णांच्या सिंहासनाचे ठिकाणीं दुसरा अग्निच कीं काय असा विराजमान झाला.||१३||                                                                                                    भावार्थ:---हे विदुरा,त्या पृथु-राजाला,कुबेरानें सुवर्णांनें निर्माण केलेलें उत्तम सिंहासन अर्पण केले,वरुणाने उदकबिंदूचा स्त्राव होणारें चंद्रासारखें शुश्र छत्र केले. ||१४||                                                                                                      भावार्थ:---वायुनें वाळ्याच्या दोन चंवऱ्या आणून दिल्या,धर्माने कीर्तिरुपी निरंतर टवटववीत पुष्पें राहणारी शुश्नमाळा दिली.इंद्रानें उत्तम किरीट अर्पण केला.यमानें शत्रूंचा वश  करणारा दंड आणून दिला.||१५||                                                                                                    भावार्थ:---ब्रह्मदेवानें वेदमय कवच अर्पण केलें,सरस्वतीने उत्तम हार समर्पण केला,विष्णूने सुदर्शननामक चक्र दिलें व अक्षय संपत्ति दिली.||१६||                                                                                                    भावार्थ:---शिवानें चंद्राकार दहा चिन्हें ज्याच्यावर आहे असें एक खड्ग दिले,तशीच पार्वतीने चंद्राकार शंभर चिन्हांची ढाल दिली.चंद्राने,मरण,श्रम,खेद इत्यादिकांनी रहित असे स्वच्छ घोडे दिले व विश्वकर्म्यानें अतिसौंदर्ययुक्त रथ दिला.||१७||                                                                                                    भावार्थ:---अग्नीनें,मेंढा व वृषभ यांच्या शिंगांपासून निर्माण केलेले दृढ धनुष्य दिलें,सुर्यांने आपल्या किरणाप्रमाणें त्वरेनें दूरदेशी जाणारे बाण दिलें,पृथ्वीनें,पायांत घालताच इच्छीस्थळीं पोचवीनाऱ्या पादुका दिल्या,स्वर्गाच्या अभिमानी देवतेने,मी प्रतीदिवशी पुष्पवृष्टी करीत अशी प्रतिज्ञा केली.||१८||                                                                           भावार्थ:---आकाशांत संचार करणाऱ्या विद्दाधरादिकांनी,नृत्य,गायन,वाद्ये वाजविणे आणि गुप्त होणें ह्यांत कुशलता प्राप्त करून दिली,ऋषींनी खरे होणारे आशीर्वाद दिले आणि समुद्रानें आपल्यापासून उत्पन्न झालेला शंख दिला.||१९||                                                                                                   भावार्थ:---सप्तसमुद्रे,पर्वत व यांनी त्या महात्म्या पृथुराजाला,रथ जाण्याचें मार्ग सिद्ध करून दिलें,नंतर सुत(पौराणिक),मागध वंशावळी गाणारे)आणि बंदी(समयोचित भाषण करणारे)हे त्या राजची स्तुति करण्यास उभे राहिले.||२०||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां स्तुति करण्यास उद्धुत झालेल्या त्या सूतादिकांस जाणून वेनचा पुत्र महाप्राक्रमी तो पृथुराजा,किंचित् हास्य करून मेघासारख्या गंभीर वाणीनें असें म्हणालाकीं,-------------------||२१||                                                    भावार्थ:---पृथु म्हणाला----हे मागधा, हे सौम्या बंदीन्, लोकांमध्यें माझे गुण स्पष्ट झाले म्हणजे मग माझी स्तुति घडेल.आतां तर स्तुति करण्यास आश्रय असे माझे गुण स्पष्ट झालेले नाहींत.मग माझी स्तुति कोणत्या गुणांच्या आश्रयानें घडणार ? तर माझेविषयीं योजलेली तुमची वाणी व्यर्थ न होवो म्हणून ही करावयाची स्तुति तुम्हीं स्पष्टगुण झालेल्या भगवंताची करा.आपण—जीवानी ज्याच्यामध्ये स्पस्ट गुण आहेत,त्यांचीच स्तुती करावी,तर ज्यांच्यात स्पस्तट गुण नाहीत,त्यांची स्तुती करू नये.असा व्यवहार योग्य असतो.||२२||                                                                                                    भावार्थ:---हे मधुरवाणीच्या सूतादीका हो,ज्या अर्थी अजून आम्ही स्पष्टगुण झालों नाहीं त्या अर्थी कालांतरी गुण स्पष्ट झाले असतां तुम्हीं आमच्या यशांची स्तुति पाहिजे तसे करा.उत्तमश्लोक भगवताचे गुण वर्णन करण्यास योग्य असता ते सोडून सभ्य पुरुष,अस्पष्टगुण अशा माझी स्तुति माझी करविणारा नाहींत.आपल्यात अस्पस्ट गुण असून स्पस्ट गुण नसतील तर आपण कोणासही आपली स्तुती करू नका असे म्हणावे.असे वाटणे हेच योग्य आहे.||२३||          भावार्थ:---सज्जनाचे सौशील्यादिक गुण आपल्याठिकाणी संपादन करण्यास समर्थ असला तरी नसत्या गुणांचा संभव मनांत आणून कोण सुबुद्धी पुरुष त्यांची स्तुति स्वताकांकडून करवील ? (कोणीच करविणार नाहीं.)जर करवील तर तो मूर्ख होय.कारण,ह्यानें शास्त्रदिकांचा अभ्यास केला तर अमुक अमक गुण याचेठिकाणी उद्भवतील अशा भाषणाने स्वावकांनी स्तुतिमिशानें थट्टा केलेला तो कुबुद्धी पुरुष,लोकांनी केलेल्या आपल्या थट्टेला,जाणत नाहीं.||२४||                                                                                                       भावार्थ:---मोठया मनाचे,समर्थ व प्रख्यात असे जे पुरुष आहेत,ते आपली स्तुति ऐकण्याविषयीं लज्जा बाळगीत असून जशी,प्रमाणाने घडलेल्या गोब्राह्मण-वधादीक निंध्य पराक्रमाची स्तुति करवीत नाहींत त्याप्रमाणेंच आपल्या वर्णनीय पराक्रमाचीही स्तुति करवीत नाहींत.आपण—जीवानी आपली केलेली स्तुती आपल्या कानाने ऐकू नये,कारण त्यामुळे आपल्या ठिकाणी अहंकार येण्याची दात शक्यता असते व अहंकार आल्यामुळे आपण अधिक प्रगती करत नाहीत,त्यामुळे आपली प्रगती खुंटते.आपल्याकडून कदाचित एखादे निंद्द कर्म घडले तर,त्या निंद्द कर्मांचे दूषण आपणास ऐकू वाटत नाही.आपण आपले निंद्द कर्म न ऐकले तर आपले दोष निवृत्त होत नाहीत,त्यामुळे आपली प्रगती खुंटते.म्हणून आपण आपले दोष ऐकावे व आपण आपले गुण ऐकू नयेत.||२५||                                                                                                       |                   वयं त्वविदिता लोके सूताद्दापि वरीमभि: | कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ||२६||       |               भावार्थ:---हे स्तुतपाठक हो,आम्ही तर या लोकांचे ठिकाणी श्रेष्ठ कर्मांनी अजून मुळींच प्रख्यात झालो नाहीं,यास्तव अज्ञपुरुषाप्रमाणें तुमच्याकडून आपली स्तुति कशी करून घ्यावी ! घेऊंच नये.आपल्यात जर श्रेष्ठ गुण आले नसतील,व आपण आपलेच श्रेष्ठ गुण ऐकत असुत तर,आपण अज्ञ आहोत असे हे निश्चित आहे,म्हणून आपण अज्ञ असू नये.||२६||                                                             याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें पृथुचरित्रांतील हा पंधरावा(१५)अध्याय(२६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला. ||१५||                      श्रीकृष्णार्पणमस्तू || ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                        __________________________________________________________________________________________  १६---याप्रमाणें इंद्रादिक लोकपालांनी सत्कार केलेल्या भार्यासहित त्या पृथुराजाची,ऋषींनी प्रेरणा केलेल्या सूतादिकांनी स्तुति केली,अशी कथा या सोळाव्या अध्यायांत वर्णन सांगितली आहे.                                                  |१६----                            १६---बंदीजनांकडून महाराज पृथूंची स्तुती  __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच:---                                                                            |                       इति ब्रूवानं नृपतिं गायका मिचोंदिताः | तूष्टूवुस्तुमनसस्तद्वागमृतसेवया |१||        | भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणें पृथु-राजानें भाषण केलें असता त्याच्या वाणीरूप अमृताच्या सेवनानें संतुष्ट चित्त झालेल्या सूत मागधबंदीनी,ऋषींच्या प्रेरणेवरून,त्याची स्तुति केली------------------- ||१||                                                                                                          भावार्थ:---ते म्हणाले,----जो देवश्रेष्ठ(विष्णु)तुं,आपल्या इच्छेने याठिकाणी अवतीर्ण झाला आहेस त्या तुझ्या                महिम्याच्या वर्णनाविषयीं आम्हीं समर्थ नाहीं.कारण,वेनराजाच्या शरीरापासून उत्पन्न झालेले तुझ्या चरीत्रांच्या ज्ञानाविषयीं ब्रह्मादिकांच्यासुद्धां बुद्धी श्रम पावल्या आहे तेथें आमची गणमा काय ? जे कार्य आपल्यापेक्षा मोठ्यांना जमले नाही,ते कार्य आपणास तर निश्चित जमणार नाही असे निश्चितच आहे.||२||                                                                                     भावार्थ:---तथापि हरीच्या अंशाने उत्पन्न झालेल्या महायशस्वी अशा तुझ्या कथामृताविषयीं आदरयुक्त व ऋषींनी प्रेरणा केलेले असे आम्ही,ऋषींनी आमच्या अंतःकरणांत स्फूर्तीरुपानें जसा उपदेश केला आहे त्याप्रमाणें तुझ्या स्तुत्य कर्मांचे विस्तारानें वर्णन करितो.आम्ही ऋषी-कडून जसा आपल्या स्तुत्य कर्मांचा उपदेश ऐकला आहे,त्याप्रमाणे स्तुत्य कर्मांचे वर्णन करीत आहोत.||३|| भावार्थ:---अहो,१---धर्मांचे रक्षण करणारे:--- आपणसुद्धा राजा—पृथूसारखे स्वधर्मांचे रक्षक होऊन दुष्ट-प्रवृत्तींना निवृत्त करावे. “धर्मांचे रक्षण करणाऱ्या” पुरुषांमध्यें श्रेष्ठ असा हा राजा सर्व लोकांना आपापल्या धर्माचेठिकाणी प्रवृत्ति करवून वर्णाश्रमांच्या धर्ममर्यांदांचे पालन करणारा आणि त्या धर्ममर्यादांचा उच्छेद करणाऱ्या दुराचारी पुरुषांना दंड करणारा होईल.||४||                                                                                                   भावार्थ:---२—निष्काम कर्म करणारा:---आपणसुद्धा राजा-पृथूसारखे निष्काम कर्मे करावेत. हा एकटाच असून वेळोवेळीं यज्ञादीक कर्मे प्रवृत्त करून स्वर्गांचे हित करणें व सृष्टीवगैरे करून भूमींचे हित करणें अशा प्रकारें दोन्हीं लोकांचे हित व्हावें म्हणून हा “पालन,पोषण रंजन” वगैरे जसजशा कार्यांचा प्रसंग येईल त्या त्या प्रमाणें आपल्या शरीराचेठिकाणीं इंद्रादी लोकपालांच्या मूर्ति(अंश)धारण करील.आपण कोणतेही कार्य करीत असतांना त्या—त्या प्रसंगानुसार कार्य करावे.असे असले तरी ते कार्य धर्मांच्या नियमात असावे,याकडे कटाक्षाने कक्ष द्दावे.||५||                                                                                                    भावार्थ:---३---समबुद्धी:--सर्व प्राणी-मात्रांचे-ठिकाणीं “समबुद्धी” ठेवणारा असून आपला प्रताप प्रकट करणारा हा पृथुराजा,सूर्य जसा योग्य वेळीं स्वतःच्या किरणांनी पृथ्वीवरील उदकाचेशोषण करितो व पर्जन्यकाळीं त्याची वृष्टी करितो प्रमाणें हा योग्यकाळीं प्रजांकडून द्रव्य(करभार)घेईल व दुर्भिक्षकाळीं तें पुनः त्यास देईल.आपणही—जीवानी पृथु-राजाप्रमाणे सर्व-प्राणी-मात्रांच्या ठिकाणी समदृष्टी म्हणजे सर्व जीवांत भगवंत आहे असा भाव ठेवावा.त्या—त्या प्रसंगानुसार ते—ते कार्य करून करून इतरांना सुख देण्याचा प्रयत्न करावा.ते कार्य करीत असतांना ते कार्य धर्मांच्या नियमात बसून कार्य करावे.असे केलेले कार्य हे सर्वांच्या सुखास कारण ठरत असते.||६||                                                                                                    भावार्थ:---४---सहनशील-वृत्ती:---पृथ्वीसारखी “सहनशील वृत्ती” धारण करणारा दयाळू हा पृथु-राजाला,दुःखाने पिडीत झालेल्या जनांनी प्रत्यक्ष आपल्या मस्तकावर पायांनी जरी आक्रमण केलें तरी त्यांच्या अपराधांचे सहन करील.आपल्यात गुणांचे अधिक्य असेल तर अपवादात्मक परीस्थित अपराध--दोष—उणीव असेल सहज सहन केल्या जातो.आपणही त्यांचा अपराध सहन करावा,कारण त्यांच्या गुणांने आपले अधिक हित होत असते.आपणसुद्धा राजा-पृथूसारखे सहनशील वृत्ति धारण करावी. ||७||                                                                                                      भावार्थ:---राजाचे स्वरूप धारण करणारा हा हरी,इंद्राने वृष्टी केली असतां प्राण-संकटांत पडलेल्या प्रजांचे अनायासानें इंद्राप्रमाणें रक्षण करील.||८||                                                                                                    भावार्थ:---आनंद-कर्ता:---हा राजा सप्रेम अवलोकनानें युक्त व शुभ्र हास्याच्या योगानें सुंदर अशा आपल्या मुखचंद्राच्या योगानें,लोकांना विपुल-आल्हाद—आनंद ५---“आनंदकर्ता—देणारा” होईल.आपणसुद्धा इतरांना दु:ख न देता आनंद देण्याचा प्रयत्न करावा.||९||                                                                                                                 भावार्थ:---ज्याचे नगरादिकांत प्रवेश करण्याचें व बाहेर निघण्याचे मार्ग अस्पष्ट आहेत,ज्याचे कर्तव्य कर्म सुरु होण्यापूर्वी कोणास समजत नाही,साधानोपाय गंभीर:---६---ज्याचे साधनोपाय गंभीर आहेत,ज्याचे द्रव्य सुरक्षित आहे,ज्याचा देह प्रधानादिकांनी सुरक्षित आहे आणि जो आपार माहात्म्याने युक्त व ज्याचेठिकाणीं सत्यसुशीलत्वादीक गुणांचे स्थान असा विष्णू वास करीत आहे असा हा पृथुराजा,सर्वप्रकारें वरुनासारखा होईल.आपले साधानोपाय गंभीर असावे,कारण ते परमात्म्याकडे नेतात.||१०||                                                     भावार्थ:---वेनरूप अरणीपासून उत्पन्न झालेला अग्नि,७—अपराजित:--- “शत्रुंना प्राप्त होण्यास अथवा सहन करण्यास अशक्य” असून हा समीप असतांही दूर असल्यासारखा असल्यामुळें त्यांस पराभव करण्यासहि अशक्य आहे.आपणसुद्धा राजा पृथूसारखे अपराजित होऊन आपला जो शत्रू यम आहे,त्याचा पराभव करावा म्हणजे त्याची पायरी करून परमात्म्याकडे जावे,असे आपण अपराजित व्हावे व मृत्यूवर विजय प्रस्थापित करावा.यासाठी प्रथम मन आणि इंद्रिये आपल्या—जीवाच्या ताब्यात घ्यावेत,तर आपण मनाच्या व इंद्रियांच्या ताब्यात जाऊ नये.||११||                                                                                                    भावार्थ:---हा राजा,सर्व प्राण्यांचा आंत व बाहेर संचार करणाऱ्या वायूसारखा सर्वांच्या मनांतली व बाहेरची कर्मे दूतांकडून पहात असतांही आपल्या स्तुतीविषयीं किंवा निंदेविषयीं, उदासीन:---८---’साक्षी आत्म्यासारखा’ उदासीन असून वर्तणूक करील.आपणही—जीवानी राजा-पृथूसारखे आपल्या स्तुतीविषयी किंवा निंदेविषयी ‘साक्षी आत्म्यासारखे’ उदासीन असावे,कारण साक्षी आम्यासारखे उदासीन झाल्यास चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष प्राप्त होऊन आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होत असते.||१२||        

भावार्थ:---९---नीतिमार्गस्त:--- नीतिमार्गाचेठिकाणीं राहणारा हा राजा,आपल्या शत्रूंच्या पुत्राला सुद्धां,तो दंडास योग्य नसेल तर त्याला दंड करणार नाहीं अशा दंड करण्यास योग्य असलेल्या आपल्या पुत्रालासुद्धां दंड करील.आपणही राजा-पृथूसारखा नीति-मार्गाचे अनुकरण करावे.आपला पुत्र—देहसंबंधी असो किंवा देहसंबंधी नसो म्हणजेच कोणीही असो तो दंड देण्यास पात्र असेल किंवा बक्षीस देण्यास योग्य असेल तर त्यास दंड किंवा बक्षीस द्दावे.||१३||                                                                                                       भावार्थ:---या प्रतीबंधरहित:---१०---पृथूराजाचें चक्र(आज्ञा किंवा रथाचे चक्र)मान-पर्वतापर्यंत,भगवान सूर्य आपल्या किरणसमूहांनी जितक्याप्रदेशावर प्रकाश करितो तितक्या प्रदेशापर्यंत चालले,त्याला प्रतिबंध कोठेंही होणार नाहीं.आपणांस परमात्म्याकडे जाण्यास जितके प्रतिबंध—काम—क्रोध-लोभ-मोह-मद—मत्सर आहेत तो प्रतिबंध त्यांचा त्याग करून तो प्रतिबंध निवृत्त करावा.||१४||                                                                                                       भावार्थ:---११---मनोरमी किंवा मनो-अंजन:---हा राजा,मनोरम अशा आपल्या आचरणांनि सर्व लोकांचे रंजन करील म्हून याला सर्व प्रजा राजा असें म्हणतील.(१)आपणही आपले—जीवाचे मनोरंजन न करता मनोअंजन करून स्वधर्मानुसार आचरण करावे.आपण जर वक्ता असाल तर लोकांना स्वधर्मानुसार आचरण करण्यास परावृत्त करावे.(२)आपण—जीवानी विहित स्वधार्मानुसार आचरण करावे व निषिद्ध विषयांचा त्याग करून आचरण करावे.  आपण जर वक्ता असाल तर विषयी लोकांना विहित विषयांचा स्वीकार करून व निषिद्ध विषयांचा त्याग करण्यास प्रावृत्त करावे.(३)आपण आपले अंत:करण निष्काम कर्म करून व निष्काम उपासना करून अंत:करण शुद्ध व स्थिर करावे. आपण जर वक्ता असाल तर निष्काम कर्म व निष्काम उपासना करण्यास म्हणजेच अंत:करण शुद्ध व स्थिर करण्यास प्रावृत्त करावे.आपण अंत:करण शुद्ध आणि स्थिर झाल्यानंतर सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करावा.त्यामुळे आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंद प्राप्त होतो.आपण जर वक्ता असाल तर जिज्ञासूंना जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाचा उपदेश करून त्यांचे अज्ञान निवृत्त करावे.||१५||                                                                                                               भावार्थ:---हा अखंडीतव्रत,सत्य प्रतीज्ञ,ब्राहमण-भक्त वृद्धांची सेवा करणारा,सर्व प्राणिमात्रांना आश्रय करण्यास योग्य,दुसऱ्यांचा यथायोग्य सन्मान करणारा,दीनांवर अनुग्रह करणारा---                                                                          १२—अखंड-व्रती:---ज्याप्रमाणे राजा-पृथुने अखंड-व्रताचे पालन केले त्याप्रमाणे आपण जीवांनी अखंडव्रत धारण करावे म्हणजे मी अखंड  असलेला जो परमात्मा आहे,तो मीच आहे,असा निश्चय करावा.                                                             १३---सत्यवादी:---आपण—जीवानी असत्याचा त्याग करून,सत्याचे पालन करावे.                                                        १४---ब्राह्मण—भक्त:---आपण ब्राह्मण भक्त व्हावे,कारण त्यांच्याकडे वेदांतांचे—मोक्षाचे—जन्म—मरण—आत्यंतिक दु:खाची निवृत्ती व प्रमात्मानान्दाची प्राप्ती करून देणारे ज्ञान असते म्हणून त्या ज्ञानामुळे ब्राह्मण--भक्त व्हावे.                                         १५---वृद्ध-सेवक:---ज्याप्रमाणे राजा-पृथुने वृद्धांची सेवा केली त्याप्रमाणे आपण वृद्धानाची सेवा करावी,कारण आपणास त्यांनी गर्भावासापासून ते ते वृद्ध होईपर्यंत पालन—पोषण केलेले असते,म्हणून त्यांच्या उपकारारातून उतराई होण्यासाठी त्यांचीच त्यांना मरण—काळ येईपर्यंत सेवा करावी.                                                                                                   १६:---प्राण्यांचे-आश्रय-दाता:---ज्याप्रमाणे राजा-पृथुने प्राण्यांना आश्रय दिला त्याप्रमाणे आपणहि सर्व—प्राणी—मात्रांचे आश्रयदाता व्हावे,ज्याच्या—त्याच्या अधिकारानुसार त्यांना जे हवे त्यांना ते—ते द्दावे.                                              १७----मान-सन्मान-दाता:---ज्याप्रमाणे राजा-पृत्युने इतरांना मान—सन्मान दिला,त्याप्रमाणे आपणहि इतरांना त्यांच्या अधिकारानुसार मान-सन्मान द्दावा.                                                                                                              १८—दीन-दयाळ:--ज्याप्रमाणे राजा—पृत्युने दीनांवर दया केली,त्याप्रमाने आपण दीनावर म्हणजे जे आर्थिकदृष्ट्या,जे शारीरिकदृष्ट्या,जे मानसिकदृष्ट्या,जे बौधीकादृष्ट्या,जे शैक्षेणिकदृष्ट्या व जे इत्यादिकदृष्ट्या दीन—अशक्त—कमजोर—असमर्थ आहेत त्यांना मदत करावी—त्या दु:खातून दूर करून सुख देण्याचा प्रयत्न करावा.||१६||                                                                                                                   भावार्थ:---१९---सर्व स्त्रिया-माता-समान:--ज्याप्रमाणे राजा-पृथुने व राजे शिवाजी महाराजांनी स्त्रियांच्या-ठिकाणी मातेसमान दृष्टी ठेवली,त्याप्रमाणे आपण—जीवानी दुसऱ्यांच्या स्त्रियांच्या ठिकाणी मातेसारखी दृष्टी ठेऊन त्यांना माता समजून मातेप्रमाणे प्रेम करावे.                                                                                                                      २०—पत्नीवर अर्धाभागासारखे प्रेम करणारा:--राजा—पृथूने पत्नीवर आपल्या अर्धाभागासारखे प्रेम केले,त्याप्रमाणेआपण आपल्या पत्नीवर आपल्या देहाप्रमाणेच प्रेम करावे,कारण पती—पत्नी मिळून हा संसार आहे.संसार एकाचा नाही तर उभायांतांचा आहे.                      २०---प्रजाजांना पित्यासारखे प्रेम करणारा:---राजा-पृथूने प्रजाजनांना पित्यासारखे प्रेम दिले,त्याप्रमाणे आपण प्रजांच्या ठिकाणी प्रजा हि आपली बंधू-भगीणी असून आपण त्यांचे बांधव—भगीणी आहोत असे समजून त्या प्रजाजनांना प्रेम द्दावे.                                           २१---वेदार्थ जाणणारा:---ज्याप्रमाणे राजा-पृथू वेदार्थ जाणून त्यानुसार आचरण केले,त्याप्रमाणे आपण सत्संग करून त्याप्रमाणे आचरण करावे.तसेच वेदार्थ जाणणारांच्या आज्ञेप्रमाणे वर्तणूक करावी,कारण वर्तणूक करण्याचे आपणास—जीवास अज्ञान असते म्हणून ज्यांना अज्ञान आहे त्यांनी ज्यांना ज्ञान आहे त्यांच्या अज्ञानुसार आचरण करावे.जो अज्ञा-पालन करितो,त्याचेच हित होत असते.असे लक्षात असू द्दावे.||१७||                                                                                                                              भावार्थ:---सर्व प्राण्यांना जीवासारखा आवडणारा,मित्रांच्या सुखाला वाढविणारा,भगवभ्दभक्तांचा समागम करणारा आणि दुराचारी पुरुषांस शिक्षा करण्याविषयीं यमासारखा होईल.                                                                                  २२---सर्व प्राण्यांना आवडता:---राजा-पृथू सर्व प्राण्यांना आपल्या जीवासारखे आवडत असत,त्याप्रमाणे आपण—जीवानी सर्व प्राण्यांना आवडणारे व्हावेत,कारण सर्वांत भगवंत आहे,असा भाग आपल्या अंत:करणात असावा.आपण जर सर्व प्राणीमात्रांना आवडणारे झालोत तर भगवंतांस आपण आवडतोत.भगवंतांस जर आपण आवडलोत तर भगवंत आपणास संत—महात्मा यांची भेट घालून देतात.संत—महात्मा यांचा सत्संग प्राप्त झाला असता आपणास--जीवास ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञान होते व त्या ज्ञानाचा अनुभव आला असता आपण आणि परमात्मा वेगळे न राहता एकच आहोत असा निश्चय होतो,व त्यामुळे आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन आपण परमानंदात असतोत.आपल्या—जीवाच्या मनातील जी इच्छा “सर्व दु:ख जावो व सर्व सुख प्राप्त होवो” हि इच्छा पूर्ण होते.                                  २३---मित्रांच्या सुखाला वाढविणारा:---राजा-पृथूने आपल्या मित्रांच्या सुखास वाढवले,त्याप्रमाणे आपणही आपल्या मित्रास प्रेम देऊन किंवा गरज पडल्यास वस्तू देऊन त्यांचे दु:ख निवृत्त करून सुख देण्याचा प्रयत्न करावा.                                                २४:---भगवद्भक्तांचा समागम करणारा:---राजा-पृथुने भगवद्भक्तांचा समागम—सत्संग केला त्याप्रमाणे आपणही भगवद्भक्तांचा—संत—महत्मा यांचा त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन सेवा करावी.त्यांचा समागम—सत्संग करावा.त्यांचे पालन—पोषण करावे.त्यांच्या मुखातून स्वधर्मांचे व वेदांत—शास्त्रांचे श्रवण करून त्याद्वारे ज्ञान संपादून मुक्त होऊन जन्म—मरण निवृत्त करावे.||१८||                   भावार्थ:---ज्या ईश्वराला खऱ्या स्वरुपानें जाणलें असतां ज्ञानी पुरुष,अविद्दानें रचलेलें व खरेसें भासणारेंही हें सर्व जग,गंधर्वनगरांतील पदार्थसारखे व्यर्थ आहे असें पाहतात.तोच हा साक्षात भगवान तिन्हीं गुणांचा नियंता,निर्विकारी आत्मा आपल्या अंशाने अवतीर्ण झाला आहे.आपण ज्या ईश्वाराला—परात्म्याला जाणले असता आपले अज्ञान निवृत्त होऊन ज्ञान प्राप्त होते.त्यामुळे हे जग गंधर्व-नगरीसारखे मिथ्या आहे,असा आपला निश्चय होतो.असा सर्वज्ञ असलेला आपल्या अंशाने अवतीर्ण झाला आहे,म्हणून आपले परम-महाभाग्य उदयास आलेले आहे.||१९||                                                                                                    भावार्थ:---नीरुपम—पराक्रमी राजाधीराज हा पृथु-राजा,उदयचलापर्यंत भूमंडळाचे रक्षण करील व त्याकरितां जयशील अशा आपल्या रथावर बसून,हातांत धनुष्य ग्रहण करून,सूर्याप्रमाणें भूमंडळाला उजवें घालून प्रदक्षिणा करील.||२०||                                                                                                    भावार्थ:---तेव्हां इंद्रादि-लोकपालंसहवर्तमान सर्व राजे,आपापल्या देशाचे-ठिकाणीं या राजाला करभार अर्पण करितील,यांत संशय नाही.आणि त्या राजांच्या स्त्रिया,याच्या यशाचें गायन करीत होत्साता या आदिराजाला हा चक्रपाणि साक्षात विष्णूच आहे असे मानितील.||२१||                                                                                                    अर्थ:---हा सर्व प्रजांची उपजीविक चालविणारा,प्रजापालन,राजाधीराज,पृथू,गोरूप धारण करणाऱ्या पृथ्वीचे दोहन करील आणि पर्वतांचा भेद करनाऱ्या इंद्राप्रमाणे आपल्या धनुष्याच्या अग्रानें आनायासानें पर्वतांचे चूर्ण करून पृथ्वीविला सारखी—सपाट करील.||२२||                   भावार्थ:---आणि जसा सिंह आपलें पुच्छ उभारून वनांमध्ये संचार करूं लागला म्हणजे सर्व क्षुद्रपशु चोहोंकडे उडूं लागतात त्याप्रमाणें हा जेव्हा शत्रूंना असह्य अशा आपल्या आजगव(मेंढ्यांच्या व बैलाच्या शिगांनी केलेल्या)धनुष्याचा टनत्कार शब्द करीत युद्धामध्यें भूमीवर संचार करील,तेव्हां दुष्टशत्रू,दिशेकडे पळून जाऊन गुप्त होतील.ज्याप्रमाणे राजा पृथूने धनुशाच्या टनत्काराने दुष्ट शत्रू पळून गेले,त्याप्रमाणे आपण आपले परमार्थातील शत्रू काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद,मत्सर-द्वेष यांचा सत्संगातील जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे नाश करावा.असे केले असता जो परमात्मा सुखरूप आहे त्याचा अनुभव येतो.||२३||                                                                                                    भावार्थ:---ज्याठिकाणी सरस्वतीनदीच्या उगम झाला आहे त्याठिकाणी हा राजा,शंभर अश्वमेध-यज्ञ करील.त्यांत शेवटीचा अश्वमेध चालूं असतां,पुरंदर नांवाचा इंद्र, ‘हा अश्वमेध समाप्त झाला असता,माझें स्थान हा राजा ग्रहण करील अशा भयानें,’ त्या यज्ञामध्यें विघ्न करण्यसाठी या पृथुच्या यज्ञाचा घोडा हरण करील.आपल्याही जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान—यज्ञात विषयांचा--काम हा शत्रू विघ्न आणील व परमात्म्याची अनुभूती येऊ देणार नाही.||२४||                                                    भावार्थ:---हा राजा,आपल्या राज-वाड्याच्या आरामबागेंत ज्ञानसंपन्न अशा एकट्या सनत्कुमार ऋषींनी भेट घेऊन त्यांचे भक्तिपुरःसर आराधन करून त्यापासून,’ज्याच्या योगानें परब्रह्मस्वरूपाचा साक्षात्कार घेतात’ ते ज्ञान संपादन करील.ज्याप्रमाणे राजा-पृथूने आपल्या राजवाड्यात ज्ञानसंपन्न सानात्कुमार ऋषींची भेट घेतली,त्याप्रमाणे आपण निष्काम कर्मे करून व निष्काम उपासना करून आपले अंत:करण शुद्ध व स्थिर करून त्यानंतर संत—महात्मा यांचा सत्संग करून कामरूपी शुत्रूस नाश करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.त्यामुळे आपले जन्म-मरण निवृत्त होतात.||२५||                                                                                                    भावार्थ:---याप्रमाणें प्रसिद्धपराक्रम असा हा महापराक्रमी पृथु-राजाला सर्वठिकाणीं प्रसिद्ध अशा आपल्या संबंधाच्या प्रबंधरूप वाणी जेथे-तेथे श्रवण करील.||२६||                                            |     दिशो विजीत्याप्रतिरुद्ध चकरा: स्वतेजसोत्पाटीतलोकशल्य: | सुरासुरेन्द्रैरूपगीयमान- महानुभावो भविता पतीर्भुव: ||२७||                भावार्थ:---एतावता सर्व दिशा जिंकल्यामुळे ज्याच्या आज्ञेला कोठेंही प्रतिबंध होणार नाहीं असा हा राजा,आपल्या तेजानें लोकांना दुःख देणाऱ्या दुष्टांचे निर्मूलन करून देव-दैत्यांच्या अधिपतींनाही ज्याचा महापराक्रम गायन केला आहे अस होत्साता पृथ्वीचा अधिपति होईल.ज्याप्रमाणे राजा पृथूने देव—दैत्यांचा नाश करून पृथ्वीचा अधिपति बनला,त्याप्रमाणे आपणही—जीवानी मुख्य जो शत्रू काम त्याचा त्याग करून परमात्मारुपतेचा अनुभव घेत राहील.||२७||                                                                                                  अर्थ:---याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें हा सोळावा(१६)अध्याय सत्ताविश(२७)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||१६||                  || श्रीकृष्णार्पणमस्तू || ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                                                     __________________________________________________________________________________________ |१७---नंतर,सर्व लोकांच्या क्षुधा शांत करणारा पृथूराजा,सर्व बीजें गिळून टाकणाऱ्या वधाविषयी प्रवृत्त झाला असतां,तिने भयभीत होऊन त्याची स्तुती केळीकाठाई या सत्राव्या अध्यायांत वर्णन केलेली आहे.                                                        |                         १७---पृथूचे पृथ्वीवर रागावणे आणि पृथ्वीकडून त्यांची स्तुती   __________________________________________________________________________________________  |  मैत्रेय उवाच:---                                                                          |                  एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: | छन्द यामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्द च ||१||            भावार्थ:----मैत्रीय म्हणाला--- हे विदुर याप्रमाणे सुत मागध व बंदी यांनी गुणांच्या व कर्मांच्या वर्णने करून स्तुती केलेल्या त्या भगवान्- पृथू-राजाने त्या सूतादिकांची प्रशंसा करून व यथेष्ट वस्त्रालंकारादिकांनी त्यांचा सत्कार करून त्यांना संतुस्त केले.आपणही आपले कोणी कांही कार्य केले असेल तर त्यांची स्तुती करावी.||१||                                                               भावार्थः---तसाच त्याने ब्राह्मणदीक चार वर्ण सेवक अमात्य पुरोहित नगरवासी लोक देशवासी लोक तेली ताबोली वगैरे साधारण लोक या सर्वाचा योग्य सत्कार केला.जसा राजा-पृथूने ज्यांच्या—त्यांच्या अधिकारानुसार ज्यांचा—त्यांचा आदरसत्कार केला,त्याप्रमाणे आपणही ज्यांच्या—त्यांच्या अधिकारानुसार ज्यांचा—त्यांचा आदर-सत्कार करावा,कारण त्यामुळे कार्य हे यथायोग्य होते व त्यांना पुढील कार्य करण्यास उत्साह येतो.||२||                                                                    भावार्थः---विदुर म्हणाला:---हे मेत्रीय ऋषी पुथू-राजाने जिचे दोहन केले ती पुथ्वी अनेक रूपे धारण करण्यास समर्थ असता तिचे गाईचेच स्वरूप कशाकरिता धारण केले ? व त्या दोहनाच्यावेळी वत्स कोण झाला ? कशाचे दोहन केले व पात्र काय होते ?||३||  भावार्थः----बरे पुथ्वी हि स्वभावाने सखल ऊंच असता त्याने सारखी कशी केली? व त्या पृथू-राजाच्या यज्ञाचा अश्व इंद्राने  कशाकरिता हरण करून नेला ? ||४||                                                                                   भावार्थः----त्याचप्रमाणे हे ब्रह्मनिष्ठा मेत्रेया ब्रह्मवेत्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा भगवान सनत्कुरापासून अपरोक्षज्ञानासहित ब्रह्मज्ञान प्राप्त करून घेतल्यावर तो राजश्री(पृथू )कोणत्या गतीला गेला ?||५||                                                                                        भावार्थ:----हे मी विचारलेले व पृथूरुपाने ज्याने ह्या पृथ्वीचे दोहन केले त्या सत्कीर्तमान भगवान प्रभू श्रीकृष्णाचे जे दुसरेही पवित्र ‘त्या पृथू-नामक अवताराच्या कथासंबधी,’ यश असेल ते मला कथन करावे. कारण, मी तुझा (गुरूचा )व अधोक्षज—भगवंतांचा  भक्त असून ते यश श्रवण करण्याविषयी तत्पर आहे.||६||७||                                                                                          भावार्थः----सुत म्हणाला हे शोनका याप्रमाणे विदुराने वासुदेव कथेविषयी प्रेरणा केलेला मेत्रेय ऋषी संतुस्त होवून त्या विदुराची प्रशशा करून म्हणाला कि ||८||                                                                                    भावार्थः----मेत्रेय म्हणाला----हे विदुरा जेव्हा ब्राहमणांनी पृथूला राज्यभिषेक केला आणि तू सर्व जणांना पालक आहेस असे सागितले तेव्हां भूतल अन्नरहित झाले होते म्हणून क्षुधेच्या योगेकरून ज्यांचे देह कृश झाले आहेत अशा प्रजा,त्या पृथु-राजाजवळ येऊन म्हणाल्या की,------------------------||९||                                                                                  भावार्थः----हे राजा जसे वृक्ष ढोलीत असलेल्या अग्नीच्या योगाने वाळून जातात त्याचप्रमाणे आम्ही जठराग्नींच्या योगाने अगदी तप्त होवून गेलो आहो. यास्तव ज्या तुला आमची वृत्ती चालविण्याकरिता व चोरादिकांपासून आमचे रक्षण करण्याकरिता ऋषींनी उत्पन केले आहे,त्या शरण जाण्यास योग्य अशा तुला आम्ही शरण आलो आहो.आपणास जीवन—निर्वाहासाठी व चोरादिकांपासून रक्षण होण्यासाठी सत्ताधीश—राजा असेल त्यांना आपण शरण जावावयास पाहिजे,कारण तो आपली गरज पूर्ण करण्यास समर्थ असतो.आपली गरज पूर्ण झाली असता दु:ख निवृत्त होऊन सुख प्राप्त होत असते.||१०||                                                                                              भावार्थ:----यास्तव हे राजादि--राजा तूच लोकाचा पालक व जीविका चालविणारा धनी आहेस म्हणून क्षुधेने पीडित झालेले आम्हीं अन्न न मिळाल्यामुळे जोपर्यंत नाश पावलो नाही तोपर्यंतच आम्हाला अन्न देण्याकरिता तू प्रयत्न कर.प्रजाजनांना अन्न पुरविणे राजाचा स्वधर्म असतो,म्हणून राजांनी—सत्ताधीशांनी प्रजाजनांना अन्न देऊन त्यांची तृप्ती करणे हा त्यांचा स्वधर्मांचे पालन करावयास पाहिजे.  ||११||                                                                                भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,पृथु-राजाने प्रजांचे करुणायुक्त विलाप-वचन—दु:खदायक शब्द ऐकून बराच वेळ पर्यंत ध्यान केले,त्याच्या योगाने भूतल अन्नरहित होण्याचे कारण त्याने जाणिले.||१२||                                                                                   भावार्थः----पृथ्वीने औषधि व बीजे ग्रासून टाकिली आहेत असा त्या राजाने आपल्या बुद्धीने निश्चय केला आणि हातामध्ये धनुष्य घेऊन त्रिपुरासुराचा वध करणाऱ्या शंकराप्रमाणे क्रुद्ध होऊन भूमीला मारण्याकरिता बाणाचे संधान केले.||१३||                                                                                  भावार्थः---त्या काळी ज्याने आयुध उचलले आहे अशा त्या राजाला पाहून भयाने कंपित झालेली पृथ्वी,गाईचे रूप धारण करून जशी ‘व्याधाच्या भयाने हरिणी पळूं लागते’त्याप्रमाणे पळू लागली.राजा—पृथूने विवेक-विचार करून पहिले की,अन्नाचे कारण कोण आहे,म्हणून त्याने पृथ्वीला मारण्याकरिता आपल्या धनुष्याला बाण लावला.त्यामुळे साहजिकच पृथ्वी घाबरून हरीणासारखी पळू लागली.||१४||                                                                                                         भावार्थः----तेव्हा क्रोधायमान व अतिआरक्तनेत्र तो पृथुराजा,धनुष्याचे ठिकाणी बाणाचे संधान करून जिकडे तिकडे ती भूमि भयाने पळूं लागली तिकडे तिकडे तिच्या मागोमाग धांवू लागला.||१५||                                                                                  भावार्थः----ती भूमी पुर्वादिक—पूर्व,पश्चिम,दक्षिण,उत्तर चार दिशा आग्नेयादिक—अग्नेय,नैऋत्य,वाव्यय,ईशान्य चार विदिशा,स्वर्ग पुथ्वी व अंतरीक्ष यांच्या ठायी धावत असता त्याठिकाणी मागोमाग आयुध उचलून येणारा राजा तिच्या दृर्ष्टीस पडू लागला.||१६||| भावार्थ:--जसा मृत्युपासून भिऊन पळणाऱ्या प्रजांना त्या मृत्यूपासून सोडविणारा कोणी मिळत नाही त्याप्रमाणे पलायन करणाऱ्या त्या भूमीला जेव्हा पृथू-राजापासून सोडविणारा लोकामध्ये कोणी मिळेना तेव्हा ती त्रासून खिन्न झालेल्या अंतकरणाने माघारी फिरली.||१७||                                                                                                    भावार्थः----आणि त्या महाभाग्यशाली पृथू-राजस म्हणाली----हे धर्मज्ञा हे शरणागवत्सला,ज्याअर्थी तू सर्व प्राणीमात्रांच्या रक्षणाविषयी प्रवूत्त झाला आहेस त्याअर्थी तू माझेही रक्षण कर.राजाचे प्राणी-मात्रांवर प्रेम आहे,पृथ्वी एक त्या प्राणी—मात्रातील प्राणी आहे,म्हणून   पृथ्वीचे(माझे)रक्षण करणे राजाचे कर्तव्य आहे. ||१८||                                                                              भावार्थ:---हे राजा दीन व निरपराधी अशा मला तू कशाकरिता मारण्याची इच्छा करीतोस ? जो तूं  धर्मज्ञ म्हणून सर्व लोकांना समंत आहेस तो तूं,स्त्री अशा माझा वध कसा करणार ?राजा—सत्ताधीश यांने दीन व निरपराधी कोणीही असू त्याला न मारता—न दंड देता त्यास अभय द्दावे—आश्रय द्दावा.तसेच मी—पृथ्वी स्त्री—अबला आहे.जी स्त्री—अबला असते तीस संरक्षण देणे राजाचा—मानवांचा स्वधर्म असतो,म्हणून आपण विवेक करून योग्य तो निर्णय घ्यावा,असे मला—पृथ्वीला वाटत आहे.||१९||                                                             भावार्थः----हे राजा स्त्रियांनी जरी अपराध केला असला तरी सामान्य लोकसुद्धा त्याच्यांवर प्रहार करीत नाहीत,मग तुझ्या सारखे दयाळू व दीनवत्सल पुरुष निरपराधी स्त्रियांवर शस्त्र धरीत नाहीत हे काय  सागावे !जरी यदाकदाचित स्त्रीकडून अपराध घडला तरी दीन-वत्सल पुरुष निरपराधी स्त्रियांवर शस्त्र धरीत नाहीत,कदाचित अपराध घडला तरी स्त्रियांवर शस्त्र धरू नये असे शास्त्रांचे मत आहे,असा विवेक करून निर्णय घ्यावा,असे मला—पृथ्वीला वाटत आहे.||२०||                                                                                                                           भावार्थः----त्यातूनही जिच्यावर सर्व विश्व राहिले आहे त्या दृढनौकारूप माझा नाश करून नुसत्या पाण्यामध्ये तू आपणाला व सर्व प्रजाना कसे धारण करशील ?||२१||                                                                             भावार्थः----पृथू म्हणाला---- हे पृथ्वी,तू माझ्या अज्ञेचे उल्लंघन  करीत आहेस यास्तव मी तुझा वध करितो. जी तूं यज्ञामध्ये देवतारूपाने आम्हपासून ह्विर्भाग ग्रहण करतेस आणि आम्हाला धान्यादि द्रव्य देत नाहीत.आपण इतरांकडून कांही भाग घेत असुत,तर आपण इतरांना कांही भाग द्दावावयास पाहिजे हा योग्य नियम आहे.त्या नियमांचे आपणाकडून मुळीच उल्लंघन होऊ नये.आपणांकडून नियमांचे उल्लंघन जर होत असेल तर दंड स्वीकारणे आपले कर्तव्य ठरते.||२२||                    भावार्थः----जी तू गाय दररोज धन्याचे गवत मात्र खातेस आणि कांसेतील दुध मूळीच देत नाहीस याप्रकारेकरून दृष्ट व अपराध करणाऱ्या तुझ्हे ठिकाणी दंड करणे हे अयोग्य नाही तर योग्यच आहे.||२३||                                                                                   भावार्थः----तू तर ब्रह्मदेवाने लोकाच्या जीवनाकरिता पूर्वी उत्पन केलेली ओषधीबीजे आपल्याच ठिकाणी गडप करून टाकिली आहेस ‘ती परत दे’ असे मी तुला सांगत असताही माझी अवज्ञा करून ती तू परत देत नाहीस यास्तव तू (वधाविषयी योग्य )आहेस, म्हणून आपण आपले कर्तव्य पार पाडणे आपला स्वधर्म आहे.आपण आपले कर्तव्य पार न पाडले तर आपण दंड घेणे आपले कर्तव्य ठरते.||२४||                                                                                                                भावार्थः--म्हणून मी आपल्या बाणांनी तुझे विदारण करून तुझ्या मांसाच्या योगाने, क्षुधेने पीडित झालेल्या ह्या दीन प्रजांची क्षुधा घालवून यांच्या विलाप युक्त भाषणाची शांतता करीन.आपण आपले कर्तव्य पार न पाडली तर कडची आपण केलेला अपराध फार असेल तर आपणांस मृत्यू-दंडाची शिक्षा होऊ शाकेते,म्हणून आपण आपले कर्तव्य पार पाडावेच,मुळीच हयगय करू नये.|२५|| भावार्थ:----पुरुष असो स्त्री असो किंवा नपुंषक असो जो आपली मात्र प्रशंसा करून प्राणी मात्रांचेठीकानी निर्दय(दुख उत्पन करणारा) असतो तो “अधम” होय त्याचा वध राजांना दोषकारक होत नाही.म्हणून आपण प्राणी—मात्रांच्या ठिकाणी निर्दयपणा दाखवला तर आपली “अधम” या दुर्गणात गणना होते,म्हणून आपण निर्दयपणा न दाखवता दयाभाव दाखवून व परोपकार करून उत्तम-मध्ये राहण्याचा प्रयत्न करावा.||२६||                                                                                  भावार्थः----यास्तव कपटाने गाईचे रूप धारण करणारी,दुष्ट-मदाने युक्त व उद्धट अशा तुझे बाणांनी तिळप्राय तुकडे करून मी आपल्या योग-सामर्थ्याने या प्रजांचे उदकामध्ये धारण करीन.||२७||                                                                                     भावार्थः----याप्रमाणे निष्ठुर भाषण करणाऱ्या व यमासारखी कोर्धमय मूर्ती धारण करणाऱ्या त्या पृथू-राजाला पुथ्वीने प्रणाम केला व हात जोडून थरथर कापत कापत म्हणाला की,---------------------||२८||                                                                                                                    भावार्थः----धरा—पृथ्वी म्हणाली-----------हे देवा,मायेच्या योगाने नानाप्रकारची (शांत घोर वगेरे )रूप धारण करणारा असल्यामुळे सगुणरूप भासातोस परंतु वस्तुत: तूं मायेहून पलीकडचा पुरुषोत्तम आहेस.त्या तुजकारणें नमस्कार असो. ज्या तूं आपल्या सच्चिदानंदात्मक स्वरूपाच्या अनुभवेकरून,पंचमहाभूते,इंद्रियें आणि देवता यांच्या समूदायरूप देहाच्याठिकाणी अहंकार धारण केल्यामुळे उत्पन होणाऱ्या राग-द्वेषादिक—काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद,मत्सर लाटा दूर करून टाकल्या आहेस त्या तुजकारणे नमस्कार असो.आपणसुद्धा—जीवानी काम,क्रोध,लोभ.मोह,मद,मत्सर या दोषांना ज्ञान-शस्त्राद्वारे निवृत्त करावेत,त्यामुळे आपण परमात्म्याकडे—सुखाकडे—सुखरुपतेकडे जाण्याचा प्रतिबंध दूर होतो. ||२९||                                                                                                                            भावार्थ:----अहो ज्या माझ्या ठिकाणी जरायुय अंडज स्वदेज आणि उद्भिज  अशा चार प्रकारच्या प्राणीसमुहांची स्थिती असल्यामुळे मी सर्व प्राण्यांची राहण्याची जागा आहे.त्या मला ज्या तूं जगन्नाथाने निर्माण केले आहेस तोच स्वतंत्र भगवान तूं आता शस्त्र  उचलून मला मारण्याविषयी उद्दुक्त झाला आहेस तेव्हा आता दुसऱ्या कोणाला बरे शरण जावे ?आपणास निर्माण करणारा पिता असतो.आपणच मला—गाईला--सर्वांना प्राणीमात्रांना उत्पन्न केले आहे,म्हणून आमचे सर्वांचे आपण पिता आहात.पिता या नात्याने आम्हांस—प्राणीमात्रांस मारणे आपले योग्य आहे काय ? ज्या पित्याने आम्हांस निर्माण केले आहे,म्हणूनच मी—गाय आपणासच शरण येत आहे.||३०||                                                                                           भावार्थः----ज्या तू भगवंताने आपल्याच आश्रयाने राहणाऱ्या अचिंत्य मायेच्या योगाने हे स्थावरजंगमात्मक विश्व प्रथम उत्पन केले आहेस आणि सांप्रत त्या मायेच्या योगाने पृथू-नामक अवतार घेवून ह्याचे पालन करण्यासाटी उद्दुक्त झाला आहेस,तोच धर्म रक्षण करणारा भगवान तूं सांप्रतकाली गोरूप धारण करणाऱ्या मज पृथ्वीला मारण्याची इच्छा करीतोस,तेव्हा केवडे आश्रय !! ||३१||  भावार्थः----काय सांगावे ज्या तू स्वतत्रं  परमात्म्याने,प्रथम ब्रहमदेवाला उत्पन करून त्याच्याकडून हे जग निर्माण करविलेस व जो वस्तुत: एक असतांही मायेच्या योगाने अनेक प्रकारचा भासतोस,त्या तुझी ईश्वराची उपयोग चित्ताने जाणल्या जात नाही,म्हणून आपण निष्काम कर्मे करून,निष्काम उपासना—भक्ती करून व सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे जाणावा.||३२||                          भावार्थः----यास्तव पंचमहाभुते,इंद्रीये,देवता,बुद्धी,व अहंकार ह्या आपल्या शक्तीच्या योगाने जो तूं या जगाचे उत्पती-स्थिती संहार करितोस व ज्याच्या अविद्या-विद्दारूप शक्ती बंध-मोक्षांना कारण आहेस त्या सर्वांतमर्यांनी तुज परम पुरुषाला माझा नमस्कार असो.आरास—भगवंतास नमस्कार करावा.||३३||                                                                                        भावार्थः----हे जन्मदिविकाररहित सर्वव्यापक परमेश्वरा,ज्या तूं पूर्वी भूतें इंद्रीये व अंत:करने ऐतत्स्वरूपी हे जग उत्पन केलेस त्याच तूं स्वत: निर्माण केलेल्या जगाची उतम प्रकारे करून स्थापना करण्याकरिता आदीवराह अवतार धारण करून पाताळात गेलेल्या मला उदकांतून वर काढीलेस.||३४||                                                                                       भावार्थः----तोच वराह मूर्ती भगवान तू उदकावर नौकेसारख्या आधारभूत असणाऱ्या माझे ठिकाणी असलेल्या प्रजांचे रक्षण करणाऱ्या इच्छेने सांप्रतकाली विरमूर्ती पृथु-रूपाने उत्पन झाला आहेस,तोच तूं तीक्ष्ण बाणाच्या योगाने मी दूध देत नाही या अल्प निमित्ताने माझा वध करू इच्छितोस, तेव्हा हे योग्य वाटत नाही.यास्तव तूं कृपा करून माझेहि रक्षण कर. ||३५||                                                                                           |नूनं जनैरीहीतमीश्र्वराणा-मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया | न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयश स्करेभ्य; ||३६|| भावार्थ:----ज्या तुम्हां ईश्वरांच्या गुणसृष्टीरूप मायेनें ज्यांचा चित्तरूप मार्ग (ज्ञानमार्ग )मोहित झाला आहे,त्या माझ्यासारख्या जनांनी तुमची लीला खरोखर जाणली जात नाही,यास्तव भक्तांचे यश वाढविणाऱ्या त्या तुम्हांकारणे नमस्कार असो.||३६||     याप्रमाणे श्रीमद्धाग्वत नामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कधधामध्यें पृथू-विजायचे पृथ्वी-निग्रहरूप हा सत्रावा (१७)अध्याय(३६)श्लोकांनी --युक्त समाप्त झाला.||१७||   __________________________________________________________________________________________ १८---आतां या अठराव्या अध्यायाचे ठिकाणी पृथ्वीने सांगितल्यावरून पृथुराजाचे व इतर लोकांनी वत्सांच्या व पात्रांच्या भेदेकरून त्या गोरूपी पृथ्वीचे दोहन करून आपापले जीवनरूप दुध काढून घेतले,अशी कथा वर्णन केलेली आहे.                                         |१८---                                    १८---पृथ्वीचे दोहन     __________________________________________________________________________________________  |    इत्थं पृथुमभिश्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् | पुनराहावनिर्भिता संस्तभ्यात्मानमात्मना  ||१||                                                                                                   भावार्थः----मेत्रेय म्हणाला----- हे विदुरा याप्रमाणे पृथ्वीने पृथूची स्तुती केली परंतु प्रजनांचा हेतू पूर्ण न झाल्यामुळे क्रोधाच्या   योगाने ज्याचा अध्ररोष्ठ स्फुरण पावत आहे अशा त्या पृथूला पाहून भ्यालेली ती पृथ्वी बुद्धीच्या योगाने मनाचे आवरण करून त्याला पुन्हा म्हणाला की,------------ ||१||                                                                                                                    भावार्थ:----हे राजा तू आपल्या क्रोधाचे आवरण कर आणि मी सांगते ते ऐकून घे.जसा भ्रमर प्रत्येक पुष्पांतील मध काढून घेतो त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष,सर्व गोष्टीतील सारांश ग्रहण करीत असतो.आपणही पृथ्वीप्रमाणे विवेक करून जगातील नाम-रूपाचा त्याग करून परमात्म्याचे ग्रहण करावे.||२||                                                                                भावार्थः----हे राजा तत्व-वेत्या ऋषींनी ह्या लोकी किंवा परलोकी मनुष्यांचे कल्याण व्हावे यासाठी अनेक प्रकारच्या उपाय योजून ठेवले आहेत व त्याचे प्रयोगही करून पाहिले आहेत—अनुभवलेले आहे.म्हणून आपण—जीवानी तत्वाचा अनुभव घ्यावा.||३||                                                                                   भावार्थः---जो आलीकडचा प्राणी,प्राचीन पुरुषांनी दाखवून दिलेल्या त्या उपायांचे विश्वासपूर्वक उत्तम प्रकारे अनुष्ठान करितो त्याला जी फळे इच्छित असतात त्यांची अनायासाने प्राप्ती होते.म्हणून आपण—जीवानी जे अनुभवी पुरुष आहेत,त्यांचे अनुकरण करावे,कारण त्यामुळे आपणास इच्छित फळे प्राप्त होतात.||४||                                                                                          भावार्थ:---आणि जो अज्ञानी पुरुष प्राचीन ऋषींनी संगीतल्या उपायचा अनादर करून आपणच आपल्या इच्येने कल्पित उपायचा आरंभ करितो त्याचे वारंवार आरंभिलेलेहि ते उद्दोग सफल होत नाहीत.||५||                                                                                                    भावार्थः----हे नरपते पूर्वी ब्रह्मदेवाने ज्या ओषधी उत्पन्न केल्या होत्या,त्या औषधी,आचारभ्रष्ट दुराचारी लोक भक्षण करू लागले असे मी पाहिले.म्हणून—जीवानी--आपण आचार-भ्रष्ट न होता म्हणजेच दुराचारी न होता,आचारावान होऊन सदाचारी व्हावे.||६|| भावार्थः----व लोकांचे पालन करणाऱ्या सामान्य राजांनी चोरादिकांची निवृत्ती करून माझे रक्षण केले नाही व यज्ञयागादिक बंध करून उलटा माझा अनादर केला.सामान्य राजांनी चोरादिकांची निवृत्ती केली पण पृथ्वी—मातेचे रक्षण केले नाही व यज्ञायागादिक बंद करून पृथ्वी मातेचा अनादर केला. त्यामुळे सर्व-लोक चोर-प्राय झाले असे जाणून मी विचार केला कि दुष्टांनी भक्षण केलेल्या ओषधि पुन्हा उत्पन होणार नाहीत व यज्ञादिक कर्मे अगदीच बंद होतील,याकरिता यज्ञांचे साधन आपल्याजवळ राखून ठेवावे म्हणून त्या ओषधी मी ग्रासून टाकिल्या आहेत.||७||                                                                                  भावार्थः----त्या ओषधी पुष्कळ काळ गेल्यामुळे माझे ठिकाणी खरोखर जिरून गेल्या आहेस म्हणून त्या प्राप्तः करून घेण्याविषयी पूर्वींच्या ऋषींनी सागीतलेले जो दोहनरूप उपाय आहे त्याच्या योगेकरून त्या तूं—पृथू-राजांनी काढून घ्याव्यात.||८||                                                                                           भावार्थ:----हे वीरा हे महाबाहो हे भूतपालका सर्व प्राणिमात्रांच्या बळ संपादन करणारे इष्ठ अन्न जर तू इच्छित असतील तर गोरूप धारण करणाऱ्या मला वत्साची कल्पना कर,त्यावाचून दुध निघणार नाही.||९||                                                                                      भावार्थः----तशीच दुधाच्या योग्य पात्राची कल्पना कर व दोहन करणाऱ्या गवळ्याची योजना कर म्हणजे ज्याच्या योगाने मी परमप्रेमयुक्त होऊन तुला क्षीरस्थानापन्न अन्नादि पदार्थांचे पुष्कळ दोहन करीन. ||१०||                                                                                    भावार्थः----हे राजा इंद्राने वृष्टी केलेले उदक वर्षाऋतू गेला असतांही सर्व जसे माझ्यावर सर्व ठिकाणी राहील,तशारीतीने तू मला सारखी कर म्हणजे प्रजेचा मनोरथ पूर्ण होऊन तुझे कल्याण होईल. ||११||                                                                                                                       भावार्थः----हे विदुर या प्रकारचे संतोषकारक व इष्ट-साधक असे भूमीचे वाक्य ऐकून पृथू-राजाने स्वायंभुव मनुला वत्स करून आपल्या ह्स्तरूप पात्राचे ठिकाणी व्रीहियवादी सर्व ओषधीरूप दुधाचे दोहन केले. ||१२||                                                                                                                           भावार्थः---- ज्याप्रमाणे पृथूने पृथ्वीच्या वाक्यापासून सारग्रहण केले त्याप्रमाणे दुसरेही जे विद्वान लोक आहेत ते सर्व ठिकाणी दुसऱ्याच्या वाक्यांतून आपल्या कार्यानुरूप सारांश काढून घेतात,म्हणून पृथुने दोहन केल्यानंतर पृथूने वश केलेल्या त्या भूमीचे दुसऱ्या ऋष्यादिकांनीही यथेच्छपणे दोहन करून इच्छित वस्तूची प्राप्ती करून घेतली. ||१३||                                                                                                                             भावार्थः----हे साधूश्रेष्ठा विदुरा, पृथूच्या दोहनानंतर सर्व ऋषींनी बहस्पतीला वत्स करून भूमिदेवीचे इंद्रियेरूप पात्रांचे ठिकाणी पवित्र असे वेदरुपी दुध काढिले. ||१५||                                                                                             भावार्थः--दैत्य व दानव यांनी,असुरश्रेष्ठ जो प्रलाद त्याला वत्स करून लोखंडाच्या पात्रांत सुरेचे व ताडीवगैरे मद्दाचे दोहन केले.||१६|| भावार्थः----गंधर्व व अप्सरा यांनी विश्वावसूला वत्स करून कमलमय पात्राचे ठिकाणी वाणीचे माधुर्ये (गायन )व सोदर्य हे दुध काढून घेतले. ||१७||                                                                                                                    भावार्थ:----श्राद्धांतील देवता महाभाग्यशाली जे पितर त्यांनी अर्यम्याला वत्स करून मातीच्या कच्च्या भांड्यात श्रद्धेने कव्यरूपी—पितरांच्या उद्देशाने समर्पण करावयाचे दूध काढिले.||१८||                                                                                               भावार्थः----सिद्धपुरुषांनी कपिलमुनीलाच वत्स कल्पून आकाशरूप पात्रामध्ये संकल्पमात्रे करून उत्पन होणारी जी अष्टसिद्धि हे दुध काढिले,तसेच जे विद्दाधरादिक देव त्यांनाही कपिलमुनिलाच वत्स कल्पून आकाशरूपपात्रामध्ये गुप्त होऊन फिरणे इत्यादी विद्दाचे दोहन केले. ||१९||                                                                                        भावार्थः----त्याचप्रमाणेच इतरही मायावी किपुरुषदिकांणी मयासुराला वत्स करून आकाशपात्रामध्ये स्वत:चे शरीर करून अद्भूतेरूपे धारण करणाऱ्या पुरुषांच्या अंतर्धान-शक्तीरूप मायेचे दोहन केले. ||२०||                                                                                       भावार्थः----यक्ष राक्षस भुते व पिच्याच भक्षण करणाऱ्या सर्व देवयोनिंनी भूतपति रुद्राला वत्स करून क्पालरूपी पात्रांत रक्तरुपी मादक दूधाचे दोहन केले. ||२१||                                                                                    भावार्थः----तसेच फड्या असलेले व फड्या नसलेले साप कद्रुचे पुत्र नाग आणि विंचू वगेरे प्राणी यांनी तक्षकाला वत्स करून आपल्या मुखादिरूप पात्रांचे ठिकाणी विषरूप दूध काढिले. ||२२||                                                                                  भावार्थः----सर्व पशूंनी नंदिकेश्व्रला वत्स करून अरण्यरूप पात्रामध्ये तर्णरूप दुधाचे दोहन केले आणि मांस भक्षण करणाऱ्या दाढांच्या पशूंनी सिंहाला वत्स करून शरीररूप पात्रांत मांसरूपी दुध काढून घेतले.पशूंनी सिंहाला वत्स करून शरीररूप पात्रांत मांसरूप दूध काढून घेतले पक्ष्यांनी गरुडाला वत्स करून स्वतांच्या शरीरात जंगम (किडे वगेरे )आणि स्थावर (फळे वगेरे )भक्ष्यपदार्थरूप दुध मिळविले.||२३||२४||                                                                                              भावार्थ:----सर्व वूक्ष्यांनी वटवृक्षला वत्स करून स्वतांच्या शरीरात प्रत्येकाला वेगवेगळा रस हे दूध प्राप्त करू घेतले.पर्वतांनी हिमालयाला वत्स करून आपापल्या शिखरादि प्रदेशांचेठायी अनेक प्रकारच्या गेरू,पिवडी वगैरे धातु,हे दुध संपादन केले.||२५||    भावार्थः----याप्रमाणे सर्वांनी पृथुराजाने वश केलेल्या व इच्छित वस्तू प्राप्तः करून देणाऱ्या त्या पृथिवीचे आपापल्यानी मुख्य वत्साने भेदेकरून दोहन करून निरनिराळ्या दूधाच्या रूपाने आपआपणास इष्ट असलेले अनदि प्रदार्थ मिळविले.||२७||                           भावार्थः----नंतर संतुस्ट झालेल्या व आपणास कन्या असावी अशी इच्या करणाऱ्या त्या महिपती पृथू-राजाने सर्व मनोरथ पूर्ण करणाऱ्या त्या पृथ्वीचा प्रेमाने कन्येच्या नात्याने स्वीकार केला.||२८||                                                                                                                    भावार्थः---- नंतर त्या समर्थ राजाधिराज पृथू-राजाने आपल्या धनुष्याच्या अग्राने पर्वताच्या शिखराचे चूर्ण करून हे भूमंडळ बहुतेक सारखे करून सोडिले.||२९||                                                                                                                          भावार्थ:----नंतर प्रजाचे रक्षण करून उपजीविका चालविणारा जो भगवान पृथू-राजस त्याने या भूमंडलावर लोकांकरिता ठिकठिकाणी यथायोग्य रीतीने गाव पुरे नगरे नानाप्रकारचे किल्ले,भिल्लांच्या-वाड्या,गौळावाडे,सैन्याच्या तळाच्या जागा (कोट)खाणी,शेतकऱ्याचे गांव(खेडी )डोगरकाडीचे गांव इत्यादी वसतीस्थानांची कल्पना केली.आपण जर राज-सत्ताधीश असाल तर राजा-पृथूसारखे    भूमंडळावर यथायोग्य गांवे,पुरे,नगरे,किल्ले,भिलांच्या वाड्या,गौळ-वाडे,सैन्यांच्या तळांच्या जागा-कोट,शेतकऱ्यांचेगांवे,इत्यादी वसतीस्थापणा करावी,कारण त्यामुळे सर्वांची स्थाने केल्यामुळे सर्व-जन व्यवस्थित राहून कार्य व्यवस्थित करतील व त्यामुळे सर्व प्रजा सुखी होईल.सर्व प्रजा-जन सुखी असतील तर राजा—सत्ताधीश समाधानी असेल.||३०||३१||                                                                                                                    |              प्राक्पृथोरिह नैवेशा पुरग्रामादिकल्पना: | यथासुखं वसन्ति सम तत्र तत्राकुतोभया: ||३२||                                                                                                    भावार्थः----हे विदुरा या भूमंडलावर पृथुराजाच्या पूर्वी हि नगर-ग्रामदिकांची रचना नव्हती,ती पृथुराजाने केल्यापासून सर्व प्रजा त्या       ठिकाणी निर्भयपणे सुखाने वास करू लागल्या.राजा-पृथूने ज्या पद्धीतीने व्यवस्था केली,त्याप्रमाणे आपण—सत्ताधीश असाल तर व्यवस्था करून सर्व प्रजाजनांना सुखी करून आपण समाधानी व्हावे.||३२||                                                                                        भावार्थः----याप्रमाणे श्रीमद्भागवत-नाम-महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्येंहा अठरावा(१८—अध्याय बत्तीस(३२)श्लोकांनियुक्त    समाप्तः झाला आहे. ||१८||             श्रीकृष्णापर्णमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                              १९----आतां एकूणिसाव्या अध्यायामध्ये अश्वमेध यज्ञासंबंधी घोड्याचा इंद्राने अपहार केला असता,इंद्राला मारण्याविषयी प्रवृत्त झालेल्या पृथू-राजाचे ब्रह्मदेवाने निवारण केले,अशी कथा वर्णन केलेली आहे.                                                                |१९---                                 १९----पृथूंचे अश्वमेध यज्ञ      __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच:---                           |             अथादीक्षत राजा तु हय मेधशतेन स: | ब्रम्हावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती: ||१||                                                                                                   भावार्थः---- मेत्रेय म्हणाला---- हे विदुरा नंतर जेथे पूर्वावाहिनी सरस्वती नदि आहे अशा मनूच्या ब्रहमवर्तनामक क्षेत्रामध्ये त्या पृथू-राजाने शभर अश्वमेध करण्यासाठी दीक्षा ग्रहण केली.आपणही सत्संग करण्याकरिता आश्रमात निवास करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान संपादन करण्याची दीक्षा घ्यावी,यातच आपले महा-कल्याण आहे.||१||                                                                                              भावार्थ:----तेव्हा भगवंताचाच अवतार अशा यज्ञ-नामक इंद्राने,त्या पृथू-रुपी भगवद्वाताराचे ते शंभर अश्वमेध-रुपी यज्ञ  यज्ञमहोत्स्वरूप कर्म आपल्या इंद्रपदाचे हरण करणारे आहे असे जानून सहन केले नाही.||२||                                                                           भावार्थः----ज्या पृथूच्या यज्ञम्होत्साहामध्यें,सर्वांतर्यामी,सर्व लोकांचा गुरु कर्तुं अकर्तु अन्यथाकर्तुं समर्थ भक्तांची दु:खे हरण करणारा, व षडगुणैशर्यसंपन्न असा साक्षात् यज्ञपती ईश्वर,प्रत्यक्ष दर्शन देत असे. ||३||                                                                                           भावार्थः----त्याच्या बरोबर ब्रहमदेव शंकर व अनुचरासहवर्तमान इंद्रादिक लोकपाल येत असत आणि गंधर्व ऋषी व अप्सरांचे समुदाय समोर उभे राहून त्याची कीर्ती गात असत.||४||                                                                                                                    भावार्थ:---सिद्ध,विध्यावर,दैत्ये,दानव गुह्यादिक-लोक,तसेच नंदसुनंद सत्यादिक विष्णूचे मुख्य मुख्य पार्षद,कपिल,नारद,दत्तात्रय,                         सनकादिक महायोगी व अनखी जे कोणी त्या विषकणूच्या सेवेकरिता उत्सुक असे भगवत-भक्त तेही त्याच्या बरोबर येत असत.          ||५-६||                                                                                                भावार्थः---हे भरत कुलोत्पना विदुरा ज्या यज्ञामध्ये होमद्रवे प्राप्त करून देणारी पृथ्वी सर्व इच्या पूर्ण करणाऱ्या कामधेनुच्या स्वरूपामध्ये यजमानाचे इस्ट मनोरथ परिपूर्ण करीत होती.||७||                                                                                   भावार्थः----नद्दा,उसांचे द्राक्षांचे वगैरेरस,दूध,दही,पेयपदार्थ (सरबते )तूप ताक वगैरे गोरस वाहून आणीत होत्या.मोठमोठे वृक्ष,आपल्या ढोलीतून स्त्राव करीत असून पुष्कळ फुले फळे यांनी युक्त होत असत. ||८||                                                                                  भावार्थः----समुद्र,अनेक रत्ने आणून देत असत पर्वत,चार प्रकारचे अन्न आणून देत असत,पालकांसहवर्तमान सर्व लोक भेटी आणून देत असत.ईश्वर,ब्रह्मदेव,शंकर व शंकराचे अनुचर—भक्त,इंद्रादिक लोकपाल,गंधर्व,ऋषी,अप्सरांचे समुदाय,सिद्ध,विद्दाधर,दैत्य,दानव, गुहाकादिक-लोक,नंद-सुनंद,सत्यादिक विष्णूचे पार्षद,कपिल,नारद,दत्तात्रेय,सनकादिक-महायोगी,भागवत-भक्त,पृथ्वी,कामधेनु,नद्दा-- उंसाचे,द्रक्षांचे वगैरे रस,दूध,दहीं,पेयपदार्थ,तूप,ताक,वगैरे गोरस,वृक्ष—स्त्राव-फुले-फळे-यांनी युक्त,समुद्र—रत्न,पर्वत चार प्रकारचे अन्न,           बरोबर घेऊन येत असत व राजा-पृत्यूला भेट म्हणून देत असत.आपणही कोणाकडे भेटावयास किंवा कांही कार्यक्रमास जात असता रिकाम्या हाताने न जाता कांही वस्तू भेट म्हणून द्दावावयास पाहिजे किंवा अधिकारानुसार कांही उपदेश करावयास पाहिजे.||९||   भावार्थः----ज्याचा नाथ अधोक्षज भगवान्-आहे त्या पृथू-राजाचे पुवोक्त प्रकारचे मोठ्या अभ्युदयाने युक्त चालेलेले कर्म पाहून ते सहन न करणाऱ्या भगवान्-इद्राने,त्या यज्ञात विघ्न उत्पन केले.वास्तविक पाहता इंद्र हा अज्ञानी असल्यामुळे—राजा-पृथु हा भगवंताचा अंशावतार आहे असे त्यास कळले नाही.म्हणून त्याने ज्ञानी जो राजा-पृथू यांचा अश्वमेध आडविला.||१०||                            भावार्थः----ते असे की,------------ शंभराव्या अश्व-मेधाने यज्ञपती भगवंताचे यजन करण्यास पृथू-राजा प्रवृत्त झाला असता.स्पर्धा उत्पन्न इंद्राने,गुप्तरूपाने त्याचा अश्वरूप यज्ञपशु हरण केला.यज्ञात विघ्न उत्पन्न केले.इंद्राने असा विचार केला की,माझे—इंद्राचे “इंद्र-देवतेचा राजा” हे पद राजा—पृथूस जाईल या भीतीने अश्वमेध आडविला.राजा-पृथू हा ज्ञानी आहे असे कळाले नाही व मी—इंद्र अज्ञानी असून माझे पद विनाशी आहे असे कळाले नाही.म्हणून आपण इंद्रासाखे विनाशी पद प्राप्त न करता जो सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे अविनाशी परमात्मा आहे त्याच्याशी एकरूप  व्हावे,कारण त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म-मरण निवृत्त होते व सुखरुपता प्राप्त होते.||११||                                                                                   भावार्थ:----तेव्हा भगवान अत्रि ऋषीने आकाश मार्गाने घोडा घेवून धावत असणाऱ्या व ज्याच्या योगाने लोकांना अधर्माचे ठिकाणी हा धर्म आहे अशी भीती उत्पन होते अशा पाखंडवेषेला वरकर्मी कवच्याप्रमाणे धारण करणाऱ्या त्या इंद्रास पाहिले.||१२||     भावार्थः----तेव्हा अत्रि ऋषीने त्या इंद्राला कारण्याकरिता प्रेरणा केलेला महारथी पृथुराजाचा पुत्र कुद्ध होऊन त्या धावणाऱ्या इंद्राच्या मार्गे लागला आणि त्याला “उभा रहा उभा रहा” असे म्हणाला----------------- ||१३||                                                      भावार्थः---परंतु मस्तकाचे ठिकाणी जटा धारण करणारा व सर्वागास भस्म लावलेला असून पाखंड वेषधारी अश्या त्या इद्राला पाहून हा केवळ धर्मात्मा आहे असे मानून त्या पृथू-पुत्राने त्याला मारण्याकरिता त्याच्यावर बाण सोडीला नाही. ||१४||                                                                                                                          भावार्थः---तेव्हा हा धर्मात्मा आहे अशा बुद्धीने इंद्राच्या वधापासून निवृत्त झालेल्या पृथू-पुत्राला पाहून त्या इंद्रास मारण्याकरिता पुन: अत्रि ऋषीने प्रेरणा केली की,बाळा अश्वाचा अपहर करून यज्ञामध्ये विघ्न करणाऱ्या देवाधम इंद्राला तू मारून टाक.आपण—जीव यांनी जे धर्म—मार्गात विघ्न आनीत असतील तर त्यांना दंड देणे हे योग्य असते किंवा असा सल्ला—मार्गदर्शन करणे उचित असते.म्हणून आपण दंड किंवा सल्ला—मार्गदर्शन करावे.||१५||                                                        भावार्थः---अशी आज्ञा केलेला तो पृथूचा पुत्र अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि ज्सापुर्वी रावण सीतेला घेवून चालला असता त्याच्यावर जटायू पक्षी धावला होता त्याचप्रमाणे आकाश मार्गाने त्वरा करणाऱ्या त्या इंद्राच्या मागोमाग धावला.||१६||                                                                                                                          भावार्थ:----तेव्हा तो स्वत्रंत इंद्र त्या अश्वाचा व रुपाचा त्याग करून गुप्त झाला.तेव्हा तो वीरपुत्र आपला घोडा घेवून पित्याच्या यज्ञ मंडपात आला.ज्याप्रमाणे राजा-पृथूच्या पुत्राने आपले पित्यास मदत केली,त्याप्रमाणे आपणही आपला पिता किंवा वरिष्ठ मंडळींना कार्यास मदत करावी,त्यांना मदत करणे आपला स्वधर्मच आहे.||१७||                                                                                 भावार्थः----हे समर्था विदुरा तेव्हा त्या ठिकाणी जमलेल्या महान-महान ऋषींनी ते त्या पुत्राचे अदूत कर्म पाहून त्याला “विजिताश्व” आसे नाव दिले,कारण राजा—पृथूच्या पुत्राने इंद्राने नेलेला अश्वमेध घोडा—विजय-घोडा त्याच्याकडून घेऊन परत यज्ञ-मंडपात आणला,म्हणून ऋषींनी त्यास विजिताश्व—विजयी घोडा म्हणजेच “विजिताश्व” असे नांव दिले.आपणसुद्धा—जीवानी अज्ञानावर सत्संग करून ज्ञानाद्वारे विजय मिळवून परमात्मा—रूपासी ऐक्यरूप पावून जन्म—मरण निवृत्त करून परमानंदरूप व्हावे.||१८||                                                                                    भावार्थः----नंतर त्या समर्थ इंद्राने निबिड अंधकार उत्पन करून त्याच्या योगाने आच्छादित होऊन चषालयुक्त—यज्ञस्तंभाच्या मस्तकावर एक लोखंडाचे कडे असते त्यास ‘चषाल’ असे म्हणतात.स्तंभाला सुवर्णाच्या दोरीने बांधून ठेविलेला तो घोडा तेथून दोरीसुधा हरण केला.||१९||                                                                                                                    भावार्थ:----तेव्हा तो इंद्र आकाश मार्गाने पळत असता त्याला अत्रि ऋषीने पुनरपि पृथू-पुत्रास दाखविले त्यावेळी इंद्राने कपाळ खट्वांगहि आयुधे धारण केली होती म्हणून हा धर्मात्मा आहे असे समजून तो वीर त्याला मारण्यास प्रवृत्त होईना,कारण धर्मात्मा  पुरुषाकडून अपराध झाला तरी त्याला मारू नये.आपणही धर्मात्मा पुरुषाकडून अपराध जरी घडला तर त्यास दंड—शिक्षा करू नये,कारण स्वधर्माचरण करीत असतो.आपण स्वधार्मांचे पालन करावे व स्वधर्माचरण करणारास संरक्षण द्दावे,तर दंड—शिक्षा करू नये.||२०||                                                                                                                    भावार्थः---पुढे अत्रीने पुन: सांगीतल्यावरून राज-पुत्राने त्या इंद्रावर क्रोधाने शरसंधान केले.इतक्यामध्ये तो स्वतंत्र इंद्र अश्वाचा व त्या रूपाचा त्याग करून गुप्त होऊन राहिला.||२१||                                                                        भावार्थ:---नंतर तो वीरपुत्र आपला अश्व घेवून पित्याच्या यज्ञ मंडपात आला.तेव्हा ते इंद्राचे निंद्द पाखंडरूप मूढ्बुद्धी लोकांनी ‘हे चागले आहे’ अशा बुद्धीने  स्वीकारले.||२२||                                                                      भावार्थ:---- याप्रमाणे घोडा हरण करण्याच्या इच्छेने जी जी रूपे धारण केली ती ती सर्व पापाची खंडे (चिन्हे )होत. ||२३||                                                                                        भावार्थः----याप्रमाणे इंद्र,पृथू-राजाच्या यज्ञाचा घात करण्याच्या इच्छेने पाखंड वेष धारण करून वारंवार घोडा हरण करीत असता त्या इंद्राने घेवून टाकलेले धर्मासारखे भासणारे अविचारी पुरुषास सुंदर वाटणारे व बोलण्यास कुशल असे जे नग्न (जैन)रक्त-वस्त्र (बोद्ध-कापालिक वगेरे )पाखंड-वेष त्यांचे ठिकाणी श्नांतीने हा धर्म आहे अशा समजुतीने मनुष्यांची बुद्धी बहुधा आसक्त होऊ लागली.म्हणून आपण आपली बुद्धी पाखंड—वेषात आसक्त होऊ देऊ नये,कारण पाखाड—बुद्धी हि अधोगतीकडे नेत असते.||२४--२५|| भावार्थः--ते इंद्राचे निंद्द कर्म जाणून क्रुद्ध झालेल्या महाप्रक्रमी त्या भगवान पृथू-राजाने आपले धनुष्य सज्ज करून इंद्राला मारण्यासाठी हातामध्ये बाण घेतला असता------------ ||२६||                                                                                   भावार्थः----हे विदुरा इंद्राच्या वधाची इच्या करणारा, क्रोधाविष्ट झाल्यामुळे त्याच्याकडे पाहण्यास सुद्धा अशक्य व ज्याचा वेग शत्रूंनी दु:सह आहे अशा त्या पृथू--राजाला पाहून,ऋत्विजांनी त्यांचे असे निवारण केले की,हे महामते पृथु-राजा ह्या यज्ञकर्मांमध्यें विधीने सांगीतल्या पशूवधाखेरीज इतरांचा वध करणे तुला योग्य नाही.यज्ञ करीत असता यज्ञ-पशुवधाखेरीज इतरांचा वध करू नये असा शात्रांचा नियम आहे,म्हणून इतरांचा वध आपण करू नये.यज्ञात इतरांचा वध केल्यास यज्ञाचे फळ मिळत नाही.||२७||                                                                                   भावार्थः----यास्तव तुझ्या कीर्तीने निस्तेज झालेला,यज्ञामध्ये विघ्न करणारा व तुझा शत्रू अशा ह्या इंद्राला आम्ही नित्यसिद्ध अशा आपल्या मंत्रांनी येथे बोलावून आणितो आणि नंतर हे राजा त्या तुझ्या शत्रूचा आम्ही बलात्काराने अग्नीमध्ये होम करून टाकितो.||२८||                                                                                           भावार्थ:----हे विदुरा याप्रमाणे यजमानाला सांगून क्रोधानें हातांत स्त्रुची घेवून इंद्रास बोलवण्यासाठी होम करण्यास प्रवृत्त झालेल्या त्या पृथू-राजाच्या ऋत्विजांचा ब्रह्मदेवाने पुढे होऊन असा निषेध केला की,------------ ||२९||                                                                                   भावार्थः----हे ऋत्विज हो,यज्ञाच्या योगाने ज्यांची आराधना करावयाची ते सर्व देव ह्या इंद्राचे करचरणदिकाल अवयव होत,व यज्ञाच्या रक्षणाकरिता तुम्ही ज्याला मारण्याची इच्छा करिता तो इंद्र तुम्हापासून वध पावण्यास योग्य नाही.कारण,हा यज्ञ नामक- इंद्र प्रत्यक्ष भगवंताचा अवतार आहे.||३०||                                                                                       भावार्थः----तेव्हा हे ब्राह्मणहो,पृथू-राजाच्या यज्ञकर्मांमध्ये विघ्न करण्याची इच्छा करणाऱ्या इंद्रानें,धर्मनाशक पाखंड-मार्ग उत्पन्न  करून केवढा मोठा हा अनर्थ उत्पन केला आहे ! पहा यास्तव आतां ह्या बलाढ्य इंद्राशीं तुम्ही सख्यच करावे.नाही तर तो आणखीही पाखंड-मार्ग उत्पन करील व त्याच्या योगाने लोकांमध्ये अनर्थ होईल.ज्याप्रमाणे ब्रह्मदेवाने ऋत्विज असलेले जी ब्राह्मण त्यांनी इंद्राशी विरोध न करता सख्य करावे असा सल्ला—मार्गदर्शन केले,त्याचप्रमाणे आपणसुद्धा प्राप्त प्रसंगानुसार विरोधी असेल तर त्यास विरोध न करता सख्य—मैत्री करावी,कारण त्यांच्याशिवाय आपले नियोजीत कार्य होत नाही.    ||३१||                                                                                                                       भावार्थः----यासत्व तुम्ही आता पुन: यज्ञकर्म चालविण्याच्या भरीस पडू नका. ह्या महाकीर्तिमान पृथू-राजाचे हे अनुष्ठान नव्यान्नव     क्रतुंनीच पुरे होवो.असे ऋत्विजांस सांगून पृथू-राजांस म्हणाला--------हे राज,तूं मोक्षधर्म जाणणारा आहेस ह्याकरिता उत्तम प्रकाराने केलेले हे नव्यान्नव क्रतुच तुला आता पूर झाले आहेत.||३२||                                                                                                                                  भावार्थः----हे राजा तूं आणि इंद्र हे उभयतांही सुकीर्तीमान्-परमेश्वरचेच अवतार आहां म्हणून तूं त्या आत्मस्वरूपी इंद्रावर रोष करण्याविषयी योग्य नाहीस.राजा तुझे कल्याण असो.उभयंत—दोघेही किंवा समुदाय जर एकमेकांचे कांही काराणास्तव संबंधी असतील तर एकमेकाशी वैर किंवा रोष करू नये,तर सख्यच करावे.त्यातच त्यांचे हित असते.||३३||                                                                                  भावार्थः----हे राजाधिराजा, ‘आरंभिलेले यज्ञकर्म समाप्त कसे होईल’ ह्याबद्दल तूं कांही चिंता करू नकोस.तूं आदरयुक्त होऊन आमचे वचन श्रवण कर.अरे जे कार्य देवानेच मोडून टाकिलेले असते ते सिद्ध करण्याबद्दल मनुष्य विचार करू लागला तर त्याचे मन मात्र अतिशय क्रोधाविष्ट होऊन घोर मोहांत पडते,परंतु दैवाने बिघडलेले कार्य कधीही सिद्धीस जात नाही.म्हणून आपण जीवानी जी प्रारब्धात अनुकुलता किंवा प्रतिकूलता असते,त्याचा भोग घ्यावाच लागतो,तर भोग टाळता येत नसतो.||३४||                                                                                    भावार्थः----तस्मात हे राजा इंद्राने निर्माण केलेल्या पाखंडाच्या योगाने जसा ह्या तुझ्या यज्ञामध्ये धर्माचा विनाश झाला आहे तसा पुढे अनुष्ठान बंद केले नाही तर आणखीही धर्माचा नाश होईल.यास्तव हा क्रतु आता राहू दे. हे तुला सांगण्याचे कारण इतकेच की,  देवांचे ठिकाणी रजो-गुणाचा उत्कर्ष असल्यामुळे अतिशय दुराग्रह आहे म्हणून त्यास सागून उपयोग नाही.ज्यांच्या ठिकाणी रजो-गुणांचा उत्कर्ष असतो ते आतिशय दुराग्रही असतात,म्हणून त्यांना कितीही समजावून सांगितले तरी कांहीच उपयोग होत नाही.म्हणून आपण सत्संग करून रजो-गुण निवृत्त करावा,कारण त्यामुळे आपला दुराग्रह हा असलेला दोष निवृत्त होतो.तसेच ज्यांच्यात रजो-गुण अधिक आहे,त्यांना सत्संग करा हेच सांगावे,त्यामुळे त्यांचा दुराग्रह दोष निवृत्त होईल.||३५||                                                                                  भावार्थः----हे राजा जो तुझ्या यज्ञाचा द्रोह करणारा व अश्व चोरणारा इंद्र त्याने, उत्पन केलेल्या ह्या मनोहर पाखंडांनि या लोकाचे मन किती बरे आकर्षण केले आहे पहा ! लोकांना पाखांडच आवडत असते.कारण त्यांना पाखंडाचेच संस्कार असतात.म्हणून आपण किंवा जे पाखंडी आहेत त्यांनी सत्संगच करावा,कारण सत्संगाने संस्कार बदलतात.||३६||                                                                                           भावार्थ:----हे पृथु-राजा शात्राप्रमाणे चाललेला लोकांचा धर्म,वेन-राजाच्या दुराचराने लुप्त होवू लागला म्हणून त्याचे रक्षण करण्याकरता त्या वेनाच्याच देहापासून सांप्रप्तकाली ह्या भूमीवर विष्णूचा अवतार असा तूं उत्पन झाला आहेस.||३७||                                                                                 भावार्थः----यास्तव हे प्रजापालका प्रभो तूं ह्या जगाच्या रक्षणाबदल विचार करून ज्या विश्व स्त्रस्ट्या भृग्वादि ऋषींनी तुला वेनाच्या शरीराचे मंथन करून उत्पन केले आहे,त्याचा प्रजापालन रूप संकल्प पूर्ण कर आणि अधर्माला प्रसवणारी जी प्रचंड पाखंडमार्गरूप इंद्राची माया तिचे निवारण कर.आपण ज्याचे वारसदार किंवा उत्तराधिकारी आहोत,त्यांचे कार्य किंवा त्यांचा संकल्प पूर्ण करणे हेच आपले मुख्य कर्तव्य ठरत असते व त्यानंतर आपले कार्य कांही करावे वाटले तर करावे.||३८||                                                                                       भावार्थः----मेत्रेय म्हणाला हे विदुरा याप्रमाणे ब्रह्मदेवाने त्या पृथू-राजाला उपदेश केला असता राजाने त्याप्रमाणे यज्ञ पुढे चालविण्याचा आग्रह सोडून इंद्राशी सख्य करून संधी केला.आपणही राजा-पृथूप्रमाणे इतरांचा—श्रेष्ठांचा उपदेश ग्रहण करून त्याप्रमाणे आपले कार्य केले,त्याप्रमाणे आपणही इतरांचा—श्रेष्ठांचा उपदेश ग्रहण करून त्याप्रमाणे आपले कार्य करावे.||३९||                                                                                                                       भावार्थ:----नंतर त्या पृथूच्या यज्ञामध्यें हविर्भाग देवून जे वर देणारे देव संतुस्ट केले होते त्या देवांनी अवभृयस्नान केलेल्या त्या महापराक्रमी  पृथूराजाला वर दिले.पृथु—राजांनी देवांना हर्विभाग देऊन जे वर देणारे देव संतुस्ट केले,म्हणून त्या संतुष्ट झालेल्या देवांनी राजा पृथूस वर देऊन संतुष्ट केले,त्याप्रमाणे आपणही इतरांना कांही देऊन संतुष्ट केले तर ते संतुष्ट झालेले आपणांसही इच्छित देऊन संतुष्ट करतील,न्यथा करणार नाहीत.आपल्या—जीवाच्या व्यवहारात देवाण—घेवानच असते,त्याचप्रमाणे देअवांच्या व्यवहारात देवाण—घेवानच असते.असा विवेक करून देवाण—घेवाण करावी,तेव्हा आपले इच्छित करू होत असते,तर अन्यथा होत नसते.||४०||                                                                                                   भावार्थः----हे विदुरा तसेच ज्याचे आशीर्वाद यथार्थ आहेस व ज्यास त्या राजाकडून श्रध्दापूर्वक दक्षिणा व सत्कार प्राप्तः झाला आहे त्या ब्राह्माणांनी संतुस्ट होऊन त्या आदिराजाला आशीर्वाद दिले.जसे पृथू-राजाकडून ब्राह्मणांना सत्कार व दक्षिणा प्राप्त झाल्यानंतरच ब्राह्मणांनी पृथु-राजास आशीर्वाद दिले.म्हणजेच व्यवहारात देवाण—घेवानच असते.या अशा प्रकारच्या देवाण—घेवाण करण्यात अपवाद फक्त जन्म देणारी माता व वेदांचा उपदेश करणारा सदगुरूच असतात,अन्य ब्रह्मांडात कोणीच नसतात.म्हणून आपण या जीवांनी जन्म देणारी माता व वेदांतांचे उदेश करणारे सदगुरू यांचे जोपर्यंत आपले शरीर आहे,तोपर्यंत परोपकार     फेडण्याचाच अहोरात्र प्रयत्न करावा.असे केले तर पूर्ण परोपकार फिटतच नाहोत,असे असले तरी जेवढे जमेल तेवढे फेडण्याचाच       प्रयत्न करावा.||४१||                                                                                                            |            त्वयाssहुता महाबाहो सर्व एव समागता: | पूजिता दान मानाभ्यां पितृदेवर्षीमानवा: ||४२||                                भावार्थः---- ते म्हणाले हे महापराक्रमी राजा,तू बोलाविलेले पितर,देव,ऋषी व मानव हे सर्व येथे आले व तुही दान आणि मान ह्यांच्या योगाने त्या सर्वांचे यथायोग्य पूजन केले आहेस.जसे राजा—पृथूने ज्यांना—ज्यांना बोलाविले आहे,ते सर्व आलेही व राजा-पृथूने त्या सर्वांना दान व मान देऊन सत्कार केला,त्याप्रमाणे आपल्या कार्यक्रमास आपणहि ज्यांना—ज्यांना बोलावलेले व न बोलावलेले अशा सर्वांना दान व मान देऊन संतुष्ट करावे.त्यात आपलेच परमाहित आहे.असा विवेक करून आचरण करावे.||४२||         भावार्थः----या प्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्यें पृथूविजय कथनरूप हा एकुणीसवा(१९)अध्याय बेचाळीस श्लोकांनी समाप्तः झाला.||१९||      श्रीकृष्णार्पणमस्तु ||   श्रीसदगुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                         __________________________________________________________________________________________       |२०---आतां ह्या विसाव्या अध्यायामध्ये साक्षत्-महाविष्णुने पृत्यू-राजास धर्मोपदेश केला.नंतर वर देणाऱ्या व घेण्याच्या प्रसंगाने विष्णु व पृथू-राजा या उभायंताचे परस्पर भाषण होऊन परस्परांस आनंद झाला अशी कथा सांगितलेली आहे.                                                                                                                             |२०---                          २०---महारज पृथूंच्या यज्ञशाळेत भगवान श्रीविष्णूंना प्रादुर्भाव                __________________________________________________________________________________________  |           मैत्रेय उवाच भगवानपि वैकुण्ठ साकं मघवता विभू: | यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत: ||१||                                                                                                  भावार्थ:----मेत्रेय म्हणाला---हे विदुरा केवळ देवांनीच त्या पृथू-राजाला वर दिले असे नाही तर वेकुंठाधीपती यज्ञभोक्ता यज्ञाचा अधिपती व सर्वव्यापक असा भगवान विष्णूहि पृथू-राजाच्या यज्ञाने इंद्रासहवर्तमान संतुस्ट होऊन,वर देण्याच्या इच्छेने त्या राजाला म्हणाला की,------------------ ||१||                                                                                    भावार्थः----श्रीभगवान म्हणाला---हे राजा ज्याअर्थी ह्या इंद्राने तुझ्या शंभराव्या अश्वमेधाचा भंग केला आहे त्याअर्थी आता लज्जित  होऊन ‘तुम्ही दोघेही माझेच अवतार आहां म्हणून’ आपल्याच स्वरूपभूत अशा तुझ्याजवळ हा क्षमा मागत आहे.तर तू ह्यांच्या अपराधांची क्षमा करण्यास योग्य आहेस.ज्याप्रमाणे भगवंत विष्णू राजा—पृथूला इंद्राला केलेल्या अपराधाची क्षमा कर असे म्हणतात,त्याचप्रमाणे आपण कोणाचाही अपराध केला असेल तर क्षमा मागावी किंवा कोणाला केलेल्या अपराधाची क्षमा करावयाची असेल तर आपण क्षमा करावी,कारण कोणाकडूनहि अपराध होत असतो व कोणासही क्षमा करावी लागते.||२||                                                                                          |                   सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: - नाभिद्रूह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम ||३||                                                                                                                           भावार्थः----हे मनुष्यदेव,ज्याअर्थ शरीर हा आत्मा नव्हे त्याअर्थी या लोकी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असे जे विचारशील साधु आहेत ते कोणत्याही प्राणीमात्रांचा  विनाकारण द्रोह करीत नाहीत,त्याप्रमाणे आपणही कोणत्याही प्राण्यांचा द्रोह करू नये—दु:ख देऊ नये,कारण प्रत्येक-प्राणीमात्रांत भगवंत आहे.आपण—जीवात्मा हाच परमात्मा—देव आहे.जीवाच्या ठिकाणी अज्ञान असते म्हणून तो द्रोह करितो,तर साधू—संत—महात्मा यांच्या ठिकाणी अज्ञान असून ज्ञान असते म्हणून संत—महात्मा जीवाचा द्रोह करीत नाही.म्हणून आपण जीवानी सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करावे.असे झाले असता आपणही कोणत्याही जीवाचा द्रोह करणार नाहीत--दु:ख देणार नाहीत.||३||                                                                                                                    भावार्थः----जर तुझ्यासारखे विवेकी पुरुष देवाच्या (माझ्या )मायेने देहादिकाचे ठिकाणी अभिमान धरून द्रोहादिक करण्यास प्रवृत्त  होतील तर त्यांना बहुत कालपर्यंत केलेल्या वर्धांच्या सेवेचे काहीच फळ न मिळता केवळ श्रमच झाला असे समजले पाहिजे.आपण जर विवेकी पुरुष असाल व आपल्याकडून देहादिकांच्या ठिकाणी अभिमान धारण करून आपल्यापेक्षा वरिष्ठांची सेवा करत असुत तर त्या सेवेचे तीळ-मात्र फळ मिळत नाही.हि याप्रमाणे वस्तुस्थिती आहे,मग सेवा करून फळ न मिळता केवळ श्रम हेच त्याचे फळ झाले.केवळ श्रम यास फळ म्हणावे का ? अर्थातच श्रमास फळ म्हणता येत नाही,तर केवळ “श्रमास श्रमच” म्हणतात,असा सर्वांना अनुभव आहे.म्हणून आपण देहादिकांच्या-ठिकाणी अभिमान धारण न करता निराभिमान होऊन वृद्धांची सेवा करावी.त्यामुळे आपणांस वृद्धांच्या सेवेचे “अंत:कारण शुद्धी” हे फळ मिळेल,तर “श्रमास श्रम” हे फळ मिळणार नाही.||४||                                            |                   अत:कायमिमंविद्वानविद्याकामकर्मभि-आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते||५||                                                                                                           भावार्थः----म्हणून हे राजा अज्ञान विषय-वासना व कर्मे यांच्या योगाने हा देह उत्पन झाला आहे असे जाणणारा ज्ञानी पुरुष,ह्या देहाचे ठिकाणी कधीही आसक्त होत नाही.ज्या जीवांनी संत—महात्मा यांचा सत्संग केलेला आहे व त्यामुळे ज्या जीवाच्याठिकाणी देहाची आसक्ती राहत नाही,त्यामुळे अज्ञान निवृत्त होऊन व त्यामुळे विषय-वासनां नष्ट झाल्यामुळे व ज्ञान उत्पन्न झाल्यामुळे देह उत्पन्न होत नाही.देह उत्पन्न न झाल्यामुळे सर्व दु:खांची नुवृत्ती व परमानंदाची प्राप्त झाल्यामुळे त्याचे जन्म—मरण निवृत्त झालेली आहेत.||५||                                                                                                                           भावार्थः----जो ज्ञानी पुरुष या शरीरावर देखील प्रेम ठेवीत नाही तो ह्या शरीराने निर्माण केलेल्या घरावर मुलाबालावर किव्हा दर्व्यावर ममता करील काय ?(करणारच नाही )||६||                                                                                            भावार्थ:----तो देहाहून निराळा आत्मा तरी कोणता ? की,ज्याच्या ज्ञानाने देहाच्या-ठिकाणी आसक्त होत नाही ते दर्शवितात.आपण—जीव हा देहाहून भिन्न आहोत,कारण देह हा अनात्मा असून नाशिवंत व दु:खदायक आहे.आपणास सुखाची अपेक्षा आहे.आत्मा—परमात्मा हा सुखरूप आहे.म्हणून आपण जो परमात्मा सुखरूप आहे,तो सत्संगाद्वारे प्राप्त करून घ्यावा.असे झाले असता आपण सुखरूप होउत.म्हणून आत्मा देहाहून अगदी भिन्न आहे.कारण १—आपण—जीव—आत्मा—परमात्मा एक आहे,जो दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक असतो तो अनात्मा असतो.२—आपण—मी--आत्मा शुद्ध आहे,कारण तो आत्मा फक्त एक आहे,म्हणून शुद्ध आहे.३—आपण—-आत्मा स्वप्रकाश आहे,कारण त्याच्यामुळे इतर आनात्मा पदार्थ प्रकाशीत होतात.त्याला प्रकाशित करण्याकरिता अन्य प्रकाशाची गरज नाही,कारण तो स्वत: प्रकाश-स्वरूप आहे.जसे सूर्याच्या प्रकाशाने इतर पदार्थ प्रकाशित होतात,पण सूर्याला पाहण्याकरिता अन्य प्रकाशाची गरज नाही. सूर्याच्या प्रकाशाने सूर्य दिसतो व इतर पदार्थही त्याच्या—सूर्याच्या प्रकाशाने दिसतात.आपण सत्संगाद्वारे जीवानी विशेष विवेक केला तर सूर्याचा प्रकाश स्वत:चा नसून तोही प्रकाश आत्मा—परमात्म्याचा आहे.म्हणजेच आत्मा—परमात्मा स्वयं-प्रकाश आहे.४—आपण—आत्मा—परमात्मा निर्गुण आहे.आपणास—मला गुण नाही,तर निर्गुण आहे.गुण हा कधी असतो तर कधी नसतो.उदा--फुलांतील गंध नेहमीसाठी नसतो.सुरवातीलाही नसतो व अंती—शेवटीही नसतो,म्हणजेच कधी असतो व कधी नसतो,तर मध्यंतरी भासतो.म्हणून आत्मा—परमात्मा निर्गुण असून नेहमी आहे.५—आपण—गुणांचा आधार आहे.गुण हे कल्पित आहेत,तर आत्मा सत्य आहे.६--आत्मा सर्वव्यापक,आहे,तर आनात्मा मर्यादित आहे.अनात्मा—शरीर साडे-तीन हांत आहे.तर आपण—मी--आत्मा व्यापक आहे.७—आपण—आत्मा आवरणरहित आहे तर अनात्मा आवरणसहित आहे.८—आपण—आत्मा दुसऱ्या आधारभूत आत्म्याने रहित असा आहे म्हणजेच आपण—मी—जीव अधिष्ठान असून अनात्मा अध्यस्त आहे.आणि देह अनेक प्रकारचा १—देह हा मलीन आहे,तर आपण—जीव निर्मल—मलरहित आहे.२--देह हा  जड आहे, म्हणजेच न कळणारा आहे.आपण—मी—जीव कळणारा—जाणणारा—दृष्टा आहे.३--देह हा सगुण,म्हणजेच गुणवान आहे.गुण हा गुनिला सोडून राहत नाही.म्हणजेच गुणांच्या आश्रयाने राहणारा,आपण—मी—जीव गुणरहित आहोत.४--देह हा परिच्छिन्न  (साडेतीन हातांचा वगेरे )वस्त्रादिकांनी आच्छादित आहे,तर आपण—मी—जीव परिच्छिन्न नसून व्यापक आहे. ५--देह हा दृश्य आहे,तर आत्मा हा दृष्टा आहे.६—आपण—जीव—आत्मा चलन-वलानादि करणारा अधिष्ठान असा प्रेरक आहे.याप्रमाणे आपण—जीव आत्मा—परमात्मा एक,शुद्ध,स्वप्रकाश,निर्गुण,सत्य,सर्व-व्यापक,आधारभूत,आवरणरहित,अधिष्ठान,निर्मल,दृष्टा,आहेतर,तरदेह हा अनात्मा,मलीन,जड,गुण--वान,परिच्छिन्न,दृश्य,आहे.||७|| भावार्थः----याप्रकारे आपले ठिकाणी असणाऱ्या आत्म्याला जो पुरुष जाणतो तो जरी देहामध्ये स्षित असला तथापि त्या देहाच्या सुख-दु:खखादिक विकारांनी लिप्त होत नाही.कारण,तो माझ्या स्वरूपी (ब्रह्माचे ठिकाणी)मनाचा लय लागलेला असतो.म्हणून आपण—मी—जीवांनी मनाचा बाध करावा.मनाचा बाध म्हणजे मन हे तीनही काळात नसून मिथ्या आहे असा निश्चय करणे.||८||               भावार्थः----हे राजा जो पुरुष निष्काम बुद्धीने श्रद्धायुक्त होत्साता स्वधर्माचा योगाने माझे नित्य आराधन करितो त्याचे मन हळूहळू प्रसन्न (शुद्ध )होत जाते.म्हणून आपण जीवानी राजा—पृत्यूस जसा भगवंतानी  उपदेश त्याप्रमाणे आपणही स्वध्र्मांचे पालन करावे.स्वधर्म म्हणजे ज्याच्या—त्याच्या आधिकारानुसार त्यांनी—त्यांनी त्यानुसार कर्मे करणे त्यास स्वधर्म असे म्हणतात.जसे शिक्षकांनी विद्दारथांना विद्देचे शिकाहन देणे हा शिक्षकाचा स्वधर्म आहे,तर विद्दार्थायांनी विद्दा ग्रहण करून अभ्यास करणे हा विद्दार्थ्यांचा स्वधर्म आहे.||९||                                                                                                                    भावार्थ:----नंतर मन शुद्ध झाले म्हणजे तो पुरुष विषयांपासून विरक्त होऊन उतम ज्ञानसंपन्न होत्साता शांती सुखाला पावतो, म्हणून आपण--जीवानी--मी निष्काम कर्मे करून अंत:कारण शुद्ध करावे व निष्काम उपासना करून अंत:करण स्थिर करावे,कारण त्यामुळे आपण—जीव—मी जे विषय दु:खास कारण आहेत त्या विषयांचा भोग न घेता त्याग करितो.आपण—जीव—विषयांचा त्याग केल्यानंतर सत्संग करून ज्ञान प्राप्त करून घेतो.त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुकारुपता—समाधानास प्राप्त होतो.      म्हणजे कोणतीही क्रिया किंवा व्यापार न करिता जे राहणे,अशा प्रकारच्या माझ्या सच्चितानंदरुपी ब्रहमपदास पावतो.आपण ब्रह्म-पदास प्राप्त होणे म्हणजे आपल्या मनातील जी इच्छा सर्व दु:खाची निवृत्ती व सर्व सुखाची प्राप्ती आहे,ती इच्छा पर्ण होणार.||१०||                                          |              उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मानम् - कूटस्थमिममात्मानं यो वेदन्प्रोन्ति शोभनम् ||११||                                                                                                               भावार्थः----देह,ज्ञानेंद्रियें कर्मेद्रियें व मन ह्यांस पाहणारा असूनहि त्यांच्या ठिकाणी उदासीन असल्यासारख्या निर्विकारी ह्या आत्म्याला जो जाणतो तो ब्रह्म-स्वरूपास पावतो.म्हणून आपण—जीवानी देह,ज्ञानेंद्रियें,कर्मेंद्रियें व मन यांच्याविषयीं व यांच्या कार्यांविषयी उदासीन असावे.उदासीन म्हणजे त्यांच्याविषयी अनुकूलता किंवा प्रतिकूलता नसावी,तर तटस्थाता असावी.||११||                भावार्थः----हे राजा पंचभूतें,ज्ञानेंद्रियें,कर्मेंइंद्रियें,त्यांच्या अभिमानी देवता व चैतन्यभासरूप अंतकरणात ह्यांनी युक्त व आत्म्याहून भिन्न अशा लिंगदेहालाच जन्म-मरण,सुख-दु:ख इत्यादिरूप संसार लागू आहे,आत्म्याला नाही,असे जाणून माझ्या ठिकाणी दृढ प्रेम ठेवणारे विचारी पुरुष,संपत्ति किंवा विपत्ति प्राप्त झाल्या असतांहि हर्षशोकादिक विकार पावत नाहीत.म्हणून आपण—जीवानी—मी पंचभूतें,ज्ञानेंइंद्रियें,कर्मेंइंद्रियें,त्यांच्या अभिमानी देवता व चैतन्यभासरूपी अंत:करणात ह्यांनी युक्त व आत्म्याहून भिन्न अशा लिंगदेहालाच जन्म-मरण,सुख-दु:ख इत्यादीरूप संसार आहे,तर आपणास—आत्म्यास संसार नाही.म्हणून आपण—विवेकी—पुरुष संपत्ति किंवा विपत्ति प्राप्त झाल्या असताहि सुख-दु:ख होत नाहीत,कारण त्याहून आपण—आत्मा निराळा आहे.||१२||            भावार्थः----यास्तव हे वीरा,तू सुख आणि दु:ख हि सारखीच आहेत असे मानून उत्तम,मध्यम व अधम अशा त्रिविध-जनांवर समदृष्टी—सर्व—प्राणिमात्रांत भगवंत आहे असा भाव व त्यानुसार आपण—जीवानी आचरण  करावे.आणि आपण—जीवांनी इंद्रियें व मन यांचा जय—आपल्या जीवाच्या ताब्यात ठेऊन मी ईश्वरानेच प्राप्त करून दिलेलेया अमात्यादि सर्व लोकांनी युक्त होत असता सर्व लोकांचे रक्षण कर.ज्याच्या—त्याच्या अधिकारानुसार ज्यांनी—त्यांनी ते—ते कार्य करून स्वधर्मांचे पालन करावे.||१३||                                                                                  भावार्थः----हे राजा प्रजापालन करणाऱ्या राजाला परलोकाचे ठिकाणी प्रजाजनांनी केलेल्या पुण्याचा सहावा भाग प्राप्त होतो,कारण राजा—सत्ताधीश यांनी त्यांची—प्रजाजनांची सेवा करून त्यांना--प्रजाजनांना सुख दिलेले असते.आणि ह्याच्या विरुद्ध—म्हणजे सुख न देता दु:ख देऊ लागला,तर म्हणजे प्रजांचे रक्षण न करितां त्यांच्यापासून कर मात्र घेवू लागला तर,प्रजा त्याचे पुण्य हरण करीतात,कारण प्रजाजनांनी कर-रूपाने जो पैसा—धन देलेले असते,ते सुख-सोयीसाठीच देलेले असते.आपण प्रजा-जनांना सुख-सोई न दिल्या तर  कररूपाने पैसा—धन घेऊन जर सुख न देले तर प्रजाजनांना राज्याच्या पुण्य प्राप्त होते,व प्रजांनी केलेल्या पापांची फळे त्याला—राजास—सत्ताधीशास भोगावी लागतात.म्हणून राजाने—सत्ताधीशांनी कर-पैसा--धन घेऊन त्यांना सुख-सोयीच द्दाव्यात.||१४|| भावार्थ:----ह्याकरिता थोर थोर ब्रह्माणांना अनुमत व परंपराप्राप्त अशा धर्माचे मुख्यत्त्वेकरून पालन करणारा व अर्थकामादिकांचे ठिकाणी आसक्त—लोभी नसणारा,असा तूं—पृत्यू-राजा पृथ्वीचे रक्षण करूं लागलास म्हणजे सर्व लोक तुझ्यावर प्रीति करितील.म्हणून आपणांस प्रेम संपादन करण्यासाठी धनात—मानत—प्रतिष्ठेत व जीवांच्या मोहात आसक्त होऊ नये.आपण जर यांत आसक्त न झालोत तर आपणास प्रजाजनांचे प्रेम मिळतेच.यांत तील—मात्र शंका नाही.जेथे धन—मान आहे तेथे प्रेम नाही व जेथे प्रेम आहे,तेथे धन—मान नाही.धन हे दु:खास कारण आहे,तर प्रेम हे सुखास कारण आहे.म्हणून आपण—जीवानी—मी प्रेमच संपादन करावे.||१५||                                            भावार्थः----हे नरश्रेष्ठा,तूं मजपासून कांहीतरी वर मागून घे.तुझे शांत्यादिक—शांत,दम,शम,समाधान हे गुण व निर्मत्सरवादिक—मत्सररहित,कामरहित,क्रोधरहित,लोभारहित,मोहरहित—प्रेमयुक्त,मदरहित,अहंकाररहित—निराहांकारी स्वभाव पाहून मी तुला वश झालो आहे.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून आपल्या ठिकाणी असलेले दोष घालवून व सदगुण प्राप्त करून घ्यावेत,कारण दुर्गुणांनी दु:ख प्राप्त होते व सदगुनांनी सुख प्राप्त होते.असा विवेक करून आचरण करावे.सुख-दु:खादिकांचेठिकाणी समबुद्धि धारण करणाऱ्या पुरुषास मी जसा सुलभ आहे.भगवंत ज्यांच्या ठिकाणी सर्व-प्राणी-मात्रांत समबुद्धी ठेऊन आचरण करितो त्यास लौकर प्रसन्न होऊन इच्छित फळ देतो.यज्ञ,तपश्चर्या आणि योगाभ्यास यांच्या योगेकरूनसुद्धा तेवढा सुलभ नाही,जेवढा समबुद्धी ठेवानारास  सुलभ आहे,म्हणून आपण—जीवानी सर्व-प्राणी-मात्रांत समबुद्धी ठेवल्याने लौकर प्रसन्न होतो.||१६||                                                                                    भावार्थः----मेत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,सर्व लोकांमध्ये ज्याची आज्ञा चालत आहे व सर्व लोकांचा गुरु अशा पृथूराजाला असा उपदेश केला असता त्यानेही त्या श्रीहरीची आज्ञा शिरसा मान्य केली.||१७||                                                                                                                    भावार्थः----आणि स्वताच्या अश्वहरणकर्माने लज्जीत होऊन क्षमा मागण्याकरिता पाया पडणाऱ्या इंद्राला त्या पृथू-राजाने  प्रेमपूर्वक आलिंगन देवून द्वेष अगदी सोडून दिला.राजा-पृत्थूने ज्याप्रमाणे इंद्रास क्षमा केली,त्याप्रमाणे आपणही कोणी जर आपला अपराध केला असेल तर अपराध-कर्ता शरण आल्यास त्यास क्षमा करावातास पाहिजे.||१८||                                                                                                                           भावार्थ:----नंतर पृथूराजाने क्षणोक्षणी वृद्धिंगत होणाऱ्या भक्तीच्या योगेकरून ज्याचे चरणकमल ग्रहण केले आहे व ज्याला पूजा अर्पण केली आहे असा सज्जनाचा मित्र,जगदात्मा कमलपत्राक्ष तो षडगुणेश्वरसंपन्न विष्णूही तेथून निघून वेकुंठास जाण्याविषयी उद्दुक्त झाला परंतु त्या राजावर कांहीतरी अनुग्रह करण्यासाठी जाण्याबद्दल विलंब करीत होत्साता त्याच्याकडे पहात काहींवेळ तसाच थांबला.||१९||२०||                                                                                               भावार्थः----त्यावेळी हात जोडून उभा राहिलेला तो पृथु-राजाही आपल्यावर देवाची मोठी कृपा आहे असा असे पाहून अतिशय प्रेमाच्या योगाने आनंदाश्रूंनी भरून आलेल्या नेत्रांनी श्रीहरिला अवलोकन करण्यास समर्थ झाला नाही व सद्गदित कंठ झाल्यामुळे कांही भाषणहि करण्यास समर्थ झाला नाही.शेवटी तो स्तब्ध उभा राहिला आणि त्याने त्या हरीला हृदयाच्या योगाने दृढ आलिंगन करून हृदयामध्ये त्याचे धारण केले.||२१||                                                                                   भावार्थः----नंतर काही वेळाने तो राजा आपल्या अश्रुधारा पुसून टाकून पाहण्याविषयी तुप्ति न पावणाऱ्या आपल्या दृष्टींना  विषयभूत ‘पायाने भूमीला स्पर्श करणारा’,व गरुडाच्या स्कंधावर आपल्या हस्ताचा अग्रभाग(चवगा )ठेवून राहिलेला अशा पुरुषोत्तामाला अवलोकन करीत करीत म्हणाला की,----------------------||२२||                                                                                  |                      वरान् विभो त्वव्दरदेश्वराद् बुध:-कथं वृणीतो गुणविक्रीयात्मनाम् |                                                                                                                           |                      ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां-तानीश कैवल्यपते वृणे न च ||२३||                                                                                                                    भावार्थः----पृथु-राजा म्हणाला---हे समर्था ईश्वरा,ज्ञानवान पुरुष,वरदात्या ब्रह्मादिकांनाहि इच्छित वर देणाऱ्या तुजपासून, देहाभिमानी पुरुषांनी उपभोग घेण्यास योग्य असे वर कसा बरे मागून घेईल !(घेणारच नाही )कारण,हे मोक्षधिपते,नरकामध्ये वास करणाऱ्या प्राण्यांनासुद्धा जे विषय भोग प्राप्त होतात त्यांनाच मी तुजपासून मागून घेत नाही.आपणसुद्धा—जीवानी सुद्धा भगवंतांना विषय—भोग मागू नयेत,कारण विषयांभोग विनाशी असून दु:ख देणारे आहेत.म्हणून आपण भगवंतांना परमात्मा सुख मागावे.||२३||                 |   न कामये नाथ तदप्यहं क्वचित न यत्र युष्मच्चरणांबुंजासव: | महत्तमार्न्तह्रदयामुन्खच्युतो विधत्स्व र्कणायुतमेष मी वर:||२४||                                                  भावार्थः---हे नाथा,अत्यंत श्रेष्ठ साधूंच्या ह्रदयांतून मुखद्वारा बाहेर पडलेला तुझा चरणकमलाचा मकरंद (तुझी कीर्ती ऐकण्यास )जेथे मिळत नाही त्या मोक्षपदाला देखील मी तुझ्यापासून मागून घेण्याची इच्छा करीत नाही.आपणास—जीवास मोक्ष-पद नको कारण मोक्ष-पदात परमानंद आहे,पण शरीर नाही.शरीर नसल्यामुळे आपण—जीव भगवंतांच्या चरण-कमलाच मकरंदभगवंतांचे नामो-उच्चारण,भगवंतांची कीर्ती,भगवंतांच्या लीला,भगवंतांचे स्वरूप श्रवण करू शकत नाही,म्हणून आपणाला—जीवाला मोक्ष-पद नको,यास्तव तुझ्या—ईश्वराच्या यशाच्या श्रवणासाठी मला दहा हजार कान दे हाच मला वर मागवा.||२४||                                                                                   भावार्थः----कारण हे पुण्य कीर्ते ईश्वरा साधूंच्या मुखातून बाहेर पडलेला तुझ्या चरणकमलासंबंधी अमुतकणांचा जो वारा,तो तत्वमार्गाचे विस्मरण पडलेल्या श्रेष्ठयोग्यांना देखील पुन: आत्मज्ञानाची स्फूती करून देतो.आपणास—जीवास यास्तव आम्हां सारग्रही भक्तांना—निष्काम भक्तांना भक्तीवांचून दुसऱ्या वराचे प्रयोजन नाही.म्हून आपण निष्काम भक्तीच करावी,कारण निष्काम भक्तीमध्येच शरीर प्राप्त होऊन मोक्षसुद्धां सर्व सुखें मिळतात.म्हणून सर्व साधनांत निष्काम भक्ती साधन अतिश्रेष्ठ आहे,म्हणून आपण ज्ञान-पूर्व निष्काम भक्ती व  ज्ञानोत्तर निष्काम भक्तीच नेहमीसाठी करावी,तर मोक्ष-पद मुळीच मागू नये.आपणास—जीवास मोक्षपद दिले तरी घेऊ नये,तर निष्काम भक्तीच नेहमीसाठी असावी अशी मागणी करून जीवन नेहमीसाठीच भक्तीसाठीच व्यतीत करावे व त्यातच आपले—जीवाचे—माझे सार्थकता आहे.||२५||                                                                  भावार्थ:---कल्याणकारच यश,सत्समागम झाल्यामुळे जो सहजी एकवार तरी श्रवण करितो,तो पुरुष जर गुणज्ञ असेल तर त्या यशाच्या श्रवणाविषयी एक पशुंवाचून दुसरा कोण बरे कंटाळेल ?आपण सात्विक गुणज्ञ असूत,तर भगवंतांच्या नामांचा उच्चार, भगवंतांचे गुणानुवाद,भगवंतांच्या लीला,भगवंतांचे वास्तविक स्वरूप श्रवण करण्यास कधीच कंटाळणार नाहीत,कारण त्यात आपली—जीवाची—माझी सुखरुपता आहे.तीच आपली—जीवाची—माझी आवड आहे—इच्छा आहे.त्यातच आपले समाधान आहे.(या आवडीस कोणीहि कंटाळणार नाही.)||२६||                                                                                                           भावार्थः----यास्तव लक्ष्मीप्रमाणे तुझ्या भजनाविषयी उत्सुक होऊन,सर्व गुणांचा आश्रय व सर्व पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ अशा तुझेच मी सेवन करीन.परंतु  मला अशी शंका वाटते कि एकाच पतीविषयी स्पर्धा करणाऱ्या व तुझ्या एकट्याच्या चरणाचे ठिकाणी एकसारखा मनाचा लय लावून ठेवणाऱ्या आम्हा दोघाचा (लक्ष्मीचा व माझा )जसा पूर्वी यज्ञामध्ये इंद्राचा व माझा कलह झाला त्याप्रमाणे कलह तर होणार नाही ना ! इंद्राचा व राजा—पृथूचा कालः झाला,कारण ज्यामुळे कालः झाला तो विषय मर्यादित होतो.जेथे—जेथे विषय मर्यादित असतो,तेथे—तेथे कलह होताच असतो,कारण मागणी अधिक असते व विषय मर्यादित असतो,म्हणून कलह होत असतो,पण जेथे वस्तू अमर्यादित असते मागणी करणारे सीमित असतात,तेथे कलह होत नसतो.परमात्मा हा अमर्यादित आहे व त्यांची मागणी सर्व—प्राणी—मात्रांनी केली तर पुरून शिल्लकच राहतो.परमात्म्याचा आनंद हा  परमानंद आहे,तोही आपल्या--जीवाच्या—माझ्या इच्छेप्रमाणे आहे.आपली—जीवाची इच्छा “सर्व दु:ख निवृत्त होवो व सर्व सुख प्राप्त होवो”आपली—जीवाची इच्छा पूर्ण होऊन परमात्मा शिल्लकच उरतो.म्हणून—जीवानी आपण परमात्माच प्राप्त करून घ्यावा.||२७||                  भावार्थः----हे जगन्नाथा,त्या जगन्मातेशी (लक्ष्मीशी )माझे वैमनश्य—द्वेष—भांडण येणारच,कारण तुझी सेवा हे जे तिचे त्याविषयी आम्हाला इच्छा झाली आहे.परंतु तूं दीनवत्सल असल्यामुळे भक्ताचे सेवादिक कर्म अतिस्वल्प असले तरी ते तू पुष्कळ असे मानून घेतोस.यावरून जसे इंद्राचे व माझे भांडण चालले असतां तूं माझाच पक्ष स्वीकारिशील.कारण,स्वस्वरुपींच राममाण असलेल्या तुला लक्ष्मीची काय गरज आहे ? म्हणजे तूं लक्ष्मीचा सुद्धा आदर करीत नाहीस.जो स्वस्वरूपी रममाण असतो त्यास इतरांची—इतर विषयांची--इतर जीवांची गरज नसते,म्हणून लक्ष्मीची गरज नाही.त्याचप्रमाणे आपण—जीवानी इतर जीवाची—देहसंबंधीची गरज वाटू नये.आपणास—जीवास—मला इतर जीवांची किंवा इतर विषयांची गरज कधी वाटणार नाही ? जेव्हा मी सत्संग करून जीव—ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञान प्राप्त करून त्या ज्ञानाचा अनुभव घेईल,तेव्हा मी माझ्या स्वस्वरूपी रममाण होईल.त्यानंतर इतर जीवांची किंवा इतर विषयांची गरज न वाटता त्याग करीन व परमात्म्याच्या आनंदात रममाण होईल.||२८||                                                                                                                     |                        भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो - व्युद्स्तमायागुणविभ्रमोद्यम् |                                                                                                                  |                        भवत्पदानूस्मरणादृते सतां - निमित्तमन्यभ्दगवन्न विद्महे  ||२९||                                                                                                                        भावार्थ:----आणि म्हणूच निरिच्छ असे साधु ज्ञान प्राप्त झाल्यावरहि,मायागुणांच्या विलासांचे कार्य जेथे नाहीसे झाले आहे अशा तुझीच भक्ति करीत असतात.जे साधु निरिच्छ म्हणजे इच्छारहित झाले आहेत, त्यांना तुझ्या चरणाच्या सतत स्मरणाशिवाय दुसरे कांही फळ असेल असे आम्हांला वाटत नाही.साधू यांना भगवंतांची फक्त निष्काम भक्तीच आवडते.त्याशिवाय इतर—विषयें   कांहीच आवडत नाही.आपणासही—जीवासही इतर विषयें न आवडता फक्त भगवंतच आवडावा,कारण भगवंत सुखरूप आहे.||२९||   भावार्थ:--- हे परमेश्वरा,तूं स्वतांचे भजन करणाऱ्या मला ‘वर माग’ असे जे म्हणतोस ती तुझी वाणी जगाला मोह करणारी आहे असे मला वाटते.ज्याअर्थी भगवंत भक्तांना ‘वर माग’ असे म्हणतात,त्याअर्थी तूझी वाणी जगाला मोह करिते असे दिसून येते.वास्तविक पाहता भगवंताची वाणी जगाला मोह करीत नसून जीव कोणत्या अधिकारांचे आहेत ते परीक्षा घेऊन पाहतात.म्हणजेच अधिकारानुसार फळ देतात,असे दिसून येते.हे देवा,ही वाणी तर काय परंतु तुझी वेदरूप वाणीही लोकांना मोहित करून बद्ध करिते.जर तुझ्या वेदवाणीरुप दावणीने हा जन बद्ध झालेला नाही म्हणावे तर हा वारंवार फलप्राप्तीच्या अभिलाषांनी मोहित होऊन कर्मे कशी करितो ?भगवंत सकाम कर्मे करणारांना विषयींरूपे फळे देतो,तर निष्काम कर्मे करणारांना मोक्ष हे फळ देतो.वास्तविक पाहता जो भक्त निष्काम भक्त आहे,तोच विशेष आवडतो व जो सकाम भक्त आहे,तो भगवंतास आवडत नाही.    जीव हा मुळीच कर्मे करता नसता,पण अज्ञानामुळे सकाम कर्मे करितो.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करावा,त्यामुळे सकाम कर्म दोष आहे,असे कळेल व कळल्यामुळे सकाम कर्मे न करता,निष्काम कर्मे करावीत.||३०||                                                                                 भावार्थः----हे ईश्वरा हा मुर्ख-जन—अज्ञानी-जन ज्या अर्थी पुत्र--स्त्री इत्यादिकांची इच्छा धरितो,त्या अर्थी तुझ्या मायेने ह्याला सत्यस्वरूपी अशा तुजपासून निराळा काढीला आहे,म्हणजेच भगवंत सत्य-स्वरूप असून पुत्र—स्त्री मिथ्या असून अविवेकामुळे जीवास—आपणास मला कळले नाहीत,म्हणून पुत्र—स्त्रीकांची इच्छा धारण केल्या जात आहे.जसे हिरा सत्य असूनसुद्धा गार-गोटीची इच्छा करत आहेत,कारण गार-गोट हि मिथ्या आहे व हिरा सत्य आहे असे कळले नाही.म्हणून सत्संग करून हिरा व गर-गोट यातील सत्य काय आहे व मिथ्या काय आहे,ते कळून घ्यावे.असे यांत संशय नाही.यास्तव माझे म्हणणे इतकेच आहे की,मायेने ज्याला फसविले आहे त्याला तूं आणखी फसवू नकोस.तर ज्याप्रमाणे पिता,आपणच होवून आपल्या पुत्राचे हित करितो त्याप्रमाणे आमचे हित करण्याविषयी तूं समर्थ आहेस.अगोदरच मायेने—अज्ञानाने जीवास फसविलेले असतांना भगवंतांनी “मायिक वर” देऊन म्हणजे मायिक पदार्थ जे पुत्र—स्त्री देऊन फसवू नये.||३१||                                                                                  भावार्थः----मेत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणे त्या आदिराज--पृथुने जगद्ष्ट्या परमेश्वराच्या स्तुती केली असता,आपणही—जीवानी भगवंतांची स्तुती करावी. तो—भगवंत त्याला—राजास  म्हणाला---हे राजा,माझे ठिकाणी तुला भक्ती असो.आपण—जीवानी भगवंतांची भक्ती करावी.आपण—जीवानी—मी भगवंतांविषयी तू—राजा-पृथूने माझ्याविषयी—भगवंताविषयी निष्काम—संसारातील नाशिवंत विषयांची मागणी न करणे अशी प्रेमयुक्त बुद्धि धारण केलीस हे फार चांगले झाले,ज्या बुद्धिच्या योगेकरून दुस्तर अशाहि माझ्या मायेला जन—लोक तरून जातो.निष्काम बुद्धिमुळे संसार—जन्म-मरण तरुण जाता येते म्हणजे आपण—जीव संसारास प्राप्त होत नाही,कारण जन्म—मरण हा संसारच आपल्या—जीवाच्या दु:खाला कारण आहे.जोपर्यंत कारण असते,तोपर्यंत कार्य असते.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून अज्ञान—कारण निवृत्त करून संसार-रुपी कार्य निवृत्त करावे.||३२||                                                                                                    भावार्थः----तस्मात्-हे प्रजापती--राजा-पृथू तू विषयाच्या ठिकाणी आसक्त न होता—विषयांच्या मार्फत सुख मिळते अशा भावनेचा त्याग करावा,तर परमात्मा-सुखरूप आहे म्हणून सत्संगाद्वारे ज्ञान संपादन करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.मी सांगीतल्या—शात्रानुसार राज-नीतीप्रमाणे प्रजेचे पालन कर,कारण माझ्या—शात्राच्या आज्ञाप्रमाणे वर्तणूक करणारा लोक यालोकी व परलोक सुख पावतो.||३३||                                                                                                              भावार्थः---मेत्रेय म्हणाला---हे विदुरा याप्रमाणे पृथू-राजाने यथार्थ वचनांनी सत्कार केलेल्या त्या अच्युत भगवंताने वैन्य राजा- पृथूच्या सर्वांना सुखकारक अशा पूर्वी सांगितलेल्या वचनाचा सत्कार करून  व त्याच्यावर अनुग्रह करून स्वस्थानी परत जाण्याचा विचार योजिला.आपण—जीवानी—मी शात्रानुसार स्वधर्मांचे पालन केले की,भगवंत प्रसन्न होऊन अनुग्रह करितात.||३४||                                                                                                            भावार्थ:----तेव्हा देव ऋषी पितर ग्धर्व सर्प चारण किन्नर अप्सरा मनुष्य पक्षी अनेक प्रकारचे प्राणी ||३५||                                                                                 भावार्थः----आणि विष्णूचे पार्षद या सर्वांचा राजाने हे ‘भगवंतांचेच अंश आहेत’ अशा बुद्धिने स्तुति  दान  व हात जोडून नमस्कार करून,आपणहि—जीवानी—मी सर्व प्राणीं-मात्र ‘भगवंतांचेच अंश आहेत’ आहेत अशा बुद्धिने सर्वांची स्तुती करून दान व हात जोडून नमस्कार करावा.यांच्या योगेकरून भक्तिपुर:सर सत्कार केला असता ते सर्व तेथून आप--आपल्या स्थानी निघून गेले.आपणही—जीवनी—मी अन्य ठिकाणी गेलो असेल तर आपली स्तुती,केल्यानंतर,दान घेऊन व हात जोडून नमस्कार केल्यानंतर आपापल्या स्वस्थानास निघून यावे म्हणजे त्यांच्याकडे थांबू नयेत.||३६||                                                                                    भावार्थः----तर समर्थ असा अच्युत भगवान्-हि उपाध्याय व ऋत्विज यांसहीत असलेल्या त्या राजर्षि पृथूचे मन हरण करीत होत्साता आपल्या वैकुंठ—लोकास निघून गेला.आपण इतरांकडे कांही निमित्य गेले असता आपण ज्या ठिकाणी गेले असता,त्यांचे मन हरण करावे—प्रेम हरण करावे.आपण त्यांना कांहीच मागणी न केली तर प्रेम मिळते व कांही मागणी केली तर प्रेम मिळत नाही,म्हणून मागणी न करता प्रेम मिळवावे.प्रेम हेच सुखाला कारण आहे.||३७||                                                                                                                    |                 अदृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने  | अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ||३८||                 भावार्थः---- नंतर पृथू-राजानेही ज्याने आपले स्वरूप प्रत्येक्ष दाखविले आहे,त्या दृष्टिमार्गांचे उल्लंघन करून गेलेल्या देवाधिदेव वासुदेवाला नमस्कार करून आपल्या नगरमध्ये प्रवेश केला. ||३८||                                                                                                                           याप्रमाणे श्रीमद्भागवत नामक महापुराणांतील चतुर्थ(४)स्कंधामध्ये हा विसावा(२०)अध्याय अडोतीस(३८)श्लोकांनी युक्त समाप्तःझाला.                               ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||     || श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||      __________________________________________________________________________________________      |२१---आता ह्या एकविसाव्या अध्यायामध्ये त्या पृथुराजाच्या महासत्रांत देवादिकांची एक मोठी सभा भरली होती तिच्यामध्ये त्या पृथुराजाने सर्वलोकांस उत्तमप्रकारचा उपदेश केला,हि कथा वर्णन केलेली आहे.||                                               |२१---                            २१---महाराज पृथूंचा आपल्या प्रजेला उपदेश     __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच          मौक्तिकै: कुसुमस्त्रग्भिर्दुकुलै: स्वर्णतोरनै: | महासुरभिभिर्धूपैर्मण्डितं तत्र तत्र वै ||१||                                                                                                   भावार्थः---मेत्रेय म्हणाला---हे विदुरा त्यावेळी पृथू-राजाचे नगर जागोजागी मोत्याचे सर फुलाच्या माला रेशमी वस्त्रे सुवर्ण पुष्पाची तोरणे व अत्येत सुगंधकारक धूप यांनी सुशोभित केलेले होते. ||१||                                                                                                                             भावार्थः---- त्या नगरातील गल्ल्या,आंगणी व राजमार्ग ही चंदन आणि कृष्णा-गुरु यांच्या उदकाने सेचन केलेली असून ते नगर, जेथे तेथे मांडून ठेवलेल्या फुले,अक्षता,फळे,अंकुर,लाह्या व दीप यांनी पूजित होते.||२||                                                                                                                                                                                         भावार्थः----त्यामध्ये कितेक ठिकाणी फुलां-फळांसुद्धां केळेची खांब व पोफळीचे रोपे उभे केलेले होतें,ते चोहोकडे आम्र-वृक्ष्यादिकांच्या कोमल पल्वांच्या तोरणांनी अलंकृत होते.||३||                                                                                            भावार्थ:----त्या नगरमध्ये पृथू-राजाने प्रवेश केला तेव्हा त्याला सर्वप्रजा व कानांत देदीप्यमान कुंडले घातलेल्या सुंदर कन्या,दीप, बली,दही,अक्षता,दुर्वा,फलयुक्त कलश व सूत्रवेष्टित लाडू-वैगैरे मंगल-साहीत्ये घेवून सामोऱ्या गेल्या.||४||                                                                                 भावार्थः----नंतर तो महाप्रतापी राजा गर्वरहित होत्साता शंख दुंदुभी इत्यादिक वाद्दांचा गजर,ऋत्विजब्राह्मणांचा वेदपाठ व सूत,मागध व बंदी यांचा स्तुती-पाठ चालला असतां राजमंदिरामध्यें प्रविष्ट झाला.आपणही—जीवानी—मी गर्वरहित होऊन कोठेही प्रवेश करावा,कारण गर्व हा दोष असून अधोगतीस म्हणजे मुळस्वरुपाकडे न नेता,दु:खाकडे—दु:खरुपतेकडे नेणारा असतो.||५||                                                                                       भावार्थः----गृह-प्रवेशाच्या पूर्वीच त्या-त्याठिकाणी पुरवासी व देशवासी लोकांनी त्या राजाची पूजा केली असता,त्यांच्यावर संतुष्ट  झालेल्या त्या महायशस्वी राजाने त्या-त्या लोकांना इच्छित वर देवून त्यांचा यथायोग्य सत्कार केला.समोरची व्यक्ती संतुष्ट झाल्यानंतर आपली इच्छित वस्तू देत असते.||६||                                                                                                                    भावार्थः----असो,ज्याचे आचरण निर्दोष आहे आणि जो गुणांना फार थोर असल्यामुळे परमपूज्य अशा त्या पृथू-राजाने लोकांच्या हातून न घडणारी मोठमोठी कर्मे करून भूमंडलाचे पालन केले आणि पृथ्वीवर आपली उज्ज्वल कीर्ती स्थापन करून,शेवटी वैकुंठनामक श्रेष्ठपदावर आरोहण केले.म्हणून आपण—जीवांनी—मी आपण आचरण शुद्ध—महणजे स्वधर्मानुसार कर्तव्य पार पाडावे. त्यामुळे आपले अंत:करण शुद्ध झाल्यामुळे भगवंतांची कृपा होऊन सत्समागम प्राप्त होतो.त्यामुळे ज्ञान प्राप्त होऊन परमात्म्याचा—ब्रह्माचा अनुभव येऊन जन्म—मरण निवृत्त होते.||७||                                                                                                                           भावार्थ:----असे संक्षेपाने उपसंहार केलेल्या पृथूराजाने चरित्र विस्तारानें श्रवण करण्यासाठी सूत म्हणाला--- हे सभापते शौनका,तो महाभगद्भक्त विदुर,ज्ञान-वैराग्यादि सर्व गुणांनी परिपूर्ण व गुणी लोकांनी प्रशंसा केलेले ते असे आदिराजाचे (पृथूचे )यशवर्णन करणाऱ्या मैत्रेय ऋषीचा सत्कार करीत होत म्हणाला की,--------------||८||                                                                                 भावार्थः----विदुर म्हणाला---हे ऋषे,पृथू-राजाला,ब्राहमणांनी अभिषेक केला त्यावेळी सर्वदेवांकडून ज्याने मोठमोठी बक्षिसे मिळविली आहेत व ज्यांनी पृथ्वीचे दोहन केले त्या आपल्या बाहुंच्याठिकाणी विष्णूचे तेज धारण करणाऱ्या त्या पृथू-राजाने पुढे काय केले?||९||                                                                                                           भावार्थः----अहो ज्याच्या पृथ्वीदोहनरूप पराक्रमाच्या उच्छिष्टतुल्य असलेल्या भोग्य वस्तूंवर सर्व राजे व इंद्रदिलोकपालासहवर्तमान सर्व प्राणी अद्दापि उपजीविका करितात त्याची कीर्ती कोण बरे गुणग्राही पुरुष श्रवण करणार नाही ?सर्वही श्रवण करतीलच यास्तव त्याचे ते सुद्धा कर्म तू मला श्रवण कर.||१०||                                                                                  भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,गंगा व यमुना या नद्दांच्या मध्यभागी असलेल्या क्षेत्रामध्ये (अंतर्वेदीमध्ये)वास करणारा तो पृथु-राजा स्वतांच्या प्रारब्धकर्माने प्राप्त झालेल्या भोगांचा मात्र उपभोग करीत असे,कारण प्रारब्ध कर्माचा नाश हा भोगूनच होत असतो.दुसरे भोग मिळण्याकरितां नवी नवी सकाम कर्मे करीत नसे त्याचे भोग भोगणे तरी पुण्यक्षय होण्याच्या इच्छेनेच असे सुखाच्या आसक्तीने नसे.आपण—जीवात्मा—मी वर्तमान शरीरात असतांना सकाम कर्म केले तर,ते पुण्य उत्पन्न करून संचित कर्मांत जात असते,पण आपण निष्काम कर्में केले तर त्याचा परिणाम अंत:करण शुद्ध होत असते,म्हणजेच संचितात जाऊन पडत नसते.सकाम केमेम संचितात जाऊन पडले तर कालांतराने जेव्हा ते कर्में परिपक्व होऊन प्रारब्ध कर्में म्हणून भोगावयास येत नसते.आपण असा विवेक करून सकाम कर्में न करता,निष्काम कर्मेच करावीत.||११||                                                                                                           भावार्थः----त्याच्या—राजा-पृथूच्या आज्ञाचा कोठेही भंग होत नसे,कारण तो निष्काम कर्में करीत असे.म्हणून आपण निष्काम कर्मेंच करावीत.ब्राह्माणाच्या कुलाखेरीज व ज्यांचे कुलदैवत अच्युत भगवान आहे त्या भगवद्भक्तांखेरीज सप्तद्विपवती पृथ्वीमध्ये तो एकटाच दंडधारण करीत असे.आपले जे दैवत आहे,त्यावर आपली अनन्याता असावी,कारण तीच भगवंतांची अनन्यता हीच प्रजाजनांना अज्ञा पालन करण्यास भाग पाडीत असते.म्हणून आपण भगवंतांच्या—दैवताच्या ठिकाणी अनन्य असावे.||१२||    भावार्थः----हे विदुरा,एके वेळी त्या राजाने महासत्र करण्याची दीक्षा ग्रहण केली होती.त्या सत्रामध्ये देव,ब्रह्मर्षि आणि राजर्षि  ह्यांच्या एक मोठा समाज जमला होता.||१३||                                                                                           भावार्थ:----त्या ठिकाणी सर्व पूज्य लोकांचे त्याने यथायोग्य पूजन केल्यानंतर जसा नक्षत्रसमुदायांत चंद्र उदय पावतो त्याप्रमाणे पृथु-राजा सभेमध्ये उठून उभा राहिला.||१४||                                                                                  भावार्थः----तो शरीराचे उंच होता,त्याचे भुज पुष्ट व लांब होते,त्याचा वर्ण गौर नेत्र कमळासारखे तांबूस नासिका सरळ मुख शांत स्कंध पुष्ट असून दंतपंक्ति व हास्य हि सुंदर होती.||१५||                                                                                    भावार्थः----वक्ष:स्थळ विशाळ व कटीप्रदेश विस्तीर्ण असून पोट पडलेल्या तीन वळ्यांनी सुंदर व पिंपळाच्या पानासारखे वरती विस्तृत व खाली संकुचित असे कमानदार होते.त्याची नाभि भोंवऱ्यासारखी खोल,देह बलवान मांड्या सुर्णासारख्या उज्ज्वळ व पावलांचे चवडे उंच चपटे नव्हते.||१६||                                                                                                                    भावार्थ:---त्याच्या मस्तकावरचे केस,सूक्ष्म,कुरळे,काळे व तुळतुळीत होते,कंठ शंखासारखा तीन रेषांनीचिन्हित होता,तो एक महा--- मोलाचे वस्त्र नेसला असून दुसरे पांघरला होता.||१७||                                                                                   भावार्थः----सत्र-दिक्षा-रूप निमित्त उत्पन झाल्यामुळे त्याने अंगावरील भूषणे काढून ठेविली होती म्हणून वस्त्रांतून त्याच्या सर्व शरीराची शोभा व्यक्त दिसत होती.त्याने आंगावर कृष्णाजिन धारण केले होते,हातांत दर्भांची पवित्रके घातली होती तो मोठा कांतिमान असून त्याने योग्य-कर्मे केली होती.||१८||                                                                                   भावार्थः----त्याच्या नेत्रांच्या बाहुल्या लोकांचा संताप दूर करणाऱ्या व पाणीदार होत्या.तो पृथुराजा,सभोंवर पाहून सभेला आनंद उत्पन्न करीत होत्साता स्वतः अनुभव घेतलेल्या गोष्टीचा उच्चार करीत करीत त्यावेळी सर्वावर उपकार करण्यासाठी भाषण करूं लागला.ते त्याचे भाषण,कानाला गोड लागणारे,चमत्कारिक पदांनी युक्त प्रशस्त,गंभीर अर्थाने युक्त व निश्नांत असे होते.||१९||२०||  |               सभ्या: श्रुणुत भद्रं व:साधवो य इहागता: |सत्स जिज्ञासूभिधर्म मेवेद्यं स्वमनीषितम् ||२१||                                                                                                                  भावार्थः----राजा म्हणाला---हे सभासदहो,जे तुम्ही सज्जन येथे प्राप्त झाला आहां ते माझे भाषण श्रवण करा.तुमचे कल्याण असो. कारण,धर्म जाणण्याची इच्छा करणाऱ्या पुरुषांनी सज्जनांनी आपले मनोगत सांगावे असे आहे.जर सज्जन पुरुषांनी धर्म सांगा असे सांगितले असेल तर वक्त्यांनी जे प्रश्न विचारले,त्यानुसारच मार्गदर्शन करावे—सांगावे. ||२१||                           भावार्थः----या भूलोकाच्याठिकाणी ऋषींनी मला सर्वप्रजांचा राजा नेमिला आहे,म्हणून मी त्यांना दंड करणारा,रक्षण करणारा,त्याची निरनिराळी वृत्ति चालविणारा व मर्यादांचे ठिकाणी त्याचे स्थापना करणारा आहे.ज्याला—त्याला ज्या—ज्या कार्याभारासाठी पद—सत्ता दिले असेल,त्या सत्ताधीशांनी त्या—त्या कार्यासाठीच त्या—त्या सत्तेच विनियोग करावा,तर अन्य कार्यांसाठी करू नये.||२२||   भावार्थः----यास्तव प्राचीन कर्माचा साक्षीभूत परमात्मा,ज्याला प्रसन्न होतो त्या ब्रह्मवेत्त्या पुरुषाला,जे लोक प्राप्त होतात असे म्हणतात ते सर्वांचे मनोरथ परिपूर्ण करणारे लोक,मला, ‘मी प्रजाचे पालन केले असता’ प्राप्त होवोत.||२३||                                                                                           भावार्थ:----जो राजा धर्माविषयी प्रजांना शिक्षण न देता त्याच्या पासून कर-भार मात्र ग्रहण करितो,त्याला प्रजांचे पाप भोघावे लागते आणि तो आपल्या ऐश्वर्या पासून भ्रष्ट होतो.आपणांवर ज्यांनी जो कार्यभार सोपविलेला आहे व आपण त्या ठी त्यांच्याकडून त्या कार्यांचे मूल्य—मोबदला स्वीकारलेला असून आपण ते कार्य न केले तर आपण दंडास पात्र होतोत,असे निश्चितच आहे.म्हणून आपण दंड स्वीकारण्यापेक्षा नेमून दिलेलेच कार्य करावे,करण नेमून दिलेले कार्य न केले तर आपले ते पद—ऐश्वर्यही  नष्ट होते.त्यामुळे आपले इहलोकातील हित व परलोकांतील हितहि होत नाही.||२४||                                                                                 भावार्थः----तस्मात हे प्रजा-जनहो तुमचा पालक जो मी त्या माझे परलोकी हित होण्यासाठी तुम्ही निर्दोष अंतकरण पूर्वक ईश्वरार्पण  बुद्धीने आपल्या धर्माचेच आचरण करीत जा,म्हणजे मजवर तुम्ही अनुग्रह केल्याप्रमाणे होईल.आपण इतरांना उपदेश करीत असतांना,प्रजाजणांना कर्मे सकाम कर्मे न सांगता निष्काम कर्मेंच—ईश्वरार्पण बुद्धीनेच करावे असा उपदेश करावा,असे केले म्हणजे प्रजाजनांचा माझ्यावा—राजावर उपकार केल्यासारखेच होईल,कारण यामुळे भगवंतांची माझ्यावर—राजावर अनुग्रह होईल.राजास संत—महात्मा यांची भेट होऊन सत्संग घडेल त्यामुळे ज्ञानाद्वारे मोक्ष प्राप्त होईल.म्हणून आपणही निष्काम कर्मे करावी व इतरांनाही      निष्कर्मांचा उपदेश केल्यामुळे उभयंतांना सत्संग घडून मोक्ष प्राप्त होईल.||२५||                                                     |               यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: | कर्तुं शास्तुरनुज्ञातू स्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ||२६||                                                                                                                  भावार्थः----हे देव,ऋषी,पितर हो, हे माझे प्रजा-शिक्षणरूप वाक्य जर चांगले असेल तर याला आपल्या निर्मल चित्ताने अनुमोदन द्दा, म्हणे याच्यावर सर्वांचा विश्वास बसेल.कारण,कोणत्याही कर्माचे परलोकी जे फळ प्राप्त होते ते कर्म करणारा,शिक्षण देणारा व अनुमोदन देणारा यास सारखेच प्राप्त होते.म्हणून आपण—जीवानी जे कर्म दूष:कर्म असते ते कर्म करू नये.अशा कर्मांचे शिक्षणही देऊ नये व अशा कर्मांस अनुमोदन देऊ नये,कारण या कर्मांचे पाप तिघानंही सारखेच लागते.जे कर्म सत्कर्म आहे अशा कर्मांचे कर्ते व्हावे,अशा कर्मांचे शिक्षणही दडावे व अशा कर्मांस अनुमोदन दडावे,कारण यामुळे तिघांना सारखेच पुण्य मिळते.||२६||                                                                                                                                   | भावार्थः----हे परमपूज्य जन हो,कारण,यालोकी व परलोकीहि विशेष तेजस्वी (सुखकारक) अशा भोगभूमी व शरीरे दिसून येतात त्यांतहि ज्या वस्तूंपासून ज्याला विशेष सुख होते त्याच वस्तूंपासून त्याला कालांतरी दु:ख होते किंवा एकच वस्तु एककाली एकाला अतिसुखकारक व दुसऱ्याला अतिदुख:दायक होते असे जगाचे विचित्रत्व आहे ते,त्या—त्या कर्मांचे फळ देणाऱ्या भगवंतांच्या सत्ते--वाचून घडणार नाही.ज्याला—त्याला जसे कर्मे करील,त्यानुसार त्याला—त्याला ते—तसे कर्मांचे फळ मिळत असते,म्हणून आपण सुखकारक कर्मे करावीत तर दु:खकारक कर्मे करू नये.||२७||                                                                                                                                                        भावार्थः----मनु,,उत्तानपाद,धुर्वराजा राजर्षि-प्रियव्रत,आमच्या पित्याचा (वेनाचा )पिता अंगराजा,तसेच ह्याच्यासारखे धर्मनिस्ठ व विचारशील असे दुसरे राजे,ब्रह्मदेव,शंकर,प्रल्हाद व बलि ह्या सर्वांचे परमेश्वराशी कर्तव्य आहेच,म्हणजे कर्माची फलें देणारा परमेश्वर असलाच पाहिजे असें ह्या सर्वांचे मत आहे.आपण—जीव कर्मांचे कर्ता आहे,तर कर्मांचे फळ देणारा कोणी तरी—ईश्वर  असलाच पाहिजे,कारण कर्मे जड आहेत.जड वस्तू फळ देऊ शकत नाही.||२८-२९||                                                                                                                               भावार्थः---फार तर काय परंतु धर्म-ज्ञानाविषयीं मूढ सत्पुरुषांनी यांचे कल्याण कसें होईल म्हणून शोक करण्यास योग्य अशा वेनादिक राजांवांचून इतरां सर्वांचे मत,’कर्मफलदाता ईश्वर आहे’ असेंच आहे आणि बहुतकरून धर्म,अर्थ,काम,स्वर्ग आणि मोक्ष यांचे फळ अधिकारिपरत्वेंकरून देणारा सर्वव्यापक एक ईश्वर कारण असलाच पाहिजे,म्हणजे कर्म जड असल्यामुळें फळ देण्यास योग्य नाहीं,देवतांनाही अंतर्यामिसत्तेशिवाय स्वातंत्र्य नाही,बरें कित्येंक ठिकाणीं कर्में सारखी केली असतांही फळें वेगवेगळींच मिळतात व कोठें मिळतही नाहींत,ह्यावरून स्वातंत्र्यानें पाहिजे तें करण्यास,न करण्यास किंवा विपरीत कांहीतरी करण्यास समर्थ असा परमेश्वर आहे असें मानावेंच लागतें.||३०||                                                                            अर्थ:---जशी ईश्वराच्या चरणांगुष्ठापासून निघालेली गंगा,उत्तरोत्तर वृद्धिंगत होऊन लोकांच्या पापांचा नाश करिते,त्याप्रमाणें ज्या भगवंताच्या चरणाच्या सेवेची अभिरुची(आवड)प्रतिदिवशीं वृद्धिंगत होत्साती संसार तापानें तप्त झालेल्या लोकांच्या,बुद्धीच्या पुष्कळ जन्मांनी वाढलेल्या मलाचा तात्काल नाश करून टाकिते.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम कर्मे निरंतर करावीत.त्यामुळे अंत:करण शुद्ध होते.||३१||                                                                                                                 भावार्थ:---नंतर मनाचे सर्व मल-दोष,विक्षेप-दोष,व आवरण—दोष नाहींसे झालेला पुरुष,वैराग्याने झालेल्या भगवत्स्वरुपाच्या साक्षात्काररूप बलाच्या योगानें युक्त होऊन भगवंताच्याच चरणकमळाचेठिकाणीं आश्रय करून राहत होत्साता पुनः क्लेशदायक अशा संसारप्रत पावत नाहीं.म्हणून आपण जीवानी—मी माल-दोष,विक्षेप-दोष,व आवरण-दोष निवृत्त करून व शर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा,असे झाल्यानंतर आपण—जीव संसारास प्राप्त होत नाही,तर सुखरूप होतो.||३२||                      भावार्थ:---यास्तव हे जनहो,ज्याचे चरणकमल सर्वांचे मनोरथ परिपूर्ण करणारे आहे,त्या भगवंताचेच ‘तुम्हीं अधिकारानुसरूप आपणास फल प्राप्त असा निश्चय करून’ निष्कपटपणें स्वतांच्या अध्यापन(शिकविणें)वगैरे वृत्तींनी मन वाणी व शरीर यांच्या योगानें,ध्यानस्तुतिपूजारूप स्वधर्मेकरून आराधन करीत जा.भगवंत ज्यांना—त्यांना ज्याच्या—त्याच्या अधिकारानुसार जे कर्मे केले जातात,त्यानुसार ज्याला—त्याला ते—ते फळ देतात.म्हणून आपण जीवानी आपल्या अधिकारानुसार ती—ती कर्में करावीत,कारण त्यानुसार भगवंत आपणास—जीवास ती—ती फळे  देतो.||३३||                                                              अर्थ:---हा भगवानच स्वरुपानें अतिशुद्ध ज्ञानघन असल्यामुळें निर्गुण असतांही या कर्ममार्गामध्यें तांदूळ,घृत,दहीं इत्यादिक द्रव्ये,शुक्लादिक गुण,कंडणादिक क्रिया,मंत्र,प्रयाज,अनुयाज,इत्यादिक अंगांनीं केलेली पूर्णता,संकल्प,पदांची अर्थबोधक शक्ती, ज्योतिष्ठोम वाजपेय इत्यादिक नांवें,अशा अनेक गुणांच्या यागेंकरून यज्ञरुपी बनतो.||३४||                                                        अर्थ:---हाच व्यापक भगवान,प्रकृति काल,वासना आणि पुण्यपापरूप जीवांचे अद्दष्ट यांच्या संग्रहामुळे जन्म पावलेल्या शरीराच्याठिकाणीं चेतना पावोन,जसा एकच अग्नि,काष्ठांमध्यें त्यांच्या लांबी,वक्रता इत्यादिक गुणांनी युक्त होऊन लांब वक्र इत्यादिकरुपी भासतो त्याप्रमाणें यज्ञादिकांच्या फलरूपत्वेंकरून नानप्रकारे अनुभवास येतो.||३५|| 

भावार्थः---अहो या पृथ्वीतलवाचेठिकाणीं दृढ निश्चयवान असे हे माझे सर्व प्रजानन,स्वधर्माच्या योगेंकरून यज्ञामध्यें हविर्भाग ग्रहण करणाऱ्या देवांचा अधिपती अशा जगद्गुरू श्रीहरीचे निरंतर आराधन करितात हे माझ्यावर मोठाच अनुग्रह करीत आहेत,कारण आपण--जीवानी—मी अधिकारानूसार स्वधर्मांचे पालन केले म्हणजे भगवंतांची भक्ती होते.प्रजाजनांनी कर्मेंप्रजानांनी कर्में व भक्ती केल्यामुळे रहा यांस—राजास पुण्य मिळते,हाच राजास प्रजाजनांचा अनुग्रह आहे.म्हणून राजांनी—सत्ताधीशांनी प्रजाजानांकडून सात्विक कर्मे व उपासना करून घ्यावी.यात प्रजाजानांचेही हित व राजाचेही हित असते.||३६||                                           भावार्थ:---(असें भाषण करून हरीभक्तिच्या दृढीकरणार्थ पृथु-राजा ब्राहमणाची भक्ति करावी असे सांगतो)मोठमोठया समृद्धींनीं उत्कृष्ठ झालेल्या राजांच्या कुलापासून निघालेले जें तेज त्यानें,ज्यांचे आराध्य दैवत विष्णु आहे अशा वैष्णवांच्या कुलामध्यें आणि सहनशीलता,तप आणि विद्दा यांच्या योगानें समृद्धीवगैरे नसतांही स्वतःच दैदीप्यमान अशा ब्राहमणांच्या कुलामध्यें,आपला प्रभाव कधींही चालवू नये.आपण—जीवानी—मी ब्राह्मणांची—संतांची महात्म्यांची सेवा व भक्ती करावी,कारण ब्राह्मणांकडे वेदांचे ज्ञान असते.आपण त्यांच्या मुखातून श्रवण केले असता आपणास—जीवास ब्रह्मज्ञान होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.जे ब्राह्मण—जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानी आहेत,आपण—जीवानी सत्ताधीशांनी त्यांना अज्ञा न करता,त्यांच्या आज्ञाचे पालन करावे,कारण ते आपल्यापेक्षा—जीवापेक्षा श्रेष्ठ असतात.||३७||                                                                                      भावार्थ:---कारण,ब्रह्मादिकांना पूज्यतम,ब्राहमणांचा कैवारी व पुराण-पुरुष असा साक्षात,विष्णूही,निरंतर ज्या ब्राहमणाच्या चरणांच्या वंदनेकरून अखंड लक्ष्मी व जगाला पवित्र करणारे यश पावला.भगवंत विष्णू हा ब्राह्मणांना आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ समजून,त्यांची सेवा करितो.असे जर आहे तर कनिष्ट असलेल्या मानवांनी ब्राह्मणांची अज्ञा पाळून,व त्यांचा सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.भगवंत यांनी राम—कृष्ण अवतारात गुरूगृही राहून,त्यांची सेवा करून व सत्संग करून ज्ञान प्राप्त करून घेतले.||३८||       भावार्थ:---व ज्या ब्राह्मणांच्या सेवेच्या योगेंकरून तो सर्वांतर्यामी,स्वयंप्रकाश,ब्राहमणप्रिय-ईश्वर,फार संतुष्ट होतो म्हणून भगवद्धर्मतत्पर अशा तुम्हीं नम्रपणें काया-वाचा-मनेंकरून ब्राह्माणाच्या कुलाची सेवा करावी.आपण—जीवानी नम्रपणे काय—स्थूल-शरीराने,वाचेने,व मनाने—अंत:करणपूर्वक ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मणांची सेवा करावी,कारण त्यांनी देलेल्या ज्ञानाद्वारे आपले—जीवाचे जन्म-मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतोत.||३९||                                                                                                                  |                     पुमाँल्लभेतानतिवेल मात्मन:-प्रसिद्तोऽत्यन्तशमं स्वत:स्वयम्|                                                                                                                           |                     यन्नित्यसब्मंन्धनिषेवया - परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भूजाम् ||४०||                                                                                                                        भावार्थ:---जनहो,ज्या ब्राहमणांची नित्य निष्कपटभावानें—निष्काम भावनेने—संसारातील कोणत्याही विषयांची मागणी न करता  उत्तम सेवा केली असता पुरुष,ज्ञानाचा अभ्यास केल्याशिवाय आपोआपच शीघ्र शुद्धचित्त होऊन मोक्षाला पावतो.आपले चित्त ब्राह्मण सेवेने अति शुद्ध झाले असता,त्यांच्या मुखातून “अहं ब्रह्मास्मी”—“मी ब्रह्म आहे”असा निश्चय करून व सर्व विषयांचा त्याग करून मोक्ष-पदास प्राप्त होतो.त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतो.त्या ब्राह्मण--कुलापेक्षां मोठ्या योग्यतेचें दुसरें गावांचें मुख जगामध्यें कोणते आहे?(कोणतेंच नाहीं)अर्थात ब्राह्माणांच्या सेवेनेंच सर्व फलप्राप्ती होते,म्हणून आपण ब्रह्म-ज्ञानी ब्राह्मणांची सेवा करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||४०||                                                                                                       भावार्थ:---सर्व उपनिषदांनी ज्ञानघनत्वें करून सांगीतलेला अनंत भगवान,तत्ववेत्या पुरुषांनी,इंद्रदिकांची तृप्ती होण्याच्या उद्देशानें,ज्या ब्राहमणांच्या मुखामध्यें श्रद्धापूर्वक हवन केले असतां(भक्ति पुरःसर ब्राहमणांना अन्नादिकांचे भोजन घातलें असतां)तें मनापासून जसें भक्षण करितो(जितक्या अशीं त्याला प्रिय वाटतें)त्याप्रमाणें चेतनाशक्तीनें रहित अशा अग्नीमध्यें हवन केलें असतां तें भक्षण करीत नाहीं.(त्याला प्रिय वाटत नाहीं.)आपला—जीवाचा परमार्थ हा श्रद्धेनेयुक्त असावा,कारण परमार्थात मन महत्वाचे आहे,तर स्थूल—शरीर गौण आहे.आपण अंत:करणपूर्वक कोणतीही कृत्तीकेली असता त्या कृतीस विशेष फळ आहे.त्यामुळे ब्रह्म-ज्ञानी ब्राह्मण संतुष्ट होऊन प्रसन्न होतात व आपणास—जीवास आशीर्वाद देतात.||४१||                                                                       भावार्थ:---हे आर्य जनहो,आरशामध्यें भासमान होणाऱ्या मुखाप्रमाणें ज्या वेदामध्यें हें विश्व भासमान होतें त्या शुद्ध व सनातन वेदाला जे ब्राहमण,श्रद्धा,तपशचर्या,शुद्ध आचारण,वृथा-भाषणाचा त्याग,इंद्रियांचा निग्रह आणि चित्ताची एकाग्रता यांच्या योगेंकरून नित्य धारण करितात.१--ब्राह्मणाच्या ठिकाणी श्रद्धा असावी.२—ब्राह्मणांनी कायिक—वाचिक—मानसिक तप करावे.३--ब्राह्मणांचे अंत:करण निष्काम कर्म करून व निष्काम उपासना करून शुद्ध व स्थिर असावे.४—ब्राह्मणांनी वृथा—विनाकारण भाषण न करता यथार्थ भाषण करावे.असे जे ब्राह्मण आहेत,त्यांच्या चरणकमळाची धूळ,मी आपल्या मुकुटावर,माझें आयुष्य आहे तोपर्यंत धारण करीन कारण,ज्या धुळीला,निरंतर धारण करणाऱ्या पुरुषाचें पातक तत्काळ नष्ट होतें व सर्वही गुण त्याच पुरुषाला आश्रय करितात.त्यामुळे आपले—जीवाचे पाप नष्ट होते,व ब्राह्मणांचे सद्गुण आपल्यात येतात,म्हणून त्यांच्या चरणांची धूळ आपल्या मुकुटावर नेहमीसाठी  धारण करावी.||४२-४३||                                                                                          |    गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेSनु सम्पद: | प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ||४४||                               भावार्थ:---नंतर सर्व गुणाचा आश्रय,सुस्वभावरूप धनानें संपन्न,दुसऱ्याचे उपकार जाणणारा आणि वृद्धजनाची सेवा करणारा अशा पुरुषास सर्व संपत्ती आपण होऊन वरीतात.असा म्हणजे सर्व-गुण-संपन्न,सुस्वभावयुक्त,इतरांचे उपकार जाणणारा न त्या उपकारांची फेड करणारा असा कृतज्ञ,व वृद्धजणांची सेवा करणारा,आपण—जीव ब्राह्मण-भक्त असावे,कारण त्यामुळे सर्व संपत्ती प्राप्त होते.  म्हुणुन मी अशी इच्छा करितों कीं,ब्राहमणांचे कुल,गाईंचा समुदाय,आणि भक्तमंडळासह भगवान विष्णु हे मजवर प्रसन्न होवोत.असे ब्राह्मणांचे कुल,गाईंचा समुदाय,भक्त-मंडलासाहित विष्णू आपल्यावर—जीवावर प्रसन्न होवोत.भगवंत प्रसन्न झाले असता ब्राह्मण—संत—महात्मा यांचा सत्संग लाभतो.ब्राह्मण--संत—महात्मा यंचा सत्संग लाभला असता ज्ञानाद्वार मोक्ष मिळतो. ||४४|| भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,याप्रमाणें पृथु-राजानें भाषण केलें असतां त्या उत्तम भाषणाच्या योगानें संतुष्टचित्त झालेले व सदाचारनिष्ठ असल्यामुळे शुद्धचित्त असे ते पितर,देव आणि ब्राहमण,त्याची स्तुति करूं लागले.आपणास—जीवास कोणी उपदेश करून ज्ञान दिले असता त्यांची आपण—जीवानी स्तुती करावी.आपण त्यांची श्र्टूटीख़्ळीआश्राटा ते आपल्यावर प्रसन्न होतात.||४५||   |                    पुत्रेण जयते लोकानिती सत्यवती श्रुतिः | ब्रह्मदण्डहत: पायो यद्वेनोSत्यतरत्तम: ||४६||                                     भावार्थ:---ते म्हणाले----पुत्राच्या योगानें पित्याला उत्तम लोक प्राप्त होतात अशी श्रुति आहे ती अगदीं खरी आहे.कारण,ब्राहमणांच्या शापानें हत झालेला पापी वेनराजासुद्धां पृथुनामक पुत्राच्या योगेंकरून नरकापासून तरला.आपला—जीवाचा पुत्र जर सात्विक असेल व त्याने सत्विक-कार्य,दान,उपकार केला असेल तर पितरांना उत्तम-लोकांची प्राप्ती होते.||४६||                                                                                                       |               हिरण्यकशिपूश्चापि भगवन्निन्दया तमः | विविक्षुरत्यगात्सुनो: प्रल्हादस्याणुभावत: ||४७||                                 भावार्थ:---तसाच हिरण्यकशिपुसुद्धां भगवंताच्या निंदेनें नरकामध्यें पडत होता परंतु प्रल्हाद नामक पुत्राच्या भगवद्भजनरूप प्रभावानें उद्धरून गेला.आपला पुत्र सात्विक गुणांनी संपन्न होण्यासाठी आपण त्यास संत—महात्मा यांचा सत्संग करून दु:संगाचा त्याग करावा.यामुळे आपल्या—जीवाच्या पुत्रावर सत्विक संस्कर होतात.आपण आपल्या पुत्राच्या सभोवती सत्विक वातावरण करावयास पाहिजे.||४७||                                                                                                                 |                 वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समाः सन्जीव शाश्वतीः | यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैक भर्तरि ||४८||                              भावार्थ:---हे वीरश्रेष्ठा,हे भूमिपित्या पृथुराजा,सर्व लोकांचा मुख्य पालक अशा अच्युतभगवंताचेठिकाणीं ज्या तुझी,अशी अति-अपूर्व भक्ति आहे तो तूं अनंत संवत्सपर्यंत जिवंत रहा. ||४८||                                                                                                                       भावार्थ:---हे पवित्रकीर्ते राजा,जो तूं पुण्यकीर्तीपुरुषांत अतीश्रेष्ठ व ब्राहमणांचा हितकारी अशा विष्णूची कथा वर्णन करीत आहेस,त्या तुझ्यासारखानाथ मिळाल्यामुळेंच आम्ही आज,मुकुंद भगवान ज्यांचा नाथ आहे असे झालो आहों. ||४९||                           भावार्थ:---हे नाथा,तुला सेवकांना शिक्षण करणें हें अति-आश्चर्यकारक नाहीं,कारण प्रजाजनांवर प्रेम करणें हा दयालु अंतःकरणानें युक्त अशा सत्पुरुषांचा स्वभावच आहे.आपण दयाळू असावे,कारण त्यामुळे आपण इतर जीवावर प्रेम करू शकतो.इतर जीवांना आपण प्रेम देऊन जीवन जगणे हाच “मानवताधर्म” आहे.मानवता धर्म फक्त मानव-देहातच प्राप्त करून घेता येतो.||५०||                                                                                                                    भावार्थ:---हे प्रभो,प्रारब्धकर्माच्या योगानें नष्टदृष्टि—जे नाशिवंत आहे अशीच दृष्टी असणे यासच नष्ट—दृष्टी असे म्हणतात.आपण—जीव--मी नष्ट्दृष्टीने युक्त आहे.असा असलेला व संसारामध्यें श्रमण पावणाऱ्या—ज्या संसारामध्ये श्रमाशिवाय अन्य कांहीच नाही—श्रम—श्रम—श्रम—श्रमी असणारे आम्हांला आज तूं—राजा—पृत्यूने भगवत्त-तत्वाचा—वेदांत—शात्राचा—मोक्ष-मार्गाचा उपदेश करून अज्ञानरूप अंधकाराचा पार दाखविला आहेस.म्हणजे अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान दिलेले आहे.त्यामुळे आपल्या—जीवाचे—माझे सार्थक झाले आहे.मानव—जन्म हा संसार करण्यासाठी नसून परमात्म तत्वाचा अनुभव घेण्यासाठीच आहे.याचा अर्थ असा होतो की,राजांनी--सत्ताधीशांनी जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाचा उपदेश करून मनुष्य देहाचे आपलेही सार्थक करावे व प्रजाजनांना उपदेश करून त्यांचेही सार्थक करावे.राजांचा-राजकीय सत्ताधीशांचा परमार्थास आश्रय असावाच,राजाचा—सत्ताधीशांचा राजाश्रय नसेल त्यास राजा—सत्ताधीश म्हणावे की म्हणू नये ?||५२|| 

|                  नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे | यो ब्रम्ह क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं  स्वतेजसा ||५२||                                                                                             भावार्थ:---यास्तव जो ब्रहम-कुलामध्यें प्रवेश करून क्षत्रियकुलाचें रक्षण करितो व क्षत्रियकुलामध्यें प्रवेश करून ब्रहमकुलाचें रक्षणकरितो आणि दोहोंमध्यें प्रवेश करून ह्या जगाचें परिपालन करितो त्या सत्त्वगुणांची वृद्धि पावणाऱ्या व परमपूज्य अशा पुरुषोत्तमाला आमचा नमस्कार असो.असा जो राजा—सत्ताधीश यांनी परमार्थास राजाश्रय देईल,त्यांना कोटी—कोटी नमस्कार व त्याचे—राजाचे—सत्ताधीशांचे  जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होईल—मोक्ष प्राप्त होऊन सुखरूप होईल.याकडे राजांनी—सत्ताधीशांनी विवेकापुर्वक लक्ष देऊन त्या परमार्थास राजाश्रय द्दावा.आपलेही परम करून घ्यावे व प्रजाजनांचेही परम-कल्याण करून घ्यावे.||५२||                                                                                                                                                                                       याप्रमाणें श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्यें पृथ्यूकृतप्रजानुशासननामक हा एकविसावा(२१)अध्याय (५२)श्लोकांनी युक्त समाप्त समाप्त झाला||२१||                                                                                                                             |                                     || श्रीकृष्णार्पणमस्तु || ||सदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                                                 __________________________________________________________________________________________ २२---(आतां या बाविसाव्या अध्यायामध्यें श्रीहरीच्या प्रेरणेवरून भगवान् सनत्कुमार ऋषीनें पृथु-राजाला उत्कृष्ट ज्ञानाचा उपदेश केला अशी कथा वर्णन केली आहे)                                                                                 |२२---                                        २२---पृथूंना सनकादिकांचा उपदेश     __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच        जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् | तत्रोपजग्मूर्मुनयश्र्चत्वार: सूर्यवर्चस: ||१||                                                                                                     भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणें प्रजाजन,त्या महापराक्रमी पृथुराजाची स्तुति करीत आहेत इतक्यांत सूर्यासारखें तेज:पुंज असे चार सनत्कुमारादिक मुनि तेथें प्राप्त झाले.||१||                                                                                                                 भावार्थ:---तेव्हां सेवकांसाहित असलेल्या त्या राजानें,लोकांना निष्पाप करणाऱ्या कांतीनेंच हे सनकादिक ऋषि आहेत असें जाणविलेल्या व आकाशांतून खालीं उतरणाऱ्या त्या सिद्धेश्वरांना अवलोकन केले.||२||                                                                                                   |                      तद्दर्शनोग्दतान् प्राणान् प्रत्यादीत्सुरिवोत्थितः | कुर्वत्या सानुगोsचष्ट लाक्षितान्  ||३||                                                     भावार्थ:---आणि जसा जीव,सुगंधादि विषयांना उत्सुकतेनें सामोरा जातो त्याप्रमाणें त्या मुनीच्या दर्शनानें निघून जात असलेल्या आपल्या प्राणांना फिरून ग्रहण करण्याच्या इच्छेनेंच की काय तो राजा,सभासद व सेवक यांसहवर्तमान उठून उभा राहिला. ||३||                                                                                                        भावार्थ:---नंतर मुनीच्या मह्त्त्वामुळें त्यांच्या अंकित झालेल्या व नम्रतेनें आपकी मान खाली वांकवीणाऱ्या त्या सभ्य राजानें,आसनाचा अर्ध्याचा स्वीकार करणाऱ्या त्या मुनीची यथाविधी पूजा केली.आपणही—जीवानी संत—महात्मा यांची यथाविधीने पूजा करावी,कारण त्या सेवेमुळे अंत:करण शुद्ध होते.||४||                                                                                                 |                             तत्पादशौचसलीलैर्मार्जीतालकबन्धनः | तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ||५||                                                           भावार्थ:---आणि त्यांच्या पादप्रक्षालनोदकानें ज्याच्या केशबंधाचे क्षालन झालें आहे असा तो राज,त्या सभेमध्यें सदाचारसंपन्न पुरुषांचा आचारण  फार चांगला आहे असा त्या सदाचाराचा बहुमान करून स्वतःहि त्याप्रमाणेंच त्यांचे आचारण करित झाला. ||५||                                                                                                         भावार्थ:---नंतर श्रद्धा आणि इंद्रिय-निग्रह यांनी युक्त असा तो राजा संतुष्ट होत असता,आपापल्या स्थानीं स्थित असलेल्या तीन अग्नीप्रमाणें सुवर्णाच्या आसनांवर बसलेले व शंकराचे वडील बंधु अशा त्या सनत्कुमारादिकांस म्हणाला कीं------------||६||                                                                                                       |                     अहो आचरितं किं मे मंगलं मंगलायनाः | यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभिः ||७||                                                 भावार्थ:---पृथु म्हणाला---हे मुनिहो,आपलें आगमन केवळ मंगलरूप आहे.योगिजनांच्याहि दृष्टीस पडण्यास अशक्य अशा तुमचें ज्या मला दर्शन झालें त्या मी पूर्वी काय बरें पुण्य कर्म केलें असावें ! ||७||                                                                                                             भावार्थ:---आज तर मी खरोखर कृतार्थ झालों आहे.कारण,ज्याच्यावर तुमच्यासारखे ब्राहमण,तसेच भक्तांसहवर्तमान शंकर आणि विष्णु हे प्रसन्न होतात त्या पुरुषाला या लोकीं किंवा परलोकी अतिदुर्लभ असें काय बरे आहें ? (काहींच नाहीं)म्हणून आपण—जीव संत—महात्मा—विष्णू यांची कृपा संपादन करावी.यासाठी निष्काम चित्ताने स्वधर्मांचे पालन करावे.||८||                                 भावार्थ:---हे ब्रहम-निष्ठ हो,या जगाला कारणभूत जे मह्त्ततत्वादिक सर्व देव ते जसे सर्वसाक्षी परमात्म्याला जाणत नाहींत त्याप्रमाणे सर्वांवर उपकार करण्याकरीतां लोकांमध्यें पर्यटन करणाऱ्या तुम्हांला,हा जनसमूह,हे अशा सामर्थ्याचे आहेत असें जाणत नाहीं,कारण आपल्या—जीवाच्या माझ्याठीकानी अज्ञान असते.||९||                                                                                                                           |                            अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः | यद्गृहा ह्रर्हर्याम्बुतृणभूमीश्वरावराः ||१०||                                                              भावार्थ:---अहो ज्यांच्या घरामध्यें आपल्या सारख्या पूज्यजनांना स्वीकार करण्यास योग्य अशीं जल,तृणादिकांची आसनें,भूमी, गृहस्वामी व सेवक हीं असतात,ते सदाचारसंपन्न गृहस्थाश्रमी लोक,निर्धन जरी असेल तथापि धन्य होत.आपण धन्य होण्यासाठी धनाची—जडाची गरज नाही,तर सात्विक गुणांची व सात्विक वस्तूंची गरज असते.||१०||                                                                                                                                |                 व्यालालयद्रुमा वै तेsप्यरिक्तक्ताखिलसम्पद: | यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ||११||                            भावार्थ:---आणि जीं घरें भगवभ्दक्तांचा चरणतीर्थाने रहित आहेत तीं जरी सर्व संपत्तींनीं परीपूर्ण असली तथापि ती,सर्पांना आश्रयभूत असलेल्या वृक्षांसारखी व्यर्थ आहेत.ज्यांचे घर भगवद्भक्तांच्या चरण—तीर्थांच्या जाळणे रहित आहे,म्हणजे ज्यांच्या घरी भागावाद्भाक्तांचे आगमन होतच नाही,असे धनवान—मानवान—प्रतिष्ठित असले तरी त्यांचे घर व्यर्थ आहे.जसे सर्पांना आश्रयभूत असलेले वृक्ष त्याप्रमाणे यांचे घर आहे.म्हणून आपण आपल्या घरी संत—महात्मा यांना पाचारण करून त्यांचा श्रद्धापूर्वक आदर-सत्कार करून उपदेश श्रवण करावयास पाहिजे.||११||                                                                                                                           भावार्थ:---हे द्विज-श्रेष्ठ हो,तुमचें आगमन झालें हें फार चांगले झालें.कारण,तुम्हीं बाल्यावस्थेपासून मुमुक्षु असून इंद्रियांचा निग्रह करणारे व नैष्ठिक-ब्रहमचर्यादिक मोठमोठीं व्रतें श्रद्धापूर्वक आचरण करणारें आहा,तेव्हाआपली थोरवी किती वर्णन करावी ! आपण संत—महात्मा यांची आपल्या मुखाने स्तुती करावी.||१२||                                                                            भावार्थ:---तुम्हीं आमचे धनीं आहां,आपले जीवाचे—माझे धनी—मालक—स्वामी हे संत—महात्मा असावे,तर देहासंबंधी हे आपले मालक- स्वामी नसावेत,कारण धनी—मालक—स्वामी हे आपले संरक्षण करू शकतात,तर देहासंबंधी आपले संरक्षण करू शकत नाहीत,कारण तेच स्वत:चे रक्षण करू शकत नाहीत.जर तेच आता:चे रक्षण करू शकत नाहीत तर इतरांचे रक्षण काऊ शकत नाहीत.तेव्हा दुःखाचें क्षेत्र(शेत)अशा या संसारामध्यें स्वकर्माच्या योगेंकरून पडलेल्या व इंद्रियांचें उपभोग्य जे विषय हेच पुरुषार्थ असे मानणाऱ्या आमचें कल्याण कोणत्यातरी उपयानें आहे काय ? म्हणून आपण—जीव ज्या संसारामध्ये पडलेलो आहोत,त्यामुळे इंद्रियांच्यासह्यांने विषयांचा उपभोग घेत आहोत व त्यामुळे आम्हांस क्षणिक आनंद व अपार दु:ख भोगीत आहोत.आम्हांस कायमचे दु:ख निवृत्त होण्यासाठी व कायमचे सुख मिळण्यासाठी अन्य साधन कांही आहे काय ? अन्य साधन असल्यास कृपया सांगावे.अशी माझी आपणांस तीव्र इच्छा आहे.||१३||                                                                                                                                                                     भावार्थ:---आपण म्हणाल,’राजा,आपल्या घरीं आलेल्या पाहुण्याला,त्याचें कुशल विचारण्याची चाल आहे,असें असता तूं आम्हांला आपलेंच कुशल विचारीतोस हें काय?तर हे ब्रहम-निष्ठ हो,स्वस्वरूपाचेठिकाणीं रममाण असणाऱ्या तुमचेठिकाणीं कुशलप्रश योग्य होत नाही.कारण,कल्याणरुपी आणि अकल्याणरुपी अशा बुद्धीच्या वृत्ति आपल्याठिकाणीं मुळींच नाहींत.म्हणजेच पण ब्राह्मानुभावी आहात,कारण जे ब्राह्मानुभावी असतात,त्यांच्या ठिकाणी कल्याणरूपी व अकल्याणरुपी अशा प्रकारच्या वृत्ती नसतात.||१४||                                                                                                                   |                  तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् | सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनान्जसा भवेत् ||१५||                                                          भावार्थ:---तस्मात् आपल्या भाषणावर विश्वास ठेवणारा मी,त्रिविध तापानें संतप्त झालेल्या लोकांचें या संसारामध्यें कोणत्या साधनानें अनायासानें कल्याण होईल,हे आपणास विचारितो,कारण,आपण संसारी लोकांचे हितचिंतक आहां.संत—महात्मा हे संसारिक लोकांचे हितचिंतक असतात,कारण आपणांस(संत—महात्मा)जो परमानंदाचा अनुभव आलेला आहे,तो अज्ञान जीवांना वाटावा—द्दावा,याप्रकारची तळमळ आपल्या चित्तात निरंतर असते.||१५||                                                                                                                    भावार्थ:---अहो आत्मवेत्त्या पुरुषांना अत्यंत प्रिय,असा भगवान नारायणच आपल्यासारख्या सिद्धांच्या स्वरुपानें आपल्या भक्तांवर अनुग्रह करण्याकरितां ह्या पृथ्वीवर संचार करितो,हें अगदी निश्चित आहे.कारण,तो स्वतः जन्मादि विकाररहित असून भक्तांना  आपल्या स्वरूपाचा प्रकाश करून देणारा आहे. ||१६||                                                                                                                    भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,पृथुराजाचें,न्यायास अनुरूप,गंभीर अभिप्रायानें भरलेलें,थोडें व कानांला गोड लागणारें असें तें उत्तम भाषण श्रवण करून,हास्य केल्यासारखा प्रसन्नमुख तो सनत्कुमार मुनि,आनंदानें त्या राजाला म्हणाला कीं,------||१७||                               |सनत्कुमार उवाच                                                                                                   |               साधू पुष्टं महाराज सर्वभूताहीतात्मना |भवता विदुषा चापि साधूनां मातिरीद्रुशी ||१८||               भावार्थ;---सनत्कुमार म्हणाला---हे महाराज,सर्व भूतांचे हित करण्याची इच्छा करणाऱ्या व तें हित जाणत असणाऱ्याहि तूं,फार चागला प्रश्र केलास.आपण संत—महात्मा यांना असा प्रश्न करावा की,त्या प्रश्नांच्या उत्तरामध्ये—समाधानामध्ये आपलेही परम-हित होऊन इतर जीवांचे परम-हित व्हावे.उदा—आत्मा म्हणजे काय व अनात्मा म्हणजे काय ? सार म्हणजे काय किंवा असार म्हणजे काय ?असे आपण आध्यात्मिक प्रश्न विचारावेत.आपण असा संत—महात्मा यांना असा प्रश्न विचारू नये की,ज्या प्रश्नांच्या उत्तरात किंवा समाधानात फक्त आपलेच फक्त हित होईल व आपले परम-हित होणार नाही व इतरांचे परम—हित होणार नाही.उदा—मला पुत्र कधी होईल ? किंवा माझे मरण कधी होईल ? संत—महात्मा—सत्पुरुष यांना आध्यात्मिक प्रश्नांचे उत्तर देण्याचीच बुद्धी असते,तर संसारातील प्रश्नांची उत्तरे देण्याची बुद्धि नसते.||१८||                                                                                                           |                  संगमः खलु साधूनामुभयेषां च सम्मतः | यत्सम्भाषणसम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम् ||१९||                                                            भावार्थ:---साधूचा समागम,वक्ते आणि श्रोते या उभयतांनाहि मान्य असतो यांत शंसय नाही.कारण,ज्या वक्त्या-श्रोत्यांच्या संभाषणसहित उत्तम प्रश्न,तेथे असणाऱ्या सर्वलोकांचे कल्याण करितो.जो प्रश्न उभयतांना—वक्ता व श्रोता यांना आवडतो,ते संभाषण सर्वांचेच परम—कल्याण करीत असते.||१९||                                                                                                                     भावार्थ:---हे राजा,मधुसूदनाच्या चरणकमळाचे जे पराक्रम त्यांच्या श्रवणाविषयीं तुला निश्चल प्रीती आहेस.जी प्रीती,अभक्तांना दुर्लभ असून,वस्त्राला लागलेल्या गैरिकादिक धातूंच्या डागाप्रमाणें अन्य उपयांनीं न जाणाऱ्या अंतःकरणाच्या वासनात्मक मळालासुद्धां नाहींसा करिते.म्हणून आपली—जीवाची प्रीती परमात्याच्या श्रवणाविषयी असावी,तर संसाराच्या श्रवणाविषयी नसावी,कारण ते श्रवण अंत:करणाच्या वासनांत्मक मलाला निवृत्त करिते.अंत:करणांचा वासनांत्मक मल निवृत्त झाल्यानंतर—सर्व विषयांचा त्याग झाल्यानंतर परमात्म्याचा अनुभव येतो.||२०||                                                                                                      भावार्थ:---हे राजा,आत्म-व्यतिरिक्त देहादिकाचेठिकाणी विरक्ति आणि निर्गुण ब्रहमरूप आत्म्याचे-ठीकानी दृढ प्रीती होणे इतकेच उत्तम विचारांनी ओतप्रोत भरलेल्या शास्त्रांच्या वचनांवर विश्वास ठेवणें,म्हणून १--आपण—जीवानी आत्मा-व्यतिरिक्त देह-देहसंबंधी--विषयी विरक्ती असावी,कारण ते दु:खास कारण आहेत.आत्मा हा सुखरूप आहे म्हणून त्याविषयी दृढ प्रीती असावी,कारण आपणास—जीवास दु:ख नको आहे,तर सुख हवे आहे.म्हणून जे हवे आहे,त्याविषयी प्रीती असावी व जे नको,त्याविषयी त्याग—वैरेग्य असावे.भागवत धर्मांचे आचरण करणे,२--आपण—जीवानी भागवत धर्माचे आचरण करावे,कारण भागवत धर्मांचे पालन केले असता आपले—जीवाचे अंत:करणात असलेले तीन दोष—मल-दोष,विकाहेप-दोष,व आवरण दोष निवृत्त होतो.याप्रमाणे तीनही दोष निवृत्त झाले म्हणजे मोक्ष प्राप्त होऊन जन्म-मरण निवृत्त होते.३--भजनादि प्रकार जाणण्याची इच्छा करणें,कारण आपण—जीवानी सात्विक जे भजन,सात्विक जे आचरण जाणण्याची इच्छा करावी.त्यामुळे आपल्या सात्विक गुणांत वृद्धी होत असते व सात्विक संस्कार होत असतात.त्यामुळे आपणास ज्ञान उपत्न्न होत असते.४--अर्थप्राप्तीमध्ये व इंद्रियांची तृप्ति करण्यामध्ये रममाण असणाऱ्या त्या व राजस प्रकृतींच्या लोकांशी सहवास करण्याची इच्छा सोडून देणे,आपण—जीव जे अर्थप्राप्ती—जडवस्तूची प्राप्ती व त्या अनुसंगाने विषयांच्याद्वारे इंद्रियांची तृप्ति करणाऱ्या लोकांची संगती—आसक्ती यांचा त्याग करावा,कारण त्यामुळे तसेच संस्कार दृढ होत असतात.आपण—जीव संस्कारानुसार आचरण करीत असतोत.५--त्या राजस व तामस लोकांना आवडणारे जे अर्थ व काम त्यांचे ठिकाणी आसक्ती न करणे,कारण आपणास—जीवास—मला राजस व तामस लोकांना आवडणारे जे अर्थ व काम त्यांच्या ठिकाणी आसक्ती झाली तर सदोदित तेच असावे वाटेल.सदोदित तेच असावे वाटले तर त्याप्रमाणे नेहमी आचरण करीन,त्यामुळे अंत:करणावर संस्कार दृढ होतील म्हणजेच मी नेहमीसाठी विषयी व पामर होईल.त्यामुळे माझी पूर्वी असलेली भगवंतांची प्रीती कमी किंवा नाहीसी होईल.म्हणून आपण राजस व तामस या लोकांचा त्याग करावा.त्यातच आपले परम—हित आहे.||२१||                                                                                               |                                 सा श्रद्धया भगवध्दर्मचर्यया  जिज्ञासयाऽऽध्यात्मिकयोगनिष्ठया |                                         |                              योगेश्वरोपसनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ||२२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---त्या विरक्ति व प्रीति उत्पन्न होण्याची साधने अशी आहेत की,५--गुरूच्या व शास्त्रांच्या वचनांवर विश्वास ठेवणे,आपण—जीवानी—मी सदगुरुंच्या वचनांवर—शब्दांवर विश्वास—सदगुरूंनी जे सांगितले ते त्यांचे सांगणेच खरे आहेत असे वाटणे यांस सदगुरुंच्या वचानांवर विश्वास असे म्हणतात.आपणांस वेदांत—शास्त्रांवर विश्वास—शास्त्रांत जे सांगितले आहेत,त्या शब्दांवर विश्वास—खरे आहेत,असे वाटणे त्यांस शास्त्रांवर विश्वास म्हणतात.२--भागवत धर्माचे आचरण करणे,भजनादी प्रकार जाणण्याची इच्छा करणे,६--यमनियमादिक योगाभ्यासात तत्पर राहणे,७--योगेश्वर परमात्म्याची उपासना करणे,म्हणजे आपण—जीवानी सर्व-प्राणी-मात्रांत भगवंत आहे असा भाव धारण करून इतर प्राण्यांना दु:ख न देता सुख देणे असे म्हणतात.यासच भगवंतांची—परमात्म्याची उपासना असे म्हणतात.८--पुण्यकीर्ती अशा भगवंताच्या पवित्र चरित्रांचे नित्य श्रवण करणे,आपण—जीवानी भगवंत पवित्र—शुद्ध आहे असा भाव धारण करून त्या परमात्म्याचे स्वरूप आपण्यास प्राप्त होण्याकरिता त्याच्या चरित्रांचे नित्य श्रवण करीत राहणे.त्याचे नित्य श्रवण केले म्हणजे त्याचे यथार्थ ज्ञान होते व त्यानुसार त्याची धारणा केली असता,त्याची अनुभूती आली असता त्याचेच—परमात्म्याचेच स्वरूप आपणास—जीवास प्राप्त होते,कारण आपण त्याचेच आहोत,तर देहाचे किंवा देहासंबंधीचे नाहीत.म्हणून आपण दु:खरूप नसून सुखरूप आहोत.अर्थप्राप्तीमध्ये व इंद्रियांची तृप्ती करण्यामध्ये रामनाम असणाऱ्या तामस व राजस पृकृतीच्या लोकांशी सहवास करण्याची इच्छा सोडून देणे,त्या राजस तामस लोकांना आवडणारे जे अर्थ व काम त्यांचेठीकानी आसक्ती न करणे,||२२||                                                                                                                              | अर्थेन्द्रीयारामासगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च | विविक्तरुच्या परितोष आत्मन् विना हरेर्गुणपियुषपानात् ||२३||            भावार्थ:---९--एकांत वासाची प्रीती धारण करणे,आपण—जीवानी एकांत वासाची प्रीती धारण करावी,कारण परमात्मा हा निसंग आहे—कोणाचीच संगती करीत नाही.संगतीत दोष आहेत,कारण संगती तेथे भय—भीती असते.१०--आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी समाधन मानने,आपण—जीवनी—मी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी समाधानी असावे,कारण तो सत्-चित्-आनंद आहे व तीच माझी आवड आहे.परमात्म्याची व माझी आवड सारखीच आहे,म्हणून त्याच्या ठिकाणी समाधानी असावे.११--परंतु हरीच्या कथाअमृताचे प्राशन करवयास मिळत असेल तर मात्र एकांत वासाची प्रीति व आत्म्स्वरुपी समाधन मानूं नये,तर समाजात जावून मन लावून हरीकाथाच श्रवण कराव्या,कारण एकांत-वासात हरी कथेचे श्रावण घडत नाही,कारण श्रावण घडण्यास वक्ती व श्रोता या दोघांची गरज असते,ती गरज एकांतात प्राप्त होत नाही,म्हणून अशा प्रसंगी एकांत—वासाचा त्याग करून साधूनच—महात्म्यांचा सत्संग करून भगवंतांचे स्मरण—भगवंतांचे गुण-वर्णन—भगवंतांचे स्वरूप वर्णनच श्रवण करावे.त्या भक्तीतच विशेष आनंद आहे.१२—आपण—जीवानी  आत्मस्वरुपात समाधान माणू नये,कारण आत्मस्वरुपात भगवंतांच्या नामाचे उच्चारण करता येत नाही,भगवंतांचे गुण-वर्णन—लीला-चरित्राचे श्रवण घडत नाही,भगवंतांच्या—परमात्म्याच्या स्वरूपाचे श्रवण किंवा वाक्तापन घडण नाही,कारण त्याकरिता कल्पित भेद व वास्तव अभेदाची गरज असते.म्हणून आपण “कल्पित द्वैताचा स्वीकार करून व वास्तव अभेदचा स्वीकार करून  आनंदाचा भोग वारंवार—जन्मो-जन्मी घ्यावा.यातच भगवंतांची—परमात्म्याचे सेवा घडते,तर ती सेवा एकांतात घडत नाही.म्हणून “नको ब्रह्म-ज्ञान आत्मस्थिती भाव | तूं देव मी भक्त ऐसे करी” असे संत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग—गाथा या ग्रंथातून म्हणतात.म्हणून आपण—जीवानी अशीच मागणी करीन व भगवंतांची सेवा करीन.||२३||                                                                                                                     |  अहिंसया परमहंसस्यचर्यया स्मृत्यामुकुन्दाचरिताग्र्यसिधुना | यमैरकामैर्नियमैश्र्चाप्यनिन्दया निरीहया व्दन्व्दतीतीक्षया च ||२४||                भावार्थ;---१३--हिंसा न करणे,आपण—जीवानी कोणत्याही जीवांची म्हणजे ते जीव मानव असोत किंवा इतर प्राणीं—मात्र असोत त्यांची हिंसा करणार नाही व त्यांचा स्थूल भोगही घेणार नाही.यास स्थूल-अहिंसा असे म्हणतात.त्यांची हिंसा करील असा वाणीने उच्चार करणारहि नाही.यास वाचिक-अहिंसा असे म्हणतात.त्यांची हिंसा करील असा मनातही संकल्प—विकल्प येऊ देणार नाही,यास मानिसिक-अहिंसा असे म्हणतात.१४—आपण—जीवानी अनासयाने—शाकाहारी प्राप्त झालेल्या अन्नादिकांच्या योगाने वृत्तीचालविन,तर अन्य साधनांनी वृत्ती चालविणार नाही.१५-आपण—जीवानी आपल्या पारमार्थिक हिताचे अनुसंधान राखिन, यासाठी सत्संग करीन व दु:संगाचा त्याग करीन.१६—आपण—जीवानी मोक्षदात्या हरीच्या लीलारूपी उत्तम अमृताचे स्मरण—जे श्रवण केले त्याचे मनन करीन.१७—आपण—जीवानी कोणतेही इच्छा म्हणजे राजस व तामस न धरिता ज्या सात्विक इच्छा आहेत--अहिंसा,सत्य,स्नानसंध्या इत्यादिक यमनियमांचे सेवन करीन.२८—दुसऱ्या मार्गाची किंवा दुसऱ्या देवतांची निंदा न करणे, म्हणजे दुसऱ्या मार्गांची निंदा व देवतेची निंदा करणे हाही दोषच आहे.दोषांचा त्याग करणे हा गुण आहे.२९--शरीर-निर्वाहाकरीता(योग-क्षेम--करिता)कोणतेही व्यापार न करणे,कारण प्रारब्ध हे बीजरूपाने असते व त्या बीजरूपास योग्य प्रयत्न—स्वधर्मानुसार करून त्यानुसार उपजीविका चालवावी.३०—आपण—जीवानी शीत उष्ण,क्षुधा तृषा इत्यादी दंवद्वांची सहन—शीलता धारण करावी.कारण कोणतेही कार्य करीत असतांना प्रतिबंध हा येत असतो,पण कार्य मात्र करावे लागते.जसे ग्रामपंचायत पाणीपुरवठा शासनमान्य संस्था आहे.ती संस्था पाणी त्यांच्या नियमानुसार नळाद्वारे देणार.आपणास नळाद्वारे आलेले पाणी भरून घेण्यासाठी थंडी किंवा उन किंवा पाऊस असेल तर त्याची सहनशीलता स्वीकारून पाणी भरून घ्यावे लागणार.सहनशीलता न स्वीकारली तर पाणी मिळणार नाही.म्हणून आपणास शहनाशीलता स्वीकारावी लागते.आपल्यात—जीवात याप्रमाणे वरील सर्व गुण प्रयत्नाने आणून परमात्मा—मोक्ष हे साध्य प्राप्त करून घ्यावे.असे जर आपण योग्य प्रयत्न करून मोक्ष—परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.तेव्हांच आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूपता प्राप्त होणारच,अन्यथा असे न केले तर,आपणास—जीवास संसारच—दु:खच भोगावे लागेल.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||२४||                                                                                                               |    हरेर्मुहूस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन वीजृम्भमाणया | भक्त्या ह्यसदसत्यनात्मनि स्यान्नीर्गुणे ब्रम्हणी चान्जसा रति||२५||              भावार्थ;---आणि श्रीमद्भक्तांच्या कर्णांना  शोभविणारे अलंकारच अशा हरीच्या गुणानुवादांचे उच्चारण करणे,यांच्या योगाने वृद्धिंगत झालेल्या भक्तीच्या योगेंकारून स्थूलसूक्ष्मरुपी अशा आत्मव्यतिरिक्त प्रपंचाचेठिकाणी विरक्ती आणि निर्गुणब्रहमरूप आत्म्याचे-- ठिकाणी दृढ प्रीति ह्या अनायासाने प्राप्त होतात.आपल्या—जीवाच्याठिकाणी कर्णांना अलंकार सुवर्णांचा न घालता भगवंतांच्या गुणानुवादांचे उच्चारण हाच दागिना घालवावा,त्यामुळे अंत:कारणाचा मल-दोष निवृत्त होतो.त्यामुळे अशाच प्रकारे भक्ती वृद्धिंगत झाली असता स्थूल-सूक्ष्म हे जे अनात्मा पदार्थ आहेत,त्या पदार्थांविषयी आपणास—जीवास वैराग्य—त्याग उत्पन्न होतो—प्रपंचाविषयी विरक्ती—वैराग्य—त्याग उत्पन्न होतो.असे झाले असता सहजच आत्म्याच्या ठिकाणी प्रीति उत्पन्न होते.असे होण्याकरिता संताचा सत्संग करावा.जसे सात्विक अन्न सेवन केले असता सहजच राजस व तामस पदार्थांविषयी विरक्ती—वैराग्य—त्याग उत्पन्न होतो.||२५||                                                                                                                             भावार्थ:---हे राजा,जेव्हा ब्रह्माचेठिकाणीं निश्चल प्रीति होते तेव्हां पुरुष,ब्रहमनिष्ठ सद्गुरूचा आश्रय करून ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या वेगाने,जसा प्रज्वलित झालेला अग्नि आपल्या उत्पत्तिस्थानरूप काष्ठाला जाळून टाकितो त्याप्रमाणें,जीवाला आवरण करणारें,पंचमहाभूतात्मक अथवा अविद्दा,स्मित,राग,द्वेष आणि अभिनिवेश अशा पांचप्रकारचें जें आपले अंतःकरण त्याला,’तें पुनः जसें अंकुर पावणाऱ्या नाहीं तसें’ जाळून टाकितो.आपल्या—जीवाच्या—माझ्याठीकाणी वैराग्य उत्पन्न झाल्यानंतर ब्रह्माच्या ठिकाणी निश्चल प्रीति होते,तेव्हा आपण—जीव—मी संत—महात्मा यांचा सत्संग करितो,त्यामुळे ज्ञान व वैराग्याद्वारे जसे प्रज्जवळीत झालेला अग्नी काष्टास जाळून भस्म करितो,त्याप्रमाणे जीवाला आवरण करणारे पंचमहाभूतात्मक अंत:करणातल्या वासनांना जाळून टाकिते--बाधित करते.वासनांना जाळून टाकिले असता--बाधित केले असता अंत:करण मरते.अंत:करण नाही म्ह्णजे सूक्ष्म—लिंग देह नाही,म्हणून स्थूल देह नाही,स्थूल देह नाही म्हणून जन्म—मरण नाही.||२६||                                                                        भावार्थ:---नंतर जसा जागृत झालेला पुरुष,स्वप्नामध्यें भासलेल्या ‘मी राजा आहें व माझ्या पुढें पुष्कळ सैन्य उभें केलेले आहे’ इत्यादिक द्रष्ट दृश्य धर्मांस पाहत नाहीं त्याप्रमाणें ज्याचें—ज्ञानी पुरुषाचे अंतःकरण दग्ध—बाधित झाले आहे व ज्यानें—ज्ञानी पुरुषाने  त्याचे—ज्ञानी पुरुषाचे कर्तृत्वादिक धर्म सोडून दिले आहेत म्हणजे कर्तृत्वादिक—कर्ता,भोक्ता,सुखी,दु:खी,इत्यादी धर्म अंत:करणाचे आहेत व त्याहून मी आत्मा वेगळा आहे,असा ज्याचा—ज्ञानी पुरुषाचा निश्चय झालेला आहे तो पुरुष,पूर्वी घाटादिक पदार्थांचा आणि त्यांना पाहणाऱ्या दृष्ट्या आत्म्याचा भेद भासण्याचे कारण ते अंत:करण त्याचा बाध—नाश झाला म्हणजे देहाच्या बाहेर असलेल्या घटादि पदार्थांस व आंत असलेल्या सुखदु:खादि प्रकारांस मुळीच पाहत नाही,कारण ज्ञाता—ज्ञान-ज्ञेय या त्रिपुटी राहत नाही,तर सर्वत्र परमात्म्याचीच अनुभूती येते.||२७||                                                                                                                                        |               आत्मानमिन्द्रीयार्थं च परं यदुभयोरपी | सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ||२८||                           भावार्थ:---कारण,पुरुष,आत्म्याला(द्रष्टायाला)आणि इंद्रियांच्या विषयांना(दृश्यांना)व दोन्हींच्या संबंधाला कारण असलेल्या अहंकाराला,अंतःकरणरूप उपाधि असली तरच पाहतो,कारण जागृतीत त्रिपुटी असते.समाधि सुषुप्ति इत्यादिक अवस्थांचेठिकाणीं पाहत नाहीं,कारण या अवस्थेंत त्रिपुटी नसते तर त्रिपुटीरहित अवस्था असते.  ||२८||                                                                                                                           भावार्थ:---यास दृष्टांत-भेदाला भासविणारें पाणी किंवा आरसावगैरे निमित्त असलें तरच सर्व ठिकाणीं हा पुरुष,बिंबरूप व प्रतिबिंबरुप दुसऱ्याचा भेद पाहतो.इतर वेळीं(उपाधि नसली तर)पाहत नाहीं ||२९||                                                                                                                भावार्थ:---(विरक्ति व आत्मप्रीती यांचे मोक्षहेतुत्व सांगून,आतां विषयासक्तींचें बंधहेतुत्व सांगतात-)जसें डोहाच्या तीराचेठिकाणीं असणारें दर्भाचें बेट,आपल्या मुळांनी कोणारा न समजता डोहांतील उदक हळूहळू ओढून घेते त्याप्रमाणें ऐकीलेल्या किंवा अनुभव घेतलेल्या विषयांचे चिंतन करणाऱ्या पुरुषांचे मन विषयासक्त झालेल्या इंद्रियांनीं विषयांकडे आकर्षण केले असतां तें त्यांच्या बुद्धीचा विचारसामर्थ्याला न समजतां हारण करितें.म्हणून आपण—जीवानी—मी सत्संग करून विवेकसंपन्न होऊन विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा. ||३०||                                                                                                                           |                 भ्रश्यत्यनु स्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश:स्मृतीक्षये | तद्रोधं कवयः प्राहुरात्मापन्ह्वमात्मनः ||३१||                                                                    भावार्थ;---विचारसामर्थ्य नाहींसें झालें असतां पूर्वापरानुसंधारूप स्मृति नाहींशी होते.स्मृतीचा नाश होतांच स्वरूपज्ञानाचा भ्रंश होते.अशाप्रकारें ज्ञानाचा प्रतिबंध होणें ह्यालाच विद्वान लोक,स्वतःच्या आत्म्याचा नाश करून घेणें असें म्हणतात.म्हणून आपण—जीवानी दु:संगाचा त्याग करून सत्संग करावा,कारण त्यामुळे विवेक—जागृत होतो.विवेक जागृत झाला असता स्मृती असते.स्मृती असल्यामुळे स्वस्वरुपाची स्मृती असते.||३१||                                                                                                                       |                 नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: | यदध्यन्यस्य प्रेयसत्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ||३२||                             भावार्थ:---ज्याकरितां इतर सर्व विषय अत्यंत प्रिय असतात त्या आत्म्याचें स्वतः जें लपवून ठेवणें(विस्मृति पाडून घेणें)त्यापासून जो स्वार्थाचा नाश आहे त्यापेक्षा प्राण्याचा अधिक नाश तो लोकांमध्यें कोणता आहे?(कोणताच नाहीं,हाच सर्वस्वी नाश होय)म्हणून आपणास—जीवास—मला विषयांची आसक्ती नसावी,कारण विषयांच्या आसक्तीमुळे आत्म्यांची विस्मृती असते.आत्म्याची विस्मृती होणे,या इतकी अन्य हानी कोणतीच नसते.म्हणून आपण—मी निरंतर सत्संगच करावा,कारण त्यामुळे विवेक जागृत राहतो.||३२||  भावार्थ:---धनाचें व इंद्रीतृप्तीचें(कामाचें जे निरंतर चिंतन करणें हाच मनुष्यांच्या सर्व पुरुषार्थांचा नाश होय.म्हणून आपण—जीवानी धन व विषयांची आसक्ती धारण करू नये.कारण,ज्या धनादिकांच्या चिंतने करून शाब्दिक व अनुभविक अशा दोन्हीं प्रकारच्याही ज्ञानांपासून श्नष्ट झालेला पुरुष,वृक्षादि योनीचेठिकाणीं उत्पन्न होतो.म्हणून आपण—जीवनी सत्संग करून धन व विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करावा,त्यामुळे आपण—जीव ज्ञानापासून च्युत-श्नष्ट होणार नाहीत.त्यामुळे चौऱ्या-ऐंसीयोनीस प्राप्त न होता स्वस्वरूपाचा अनुभव येईल.||३३||                                                                                                                                |                                न कुर्यात्कर्हीचित्सगं तमस्तीव्रं तितीरीषु: | धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ||३४||                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:---म्हणून भयंकर संसारातून तरून जाण्याची इच्छा करणाऱ्या पुरुषानें;धर्म,अर्थ,काम आणि मोक्ष यांचा अत्यंत नाश करणारी जी वस्तु तिचेठिकाणी कधींही आसक्ति करूं नये.म्हणून आपण—जीवानी विषयांच्या ठिकाणी आसक्ती धारण करू नये.त्यामुळे धर्म,अर्थ,काम,मोक्ष यांचा अनुभव येईल.असे झाले असता आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होईल.||३४||                                                                                                                   |                   तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते | त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुक्त: ||३५||                        भावार्थ;---त्यांतही मोक्ष हाच पुरुषार्थ कधींही नष्ट न होणारा असल्यामुळें सर्वोत्कृष्ट आहे.कारण,धर्मार्थकामरूप जो त्रिवर्ग अर्थ तो निरंतर कालाच्या भयानें युक्त आहे.धर्म,अर्थ,काम,हे तीन पुरुषार्थ विनाशी आहेत,पण मोक्ष नावांचा चौथा पुरुषार्थ अविनाशी आहे.म्हणून आपण चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष आहे,तो प्राप्त करून त्याचाच अनुभव घ्यावा.||३५||                                                                                                              भावार्थ:---सृष्टीच्या आरंभी त्रिगुणांमध्यें क्षोभ झाल्यानंतर उत्पन्न झालेले जे ब्रह्मादेवादिक उच्च प्राणी व त्यानंतर झालेले जे आमच्यासारखे नीच प्राणी ते जरी अधिकारी असले तरी त्यांचें सुखानें राहणे घडत नाहीं कारण,त्यांच्या त्रिविध पुरुषार्थांचा,सर्व समर्थ कालानें नाश केला जातो.म्हणून आपण जीवानी जे धर्म,अर्थ,कामरुपी पुरुषार्थ आहेत त्यांचा त्याग करून निष्काम कर्म व निष्काम उपासना द्वारे अंत:करण शुद्ध व स्थिर करावे.||३६||                                                                                                                                             |                                   तत्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थुषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् |                                                                                                     |                          यः क्षेत्रवित् तपतया हृदि विश्वगाविः प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेही सोऽस्मि ||३७||                                                                                                                                 भावार्थ:---म्हणून हे राजा,ज्याअर्थी विषयासक्ति अनर्थाला कारण आहे,त्याअर्थी तूं ती सोडून दे.आपल्या—जीवाच्या अनर्थाला कारण विषयांची आसक्ती आहे,म्हणून आपण—जीवानी विषयांची आसक्ती—“विषय हेच सुखाचे कारण आहे असा भाव” सोडून देऊन,अन्य परमात्मा सुखाला कारण आहे असा भाव धारण करावा.देह,इंद्रियें,प्राण,बुद्धी आणि अहंकार ह्यांनी वेष्टन केलेल्या स्थावरजंगमात्मक जगाच्या ह्रदयामध्यें जो भगवान,जीवांच्या अंतर्यामिरूपेंकरून,अंर्मुत्वेंकरून व व्यापकत्वेंकरून प्रत्यक्ष  प्रकाश पावतो त्याला ‘तोच मी आहे’ असें जाण.म्हणून देह,इंद्रिये,प्राण,बुद्धी,आणि अहंकार या वेष्ठनांनी झाकलेला व त्यात परमात्मा सुखरूप असलेला जाणून त्याचा अनुभव घ्यावा.म्हणजेच “मी परमात्मा आहे”,असा निश्चय करावा.||३७||                                                                                                               |                                                                                                                भावार्थ:---फुलांच्या माळेच्याठिकाणीं जशी सर्पबुद्धि भासते त्याप्रमाणें ज्याच्या ठिकाणीं हे विश्व उत्कृष्ट-निकृष्ट भावानें किंवा कार्यकारणभावानें केवळ खोटेंच भासतें व माळेवर भासलेला सर्प जसा विचारानें नाहींसा होतो त्याप्रमाणे हा विश्वाचा भ्रमसुद्धां  ज्याच्या तत्त्वविचारानें नाहींसा होतो त्या नित्यमुक्त,अत्यंत शुद्ध,केवळ ज्ञानस्वरूप व ज्यानें कर्माच्या योगानें मलिन झालेल्या प्रकृतीचा निरास केला आहे अशा परमेश्वराला मी शरण आहें अशी भावना कर.||३८||                                                                                                                  भावार्थ:---ज्याच्या चरणकमलासंबंधी अंगुलीच्या कांतीची स्मरणरूप कांतीची भक्ति करून भक्तजन जसे कर्माच्या योगानें घट्ट झालेल्या आपल्या अहंकार रूप ह्रदयग्रंथीला अगदी नाहींसा करून टाकितात त्याप्रमाणें ज्यांची बुद्धी निर्विषय झाली आहे व ज्यांनीं आपली इंद्रियें अंतर्मुख केली आहेत ते यत्न करणारे ज्ञानमार्गी संन्यासीहि आपल्या ह्र्दयग्रंथीचा भेद करून घेन्यास समर्थ होत नाहींत.त्या जगन्निवास वासुदेवाला तूं शरण जा. ||३९||                                                                                                 भावार्थ:---पंचज्ञानेंद्रियें व मन ह्या इंद्रीयषड्वर्गरूप सुसरींनी युक्त असलेल्या संसारसमुद्राला जे पुरुष,केवळ योगादि साधनेंकरून तरण्याची  इच्छा करितात त्या ईश्वररूप नांवाडयाचा आश्रय न करणाऱ्या पुरुषांना तो संसारसमुद्र तरून जाण्यास फार क्लेश होतात.म्हणून आपण ईश्वररुपी नांआश्रय घ्यावा,म्हणजेच भगवंतांची कृपा संपादन करावी.यास्तव तूं षड्गुणैश्वर्य संपन्न भगवान हरीच्या पूज्य चरणरूप—अधिष्ठानरूप—परमात्मरूप नौकेच आश्रय करून ह्या,दुःखरूप दुस्तर भवसमुद्राला तरून जा.||४०||                                                                                                 भावार्थः---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे ब्रहमदेवाचा पुत्र आत्मज्ञानी जो सनत्कूमाराची उत्तमप्रकारानें प्रशंसा करून म्हणाला की,---------------------आपणही ज्यांच्याकडून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावावयाचे आहे त्यांची भावयुक्त प्रशंसा करावी.||४१||                                                                                                  भावार्थः----राजा म्हणाला---हे ब्रहमनिष्ठ सर्वज्ञ मुने,दीनांवर द्या करणाऱ्या हरीने पूर्वीच मजवर अनुग्रह केला होता,तोच संपादन करण्याकरीता तुम्ही येथे प्राप्त झाला आहां.ज्याच्या—त्याच्या पूर्व पुण्याई-शिवाय संत—महात्मा यांची भेट होत नाही.म्हणून  आपण निष्काम उपासना निरंतर केलीच पाहिजे.||४२||                                                                       भावार्थः----आणि तो अनुग्रह दयालु अशा तुम्ही पूरपणे सिद्धीस नेला आहे ह्या करीता तुम्हांला गुरु दक्षिणारुपाने मी कांहीतरी समर्पण करावे ? कारण,माझ्या देहासहवर्तमान जे सर्व राज्यादिक आहे ते सर्व साधूंचे उच्छिष्ट आहे म्हणजे साधूंनी आपला प्रसाद म्हणून मला दिले आहे.पित्याने दिलेला मोदकादिक खाऊ त्याला उलट दानरूपाने देता येत नाही.||४३||

भावार्थः----परंतु निवेदन घडते म्हणून हे ब्रहमनिष्ठा,सनत्कुमारा,जसे राजाचे सेवक,त्याचाच पदराचे तांबुलवगैरे घेऊन सेवारूपाने त्याला अर्पण करितात त्याप्रमाणे मी आपले प्राण,पत्नी,सुत,साहित्यांनी भरलेली घरे,राज्य,सैन्य,पृथ्वी व द्रव्यभांडार हे सर्व आपणास निवेदन केले आहे.आपण—जीवानी—मी प्राण,पत्नी,सुत,घर,सैन्य,राज्य,पृथ्वी,द्रव्य-भांडार,हे सर्व आपणास निवेदन देत आहे,आपण त्याचा स्वीकार करावा.म्हणजेच वरील सर्वांचा अहंकार निवृत्त करावा.||४४||  

भावार्थः----सेनापतित्व,राज्य,दंड-नेतृत्व (लोकांना शिक्षण करण्याचे किंवा न्याय करण्याचे काम)आणि सर्व लोकांवर अधिकार चालविणे हे सर्व करण्याविषयी वेदशास्त्रवेत्ता ब्राह्मणच योग्य आहे.||४५||   

भावार्थः----ब्रहमवेत्ता पुरुष,स्वतांचेच पदार्थ भक्षण करितो,स्वताचीच वस्त्रे परिधान करितो आणि स्वतःच्याच वस्तू लोकांना देतो.क्षत्रियादिक बाकीचे वर्ण,त्या ब्राहमणाच्या अनुग्रहानेच अन्नवस्त्रादिक उपभोग्यपदार्थाचे सेवनमात्र करितात;त्यांना जास्त अधिकार नाही.थोडक्यांत सर्व वस्तू संत—महात्म्यांचीच असते,कारण त्यांना आपण दानरूपाने दिलेले असते,म्हणून त्यांवर त्यांचेच स्वामित्व असते.ब्राह्मणांच्या कृपेने आपण त्या सत्तेच वापर करीत असतोत.||४६||  

भावार्थः----हे ऋषीहो हो,ज्या वेदवेत्ता तुम्ही आत्मविचारविषयी निश्चयाने अशी भगवंताची गति(तत्त्व)आम्हांला निरुपण केली आहे,म्हणजे भगवंतांचे अविनाशी ज्ञान आम्हांस दिले आहे.त्या निरंतर परमदयालु अशा तुम्ही आपण केलेल्या दिनोद्धरनरूप कर्माच्या योगेकरून आपणच संतुष्ट असावे.कारण,आपल्या उपकारबद्दल केवळ हात जोडणे या खेरीज दुसरा प्रत्युपकार कोण बरे करूं शकेल?कोणीच करूं शकणार नाही)जर कोणी करूं इच्छील तर त्याची लोकांमध्ये थट्टा मात्र होईल.म्हणजे संत—महात्मा यांच्या उपकाराचे ऋण आपण फेडू शकत नाही,कारण आपण त्यांना विनाशी तत्व देऊ शकतोत,तर अविनाशी तत्व देऊ शकत नाही,कारण ते त्यांच्याकडे असतेच,म्हणून तर अज्ञानी जीवांना देलेले असते.थोडक्यात आपण संत—महात्मा यांना खापर देऊन सोने घेतलेले असते व आपण त्यांना सोने देऊ शकत नाहीत,कारण सोने आपल्याकडे नसतेच.म्हणून नाशिवंत आहे तेवढे द्दावे व राहिलेले परोपकाराबद्दल ऋणी राहून चरणावर माथा ठेवावा,हेच भले असा भाव प्रगट करावा.||४७||  

भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला---घे विदुरा,नंतर आत्मज्ञानाच उपदेश करण्याविषयी समर्थ अशा त्या सनत्कूमारादिक ऋषीची पृथूराजाने पूजा केली असतां,ते त्याच्या सुस्वभावाची प्रशंसा करीत करीत तेथे असणारे सर्व लोक पहात असतां आकाशमार्गाने निघून गेले.||४८||  

भावार्थः----त्या वेळी थोरांमध्ये अग्रगण्य असा तो वेनाचा पुत्र पृथूराजा,सनत्कुमाराणे केलेल्या आत्मतत्त्वाचा उपदेशाने आत्म्याचेठिकाणी मनाची एकाग्रता संपादन करून,तिच्यायोगाने परमात्म्याचेठिकाणी ऐक्यरूपाने स्थित होत्साता,आपल्याला कृतकृत्य झाल्यासारखे मानूं लागला.आपणही आपणास संत—महात्मा यांचा सत्संग घडला असता,आपल्या मनाची एकाग्रता संपादन करून,आपण परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा व कृत्य-कृत्य झाल्यासारखे मानावे.||४९||  

भावार्थः----आणि पुढे तो राजा,लोकव्यवहारासाठी काल देश बल व वित्त यांच्या योग्यतेप्रमाणे सर्व कर्मे यथासांग ब्रहमार्पनबुद्धीने करूं लागला.आपण—जीवानी—मी सर्व कर्मे ब्रह्मार्पण बुद्धीने करावे—निष्कामातेने करावे—संसारातील कांहीही मागू नये,कारण संसारच सर्व असार आहे.असारात कांही सारे असते का ? टराफलात कांही सार असते का ? कांहीच सार नसतेच.असे जर आहे तर           टरफलातून सार काढणे महामुर्खपणा आहे.जसे ताकातून लोणी काढण्यासारखे आहे.||५०||  

| कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलाम् | यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रम्हसातकृतम् ||५०||                                                                भावार्थः----त्याचा ब्रहमचेठिकाणी कर्म अर्पण करण्याचा प्रकार असा की,तो राजा कर्माचे फल ब्रह्माचेठिकाणी अर्पण करून ‘म्हणजे या कर्माच्या योगेकरून कर्मप्रवर्तक भगवानच संतुष्ट असो त्याखेरीज मला कोणाच्याही फलाची अपेक्षा नाही असा संकल्प करून’, मी कर्ता करितो अशा आसक्तीने रहित,समाधान युक्त व प्रकृतीहून पर असलेला आत्माच सर्व कर्मांचा साक्षी आहे असे मानीत असे.आपण—जीवानी केलेले कर्म भगवंतांस अर्पण करावे,कारण भगवंतांस कर्म अर्पण करावे म्हणजे कर्में करून त्या कार्माच्या  मोबदल्यात भगवंतांजवळ संसारातील कोणतेच फळ मागू नये व त्या कर्मांचा आपणास—जीवास अहंकार उत्पन्न होऊ देऊ नये.याप्रमाणे कर्मे करून धारणा केली असता आपले—जीवाचे अंत:करण शुद्ध व स्थिर होते.यासच आसक्तिरहित कर्म असे म्हणतात,व त्या कर्मांचा अहंकार येत नाही.अशा धारणेस “परमार्थ” असे म्हनतात.||५१||  

भावार्थः---म्हणून साम्राज्य लक्ष्मीने युक्त व गृहाचेठिकाणी वासकरणाराही तो पृथू-राजा निरभिमानी होत्साता,जसा सर्वठिकाणी पर्यटन करणारा सूर्य कोठेही आसक्त होत नाही त्याप्रमाणे तो कोणत्याही इंद्रियांच्या उपभोग्य विषयांचेठिकाणी आसक्त झाला नाही.म्हणून आपण—जीवानी—मी धनवान किंवा गृहाच्या ठिकाणी वास करीत असुत तरी निराभिमानी असावे—अहंकाररहित असावे.सूर्य किंवा पृथ्यू-राजा  ज्याप्रमाणे कोठेही अनुकूल परिस्थितीत—सुगंधात किंवा प्रतिकूल परिस्थितीत—दुर्गंधात असक्त होत नाही,तर त्यांचे—सूर्याचे—राजा-पृथ्युचे  भ्रमण—पर्यटन—राज्यकारभार चालूच असते,त्याप्रमाणे आपण विषयांच्या अनुकूल परीस्थित किंवा विषयांच्या प्रतिकूल प्ररीस्थित आसक्त होऊन जीवन न कंठता जीवन उदासीन व्यतीत करावे.||५२||  

भावार्थः----याप्रमाणे तो पृथू-राजा,आत्मज्ञानपूर्वक सर्व कर्मे भगवंताचेठिकाणी समर्पण करिता होता,राजा-पृथूसारखे आत्म-ज्ञानपूर्वक सर्व कर्में भगवंतांस निष्काम बुद्धीने अर्पण केली,त्याचप्रमाणे आपण—जीवानी जी आत्मज्ञानापुर्वक सर्व कर्मे भगवंतांस अर्पण करावीत.  राजा—पृथू अर्चिनामक आपल्या स्त्रीच्याठिकाणी गुणांनी आपल्यासारख्या पांच पुत्रास उत्पन्न करीता झाला.त्याचप्रमाणे आपण—जीवानी संसारात आसक्त-रहित राहून संसार जसा होईल,त्याप्रमाणे करावा.त्यात सुखही मानु  नये व दु:खही मानु नये.||५३||

भावार्थः----त्यांची नांवे---विजिताश्व,धुम्रकेश,हर्यक्ष,दविन आणि वृक हि होत.पृथूराजाने आपल्या एकाच शरीराचेठिकाणी जगत्सृष्टीच्या रक्षणासाठी त्या--त्या योग्य काळी सर्व लोकपालांचे निरनिराळे गुण धारण केले होते;कारण,तो विष्णूरुपीच होता.त्याने,आपल्या मनाच्या हितचिंतनादिक वृत्तींनी व वाणीच्या सत्यप्रियभाषणादिक वृत्तींनी व देहाच्या मनोहर सुस्वभावादिक गुणांनी सर्व प्रजांना रमवून,हा दुसरा सोमराजच (चंद्रच)आहे कि काय असे राजा हे नांव सार्थक धारण केले होते,सूर्य जसा सर्वठिकाणी सारखा ताप उत्पन्न करून,भूमीपासून उदकाचे आठ महिने आकर्षण करून,त्याची वर्षाकाली वृष्टी करितो त्याप्रमाणे हा राजा,सर्व प्रजानां निःपक्षपाताने शिक्षारूप ताप उत्पन्न करीता होत्साता घेण्याच्या वेळी प्रजांपासून कररूपाने द्रव्य घेत असे व दुर्भिक्षकाळी ते त्यांस देत असे,त्यामुळे सूर्यासारखा वाटत असे.||५४-५५-५६||  

भावार्थः----हा राजा,अग्निसारखा तेजाने असह्य,इंद्रासारखा दुर्जय,पृथ्वीसारखा दुसऱ्याचे अपराध सहन करणारा व स्वर्गासारखा मनुष्यांचे मनोरथ पूर्ण करणारा होता.||५७||  

भावार्थः----हा,पर्जन्याप्रमाणे यथायोग्य काली प्रजांची तृप्ती करण्याकरितां द्रव्याची यथेच्छ वृष्टी करीत असे हा गांभीर्याने समुद्रासारखा दुर्बोध असून मेरूपर्वतसारखा धैर्यवान होता.||५८||  

भावार्थः----दुर्जनांना शिक्षा करण्याविषयी यमासारखा असून आश्चर्यकारक वस्तूंच्या संग्रहाविषयी हिमाचलासारखा होता.हा कुबेराप्रमाणे पुष्कळ द्रव्यभंडाराने युक्त असून वरुणाप्रमाणे यांचे द्रव्य गुप्त व सुरक्षित होते.||५९||  

भावार्थः----हा राजा,शरीराचे बळ,इंद्रियाचे पटुत्व व मानसिक धैर्य यांच्यायोगाने वायूसारखा सर्वांचा नियंता असून युद्धामध्ये शत्रूंनी सहन करण्यास अशक्य पणाने भगवान श्रीरुद्रासारखा होता.||६०|| 

भावार्थः----हा सौंदर्याविषयी मदनासारखा,निर्भयपणाविषयी असून देह इंद्रियादिक स्वाधीन ठेवण्याविषयी स्वतः विष्णू सारखा स्वामित्वाविषयी भगवान ब्रहमदेवासारखा होता.||६१||  

भावार्थः----ब्रहमविचाराविषयी बृहस्पतीसारखा  असून देह इंद्रियादिक स्वाधीन ठेवण्याविषयी स्वतः विष्णूसारखा होता.गाई,ब्राह्मण,  व भगद्भक्त यांचेठिकाणी भक्तीने,लोकलज्जेने,नम्रतेने आणि सुस्वभावाने युक्त असून परोपकार करण्याविषयी आपल्या सारखाच म्हणजे निरुपण होता.आपणही—जीवानी राजा-पृथूसारखे ब्रह्मविचाराविषयी,इंद्रीयादिक-स्वाधीन ठेवण्याविषयी,गाई-ब्राह्मणांविषयी,भगद्भक्त यांच्या ठिकाणी भक्तीनें,लोक-लज्जेने,नम्रतेने आणि सुस्वभावाने, व परोपकारी असावे.अशा आपण—जीव—मी गुणांनीयुक्त झाले असता,अंत:करण शुद्ध व स्थिर होऊन सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मोक्षास प्राप्त हौत,यांत मुळीच शंका नाही||६२||       

|       कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्य तत्र तत्र ह | प्रविष्ट: कर्णरंध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव||६३||                                                                                                                                 भावार्थः----जसा दाशरथी राम आपल्या कीर्तीद्वारा सत्पुरुषांच्या कर्णरंध्राचेठिकाणी प्रविष्ट होता त्याप्रमाणे हा राजा,त्रेलोक्यामध्ये  जागोजागी पुरुषांनी उच्चस्वराने गायन केलेल्या कीर्तीच्या योगाने सर्व स्त्रियांच्या कर्णच्छिद्रांचेठिकाणी प्रविष्ठ झाला होता.आपणही सत्वगुणांयुक्त होऊन सर्वांचे व विशेषता: सदगुरूंचे आवडते होऊन मोक्षास पात्र व्हावे.||६३||                          याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधामध्ये(४)हा बाविसावा(२२)अध्याय(६३)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.              ||                          ||श्रीकृष्णार्पण मस्तू ||    ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                  -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------२३---आतां या तेविसाव्या अध्यायामध्ये अर्चिनामक भार्येसहवर्तमान तपोवनामध्ये नित्य समाधीयोग धारण करणारा पृथूराजाचे,विमानामध्ये बसून वैकुंठ-लोकाचेठिकाणीं गमन झाले अशी कथा वर्णन केली आहे.

|२३---                                २३--राजा  पृथूंची तपश्चर्या आणि परलोकगमन                                               --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|मैत्रेय उवाच:---                                                                                            | दृष्ट्वाSSत्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवन् | आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ||१||                                                                                             भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,ज्याने स्वतः केलेली अन्नादिकांची उत्पत्ती व नगरग्रामादिकांची सर्व रचना वाढविली आहे आणि जिच्याकरितां या भूमीतलावर आपण उत्पन्न झाला ती प्रजापालनादिरूप ईश्वराची आज्ञा ज्याने उत्तमप्रकारे पूर्ण केली आहे,असा स्थावरजंगमात्मक प्राण्यांची उपजीविका चालविणारा,प्रजांचा पालक,साधूंचा धर्मरक्षक व इंद्रियांचा निग्रह करणारा,तो वेनपुत्र पृथुराजा,एकेवेळी आपल्याला वृद्धदशा प्राप्त झाली असे पाहून,त्याने तपश्चर्येकरितां वनांत जाण्याचा निश्चय केला.त्याप्रमाणे—राजा-पृथूसारखे  आपण तरुण वयांत ब्रह्मचार्यांचे वृत्त न स्वीकारीता गृहस्थाश्रमात पवेश केला तर कमीत-कमी आपला संसाराचा कारभार पुत्राच्या ठिकाणी देऊन संत—महात्मा यांच्या आश्रमात जाऊन सत्संग करून मोक्ष संपादन करावा.तरीही आपले मनुष्य देहास आल्याचे सार्थक होते.आपण तसा विचार—विवेक केला असता संसाराचा स्वीकार न करता ब्रह्मचारी वृत्ताचे पालन करून सत्संग करून मोक्ष संपादन करावा,पण आपल्या पूर्व-पुण्याईने न जमल्यास वरील प्रमाणे निर्न्साय घेऊन सार्थक करावे.||१-२|| 

भावार्थः----तेव्हा आपल्या विरहाने रोदन करीतच आहे कि काय अशा कन्यात्वेकरून स्वीकारलेल्या पृथ्वीला आपल्या पुत्रांच्या स्वाधीन करून,त्या वेळी सर्व प्रजा खिन्न झाल्या असतां,तो राजा एकटाच स्त्रीसहवर्तमान तपोवनांत निघून गेला.राजा-पृथूसारखे आपणही—जीवानी मी आपला संसाराचा कारभार पुत्रांकडे सोपवून,देहसंबंधी जरी दु:खी झाले तरी आपण एकटे पारमार्थिक आश्रमात सत्संग करण्याकरिता आनंदाने म्हणजे संसाराची आसक्तीचा त्याग करून जावे.||३||  

भावार्थः----तो राजा,पूर्वी नगरांत असताना आपल्या भूमंडळाला जिंकण्याच्या कामी मोठ्या प्रयत्नाने जसा झटत असे त्याप्रमाणे त्या वनामध्येही ज्याचे नियम विघ्नांनी कधीच खंडित झाले नाहीत असा होऊन वानप्रस्थ आश्रमलोकांना समंत अशा देहेंद्रियशोषयक तपाच्याविषयी प्रवृत्त झाला.ज्याप्रमाणे आपण गृहस्थाश्रमात असतांना मोठ्या प्रयत्नांनी परिश्रम करीत होतो,त्याचप्रमाणे किंवा त्याहीपेक्षा अधिक परिश्रमाने प्रतिबंध दूर करून अज्ञान निवृत्तीसाठी प्रयत्न करावे,कारण परमार्थात शाश्वत—अविनाशी फळ आहे.||४||     

भावार्थः----तो राजा,काही दिवसपर्यंत कंद,मुले व फळे यांचा आहार करून राहिला.नंतर कांही दिवस शुष्क पर्णांचे भक्षण करून राहिला,नंतर कांहीएकपंधरावडे उदकाचे प्राशन करून राहिला,त्यानंतर तो आपल्या जाग्यावरच राहून वायूचे भक्षण करणारा झाला.आपणही आपल्या साधनेत वाढ करीत राहून साधना करावी.||५||

भावार्थः----त्या प्रभावशाली राजाने,ग्रीष्म ऋतूमध्ये (उष्मकाळामध्ये)चार दिशांकडे पेटविलेले चार अग्नी व मस्तकावर सूर्याचा ताप अशा रीतीने पंचाग्नीसाधन केले,वर्षाऋतूंत (पावसाळ्यांत)आंगावर पाउस सहन करावा,शिशिर ऋतुंमध्ये (हिवाळ्यांत)गळयाइतक्या पाण्यामध्ये बुडून राहावे आणि प्रतिदिवशी भूमीवर शयन करावे अशी तपश्चर्या केली.||६||  

|                       तितीक्षुर्यतावग्दान्त ऊर्ध्वरेता जीतानिलः | आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ||७||                भावार्थः----क्षुधा तृषा इत्यादी दुःखाचे सहन करणारा,मौनव्रत धारण करणारा,इंद्रियांचा जय करणारा,जवळ पत्नी असतांही मैथुन वर्ज्य करणारा व प्राणवायूचा जय करणारा,अशा त्या पृथूराजाने,कृष्णपरमात्म्याचे आराधन व्हावे एवढीच इच्छा धरून उत्तम तप केले.आपणही—जीवानी राजा पृथूसारखे क्षुधा—तृषा,मौन-व्रत,शम-दम,इत्यादी साधना करून भगवंतांची निष्काम भक्ती करावी.||७||      

भावार्थः----अनुक्रमाने परिपक्व झालेल्या त्या तपाच्या योगाने ज्याची कर्मे नष्ट होऊन अंतःकरण निर्मल आहे व ज्याने प्राणायामाच्या योगेकरून पंचज्ञानेंद्रिय व मन या षडवर्गाचा निरोध केला आहे म्हणून ज्याची वासनारूप बंधने तुटून गेली आहेत अशा त्या कुरुश्रेष्ठपृथूराजाने सनत्कुमार भगवंताने आत्मप्राप्तीच्या साधनत्वेकरून जो श्रेष्ठ भक्तीयोग सांगितला होता त्याच्या योगेकरूनच पुरुषोत्तम भगवंताचे आरधन केले.आपण—जीवानी—मी राजा-पृथूसारखी निष्काम साधना करून,अंत:करण शुद्ध करून,प्राणायामाचा निरोध करून,पंच-ज्ञानेद्रियांचा व मन या षड-वर्गाचा निरोध करावा.असे केले असता वासनारूपी बंधने तुटून जातात.असा आपण निष्काम भक्तियोग करावा.||८-९||  

|                 भगवध्दर्मीन:साधोः श्रध्दया यतत: सदा |भक्तिर्भगवति ब्रम्हन्यनन्यविषयाभवत्||१०||                                    भावार्थः----भगवंताचेठिकाणी सर्व कर्माचे अर्पण करून आराधन करण्याविषयी तत्पर,शुद्धचित्त व विश्वासाने निरंतर भगवंताची सेवा करणारा अशा त्या पृथू-राजाला ब्रहमरूप भगवंताचेठिकाणी एकनिष्ठ भक्ती उत्पन्न झाली.आपण पृथु-राजासारखी निष्काम भक्ती करून म्हणजे सर्व कर्मे भगवंतांस अर्पण करून निरंतर भगवंतांची सेवा करावी.||१०||                                                 भावार्थः----नंतर,भगवंताच्या उपासनेने ज्याचे अंतःकरण शुद्धसत्वमय झाले आहे अशा त्या पृथूराजाला,भगवंताच्या निरंतर स्मरणाने वृद्धिंगत झालेल्या भक्तीयोगाने वैराग्ययुक्त ज्ञान उत्पन्न झाले.ज्या तीक्ष्णज्ञानाच्या योगेकरून,असंभावना विपरीतभावनाइत्यादिक संशयाचा अशा आपल्या जीवस्वरूपाचे आवरण करणाऱ्या ह्र्दयग्रंथीचा त्याने छेद करून टाकीला.आपणही—जीवानी आपले अंत:करण शुद्ध झाल्यानंतर वैराग्ययुक्त ज्ञान झाले.वैराग्य-युक्त ज्ञान झाल्यानंतर असंभावना,विपरीतभावना इत्यावी संशय नष्ट होऊन हृदय-ग्रंथीचा म्हणजे अंत:करणातील अज्ञानाचा नाश—बाध झाला.त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त झाले.||११||                                                                                                        भावार्थः----मग ज्याची भेदबुद्धी निवृत्त झाली आहे व ज्याने आत्मतत्त्व जाणले आहे अशा आणि-मादी-सिद्धी-विषयींही निस्पृह झालेल्या त्या पृथुराजाने,ज्या आपल्या योगाने ह्र्दयग्रंथीचा छेद केला होता त्या ज्ञानाचासुद्धा (त्याबद्दल प्रयत्न करण्याचासुद्धा)त्याग केला.आणि हेच योग्य आहे.कारण,आत्मप्राप्तीविषयी यत्न करणारा पुरुष,जो पर्यंत श्रीकृष्णाच्या कथांचेठिकाणी प्रीती (एकांतभक्ति)करीत नाही,तो पर्यंतच तो आणि-मादिक-योगसिद्धीचा योगेकरून विषयासक्त होतो.म्हणून आपणास—जीवास “मी ब्रह्म आहे” या वृत्ती-ज्ञानाचा—विषयांचा त्याग करावा किंवा आपणास—जीवास “मी ब्रह्म आहे”या वृत्तीच्या आभ्यासानेच सहजच त्याग होतो.त्यानंतर परमात्मा-तत्वाची अनुभूती येते.परमात्म्याची अनुभूती आल्यानंतर एक विलक्षण परमानंद अवस्था प्राप्त असते,त्यासच मोक्ष असे म्हणतात.या अवस्थेत त्रीपुटीचेही भान नसते.ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय हाच परमात्मारूप असतो.||१२||           भावार्थः----असो.याप्रमाणे त्या वीरश्रेष्ठ पृथु-राजाने आपले मन,परमात्म्याचेठिकाणी स्थिर करून पूर्ण-ब्रह्मता प्राप्त झाली असतां,देहत्याग करण्याच्या योग्यकाळी आपल्या शरीराचा त्याग केला.आपण—जीवानी परमात्म्याच्या ठिकाणी मन स्थिर करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||१३||                                                                                                        भावार्थः----तो असा---आपल्या पायांच्या टाचांनी गुदद्वार दाबून मुलधारापासून प्राणवायू,हळूहळू वर चढवीत नाभिप्रदेशी व तेथून अनुक्रमाने हृदय,ऊर कंठ व भ्रूमध्य या स्थानांचेठिकाणी स्थापन केला.||१४||                                                                                                        भावार्थः----पुढे त्या वायुला वर चढवून ब्रहमरंध्राचेठिकाणी स्थापन केला आणि संसारसंबंधी विषयभोगांच्या इच्छेने रहित अशा त्या पृथु-राजाने,त्या वायूचा महाभूतरूप वायूचेठिकाणी ऐक्यरूपाने लय करून देहांतील कठीनाशांचा पृथ्वीचेठिकाणी व शरीरांतील तेजाचा तेजाचेठिकाणी लय केला.||१५||                                                                                                        भावार्थः----नंतर इंद्रियछिद्रांत असलेल्या आकाशप्रदेशाचा महाआकाशांत लय करून,शरीरांतील रुधिरादिक उदकामध्ये लय केला.याप्रमाणे देहाचा लय करून.अद्वितीय आत्मस्वरूपी प्राप्ती होण्यासाठी महाभूतादिकांचाही लय केला.तो पृथ्वीचा उदकामध्ये त्याचा तेजाचेठिकाणी,तेजाचा वायूचेठिकाणी व वायूचा आकाशामध्ये लय करून--------||१६||                                                                                                        भावार्थः----इंद्रियांचेठिकाणी देवतेसहवर्तमान मनाचा लय केला.नंतर कर्णेद्रीयांचा आकाशाच्या सूक्ष्मभूत शब्दामध्ये,त्वचेचा स्पर्शामध्ये इत्यादि उत्पत्तीक्रमाने लय करून,अहंकाराच्या योगाने त्यांचा उचलून म्हणजे अवशिष्ट राहिलेल्या आकाशासुद्धा त्या सूक्ष्मभूतरूप इंद्रियांचा अहंकाराचेठिकाणी लय करून,त्या अहंकाराचा महातत्त्वाचेठिकाणी लय केला.-----------||१७||                                                                                                        भावार्थः----नंतर ज्याचेठिकाणी सर्वगुणांची व त्या गुणांच्या कार्यांची स्थिती आहे त्या महत्तत्तवाचा प्रकृतीकार्य अशा जीवोपाधिक लिंगशरीराचेठिकाणी लय केला.नंतर ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या प्रभावाने स्वस्वरूपी स्थिर झालेल्या त्या महासमर्थ पृथुने,आपले-ठिकाणी पृथुने,आपलेठिकाणी असलेला तो मायारूप उपाधिहि सोडून दिला,म्हणजे पूर्वी मायोपाधी असल्यामुळे जो पृथुनामक जीव होता तो आतां ब्रहमरूप झाला.याप्रमाणे—राजा-पृत्यूप्रमाणे लय करून ब्रह्मरूप व्हावे.||१८||                                                                                                        भावार्थः----आतां त्याच्या स्त्रीची कथा सांगतात---त्या पृथुराजाची पत्नी जी अर्चीनामक महाराणी होती ती पतीच्या बरोबर वनांत गेली होती,ती इतकी सुकुमार होती कि,पायांनी भूमीला स्पर्शकरणे सुद्धा तिला कधी सोसवत नसे.||१९||                                                                                                        भावार्थः----ती,पतीची जी भूमीशयनादिक व्रते व भगवत्परीचर्यादिक धर्म यांचाठिकाणी आपली स्थिती राखून पतीच्या सेवेने व कंदमुलफलादिकांच्या योगेकरून ऋषीसारख्या देहनिर्वाहाने,अत्यंत कृश झाली असतांही तिने मुळीच दुःख मानिले नाही.कारण,ती प्रियपतीच्या हस्ताचा आपल्याला स्पर्श होतो यांतच आपला मान व आनंद आहे असे मानीत असे.||२०||                                                                                                        भावार्थः----त्या आर्चीने,पृथ्वीचा पालक व आपला पती जो पृथूराज त्याच्या देहाचेठिकाणी असलेले चैतन्यादिक सर्व धर्म नष्ट झाले असे पाहून,त्याच्या वियोगदु:खानें कांही वेळेपर्यंत विलाप केला आणि नंतर त्या पतिव्रतेने पतीबरोबर समागम करण्याकरिता पर्वताच्या एका प्रदेशाचेठिकाणी काष्ठाच्या योगेकारून चिता रचून तिच्यावर पतीचा देह स्थापन केला.||२१||                           भावार्थः----नंतर तिने नदीच्या उदकात स्नान करून त्या काळी योग्य असलेले सौभाग्याधारणादीक कृत्य करून पृथ्वीदोहनादिक व भगवदाराधनादिक उदार कर्मे करणाऱ्या आपल्या पतीला(पृथूला)उदकांजली दिली आणि अंतरिक्षामध्ये असणाऱ्या देवांना वंदन करून व चेतेला लावलेल्या अग्नीला तीन प्रदक्षिणा घालून,आपल्या पतीच्या चरणांचे ध्यान करीत तिने अग्नीमध्ये प्रवेश केला.||२२||        भावार्थः----तेव्हा वीरश्रेष्ठ अशा पृथूनामक पतीबरोबर सहगमन केलेल्या त्या सतीला अवलोकन करून वर देण्याविषयी समर्थ अशा हजारो देवस्त्रिया देवासहवर्तमान तिची स्तुती करू लागल्या--------------||२३||                                                                                                        भावार्थः----त्या उभयंतां दंपतीच्या वैकुंठमगनाच्या वेळी मंगलासाठी देवांची वाद्ये वाजू लागली असता,त्या मंदरपर्वताच्या प्रदेशाचेठिकाणी पुष्पवृष्टी करणाऱ्या त्या देवांगन परस्पर म्हणाल्या म्हणाल्या की,----------------------||२४||                                               भावार्थ:-----देवी म्हणाल्या---अहो हि स्त्री(अर्ची)अत्यंत धन्य होय.कारण जशी लक्ष्मी स्त्री,यज्ञपती विष्णूची आराधना करिते त्याप्रमाणे,जिने आपल्या राजाधिराज पतीचा सर्वभावाने सेवा केली.||२५||                                                       भावार्थ:----ती हि अर्चीनाम पतिव्रता आपल्या दुष्कर कर्माच्या योगाने आम्हाला खाली टाकून आपल्या पृथूनामक पतीच्या मागून उच्च पदवीस खरोखर जात आहे पहा ! ||२६||                                                                              भावार्थ:-----क्षणभंगुर आयुष्याने युक्त असेही जे मनुष्य,या भूमीवर,भगवंताचीसुद्धा प्राप्ती करून देणारे ज्ञान संपादन करितात त्या मनुष्यांना दुर्लभ असे दुसरे काय बरे आहे?(काहीच नाही)||२७||                                                                  |              सवच्यितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेन महता भुवि| लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ||२८||                                                                      भावार्थ:----तस्मात जन्मांतरी केलेल्या तपश्चर्यादीक काष्ठाने या जन्मामध्ये भूतलावर मोक्षाला साधनभूत असे मनुष्यजन्म प्राप्त झाले असता,जो मनुष्य विषयाचे ठिकाणी आसक्त होतो त्या आत्मद्रोही मनुष्याला ईश्वराच्या मायेने अगदी फसवीला आहे असे समजावे.म्हणून आपण—जीवानी मनुष्यदेह प्राप्त झाला असता संसारात आसक्त न होता म्हणजे अज्ञानाने मायेत न फसता,  सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करावा.यातच मानव-देहाचे सार्थक आहे.||२८||                                                                                                        भावार्थ:-----मैत्रेय म्हणाले---हे विदुरा,याप्रमाणे देवांच्या स्त्रिया स्तुती करिता असता,भगवंताचा आश्रय करणाऱ्या व ज्ञानिजनामध्ये श्रेष्ठ अशा पृथूराज ज्या लोकास प्राप्त झाला,त्या पतीलोकालाच—मोक्षास त्याची स्त्री अर्ची सुद्धा गेली.||२९||                                        भावार्थ:----असो हे,विदुर तो हा भागवत-भक्तामध्ये मुख्य पृथूराजा अशा प्रकारचा पराक्रमी होता त्या महापुण्यकीर्ती राजाचे चरित्र मी तुला सांगितले आहे.||३०||                                                                                           |                  य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् | श्रावयेच्छ्रणुयाव्दापि स पृथो:पदवीमियात्||२९||                                                                                                                     भावार्थ:-----जो मनुष्य एकाग्रचित्त होवून या अतिशय महापुण्याकारक आख्यानाचे श्रद्धेने पठन करील,दुसऱ्याकडून ऐकविल किंवा स्वत: श्रवण करील तो पृथूच्या पद्विप्रत (वैकुंठप्रत)पावेल.म्हणू आपण—जीवानी हे पृथु-राजाचे चरित्र निष्काम भावनेने श्रवण करावे व निष्काम भावनेने इतरांना वक्ता म्हणून सांगावे.असे करिता—करिता परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा—येतोच यांत मुळीच शंका नाही.यांत मुख्य वर्म हे आहे की,”निष्कामता” हेच मुख्य आहे.त्या निष्कामतेचे अखंड व्रत धारण करावे.||३१||                                                                   |       ब्राह्मणो ब्रम्हवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः | वैश्यः पठन् विट्पतिः स्याच्छुद्रः सत्तमतामियात् ||३२||           भावार्थ:----याचे पठण करणारा ब्राहमण असेल तर तो,ब्राह्मतेजाने युक्त होईल,राजा असेल तर पृथ्वीचा पती होईल,वैश्य आपल्या जातीमध्ये श्रेष्ठ होईल व शुद्र श्रवण करतील तर मोठ्या योग्यतेला पावेल.म्हणून आपण—जीवानी आपापल्या अधिकारानुसार जे-जे कर्मे करीन व जी—जी भावना करील,त्यानुसार त्याला ते—ते फळ निश्चित मिळेल.||३२||                                                                                         |                                        त्रि:कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाऽऽदृता |अप्रज:सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम:||३३|| |                                                              भावार्थ:-----पुरुष असो अथवा स्त्री असो,जो आदराने युक्त होवून या आख्यानाचे त्रिवार श्रवण करील तो अपुत्रिक असला तर सुपुत्रवान होईल व निर्धनीअसला तर महाधनी होईल.||३३||                                                                     भावार्थ:----अस्पष्ठकीर्ती असला तर सुकीर्तीमान होईल,मूर्ख असला तर पंडित होईल.हे आख्यान,श्रवणादिक करणाऱ्या पुरुषांचे कल्याणकारक व दु:ख देणाऱ्या पातकादिकांचे निवारण करणारे आहे.||३४||                                                      भावार्थ:----तसेच धनाची प्राप्ती करून देणारे,यशाची वृद्धी करणारे,आयुष्याची वृद्धी करणारे,स्वर्गाची प्राप्ती करून देणारे,व कलिसबंधी पापाचा नाश करणारे आहे.||३४||                                                                                      |                                           अस्पष्टकीर्ती:सुयशा मूर्खो भवति पण्डित:|इदं स्वस्त्ययनं पुंसंममृङ्गल्यनीवरणम्||३४|| |                          भावार्थ:-----यास्तव धर्म,अर्थ,काम,मोक्ष ह्यांची उत्तमप्रकारे सिद्धी व्हावी अशी इच्छा करणाऱ्या मनुष्यांनी श्रद्धेने यांचे श्रवण करावे हेच धर्मादी पुरुषार्थाच्या सिद्धीचे परम कारण आहे.||३५||                                                                                                      |                                धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् | धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् सिद्धीमभीप्सुभिः |                                                                                        |                              श्रध्दयनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ||३५||                                                                                                                                                                       भावार्थ:----विजय संपादन करण्याविषयी तत्पर झालेला राजा,या आख्यानाचे श्रवण करून ज्या देशावर स्वारी करील त्या देशातील त्या देशांतील ‘राजे  जसे पूर्वी पृथूराजाला कर-भार निवेदन करीत होते त्याप्रमाणे त्याला कर-भार निवेदन करतील.||३६||                                    भावार्थ:---या चरित्राच्या श्रवणादिकापासून जरी सकाम पुरुषांना पुष्कळ फळे तुच्छ आहेत असे समजून त्या सर्व कर्मफलाची इच्छा सोडून भगवंताचेठिकाणी निष्कामभक्ती करणाऱ्या पुरुषाने,पृथूराजाचे हे पवित्र चरित्र,वक्ता मिळाल्यास ऐकावे व श्रोता मिळाल्यास ऐकवावे व दोनही न मिळाल्यास स्वता:च पठन करावे.||३७||                                                                    भावार्थ:-----हे विदुरा,भगवंताच्या महात्म्याचे सूचक असे हे पृथुचरित्र मी तुला सांगितले आहे.श्रवणादिकेकरून याचे चिंतन करणारा मनुष्य,पृथूच्या वैकुंठप्राप्तीरूप गतीला पावेल.म्हणून आपण—जीवास जी—जी इच्छा होईल त्यानुसार मागणी करून ती—ती इच्छा पूर्ण करावी.म्हणजेच आपली इच्छा हि जर विनाशी असेल तर तीही पूर्ण होईल,पण त्या विनाशी इच्छा पूर्ण झाल्यानंतर मोक्ष असे जे अविनाशी सुख ते मात्र मिळणार नाही.आपणास जीवास असे मात्र होणार माही,की,विनाशि मिळून अविनाशी मिळणार नाही,तर कोणतेही एकच मिळेल.म्हणजेच विनाशी किंवा अविनाशीच मिळेल.म्हणून विवेक-पूर्वक निर्णय घेऊन,वास्तविक मोक्षच—अविनाशी भगवंतच घ्यावा अशीही देनाराची—भगवंतांची इच्छा आहे,म्हणून आपण—जीव अज्ञानी असल्यामुळे व देणारा भगवंत ज्ञानी असल्यामुळे भगवंतांच्याच इच्छेनुसार मोक्षस—परमात्माच घ्यावा तर विषय—जड—धन,विषय,पुत्र घेऊ नये.असे त्रिवार सत्य आहे.||३८||                                                                                                 |                                                           अनुदिनमिदमादरे श्रृण्वन पृथुचरीतं प्रथयन् विमुक्तसङः |                                                                                                                                                       |                                                               भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतीं मनुष्यः||३९||             भावार्थ:----जो फलेच्छरहित मनुष्य,या पृथू-चरित्राचे आदराने प्रतिदिवशी श्रवण किंवा कीर्तन करील,तो मनुष्य ज्याचे संसारसमुद्र तरुण जाण्याचे साधन अशी नौकाच आहेत त्या भगवंताचेठिकाणी संसाराच्या निवृत्तीविषयी कुशल अशा प्रीतीला पावतो.म्हणजे आपण—जीव परमात्मरूप होऊन परमात्माच—सुखरूप होतो—असतोच.||३९||                                                                                                    याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये पृथूराजा वैकुंठगमनसबंधी हा तेविसावा(२३)अध्याय(३९)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||२३||                                                                       |                                 || श्रीकृष्णार्पमस्तू ||    ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू||                                                                                  __________________________________________________________________________________________ २४--याप्रमाणे अकरा अध्यायांनी पृथुराजाचे चरित्र वर्णन केले.आतां आठ अध्यायांनी प्रचेत्यांचे चरित्र वर्णन करीतात.त्यामध्ये पहिल्या पांच अध्यायांनी त्या प्रचेत्यांच्या पित्याचे (प्राचीनबर्हिराजाचे)चरित्र वर्णन केले आहे.त्यांत या चोविसाव्या अध्यायामध्ये पृथु-राजाचा पणतू जो प्राचीन-बर्हिराजा त्यापासून प्रचेत्यांची उत्पत्ति व त्यांना श्रीरुद्राने प्रसन्न होऊन केलेल्या रुद्रगीताचा उपदेश निरुपण केला आहे.                                                                                                                   |२४--                      २४---पृथूची वंशपरंपरा आणि प्रचेतांना भगवान रुद्राचा उपदेश                                       _________________________________________________________________________________________    | मैत्रेय उवाच:---       विजीताश्वोSधीराजSSसित्पृथूत्र:पृथुश्रवा: |यवियोभ्योSददात्कृष्ठ भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल||१||                                                                    भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला----हे विदुरा,पृथूराजाच्या नंतर त्याचा पुत्र महायशस्वी विजिताश्वनामक सार्वभौम राजा झाला,तो भगवंताविषयी प्रीतियुक्त होता,त्याने आपल्या कनिष्ठ चार भावांना चार दिशांचे राज्य दिले.||१||                                      भावार्थ:----त्यांत त्या समर्थ राजाने,हर्यक्षनामक भावाला पुर्वदिशेचे राज्य दिले,धुम्रकेशाला दक्षिणदिशेचे राज्य दिले,वृक्रनामक भावाला पश्चिमदिशेचे राज्य दिले व द्रविणनामक भावाला चवथ्या उत्तरदिषेचे राज्य दिले.||२||                                            भावार्थ:-----त्याने पृथूराजाच्या अश्वमेधामध्ये इंद्रापासून अश्व जिंकिला होता,म्हणून त्यास विजीताश्व हे नाव पडले होते,तसाच त्याने त्या अश्वविजयाच्या वेळी भयभत झालेल्या इंद्राचा वध केला नाही म्हणून त्याला प्रसन्न झालेल्या इंद्रापासून अंतर्धानगतिरूप(गुप्त होण्याचे सामर्थ्य)वर प्राप्त झाल्यामुळे तो ‘अंतर्धान’ या नावने प्रसिध्द झाला.त्या अंतर्धानाला शिखंडीनीनामक भार्येच्या ठिकाणी सर्वसंमत असे तीन पुत्र झाले.||३||                                                              भावार्थ:----ते पावक,पवमान आणि शुची या नावाचे होते.ते तिन्ही पुत्र पूर्वीचे अग्नी(दक्षिणाग्नी,गार्हपत्य आणि आहवनीय)असून वशिष्ठ ऋषीच्या शापामुळे मनुष्यामध्ये उत्पन्न झाले होते ते पुनः योगमार्गाच्या योगेकारुंन शापापासून मुक्त  होवून आपले मुळचे अग्निरूप पत्व पावले.||४||                                                                                          भावार्थ:----नंतर ज्याने ‘अश्वहरण करणारा हा इंद्र आहे’ असे जंत असूनही त्याचा वध केला नाही,त्याच अंतर्धान राजाला (विजीताश्वाला) दुसऱ्या नभस्वतीनामक स्त्रीचेठीकानी हविर्धाननामक पुत्र झाला.||५||                                                   भावार्थ:----त्याने प्रजांपासून कर घेणे,दंडाचे द्रव्य स्वीकारणे इत्यादिक जी राजांची वृत्ती ती दुसऱ्यानां पिडा करणारी आहे असे जाणून,पुष्कळ वेळेपर्यंत चालणारे सत्र करण्याच्या निमित्ताने ती वृत्ती सोडून दिली.आपण—जीवानी आपल्यापासून जर इतरांना त्रास—दु:ख होत असेल तर,त्या वृत्तिचा त्याग करून इतरांना सुख होईल अशा वृत्तिचा स्वीकार करावा.अशा वृत्तित आपलेच—जीवाचेच हित असते.||६||                                                                                                        |                   तत्रापि हंस पुरुषं परमात्मानमात्मदृक् | यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना||७||                                                                                                                 भावार्थ:-----आणि त्या सत्रामध्येहि द्रव्य,देश,काळ,कर्म,देवता इत्यादिकांचे ठिकाणी परमात्मदृष्ठी ठेवून,शुद्ध,व पूर्ण अशा परमात्म्याचे पूजन करित होत्साता,पुण्याकारक समाधीच्या योगेकारून त्य भगवंताच्या वैकुंठलाकस पावला.म्हणून आपणही राजा—पृथूसारखे आचरण करून,द्रव्य,देश,काळ,कर्म,देवता,इत्यादिकांच्या ठिकाणी परमात्मदृष्टी—सर्वत्र जगात नसून,सर्वत्र परमात्मा आहे असा भाव--दृष्टी ठेवावी.असा आपला—जीवाचा भाव होण्यासाठी साधू—संत—महात्मा यांचा सत्संग करावा,त्यामुळे आपले—जीवाचे अज्ञान निवृत्त होऊन ज्ञान होईल.त्यावेळेस सर्वत्र परमात्मा दृष्टी होईल व त्यामुळे आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होउत.||७||                                                                                                     भावार्थ:----त्या हविर्धानापासून त्याच्या हविर्धानीनामक पत्नीला,बर्हिषद,गय,शुल्क,कृष्ण,सत्य,आणि जीतव्रत असे सहा पुत्र झाले.||८||        भावार्थ:----हे कौरवश्रेष्ठ,त्यामध्ये हविर्धानाचा पहिला पुत्र जो बहिर्षद तो प्रजाचे पालन करणारा,यज्ञाती अनुष्ठानरूप कर्मकांडाच्या--  ठिकाणी व प्राणायामादिक योगाभ्यासाचे ठिकाणी निष्णात असा महापुण्याशाली झाला.||९||                                          भावार्थ:----ज्या बहिर्षद राजाने,जेथे एक यज्ञ केला त्याच्या सामिपभागी दुसरा यज्ञ करावयाचा,त्याच्या सामिपभागी तिसरा याप्रमाणे यज्ञ करण्याचा क्रम चालविला असता,त्याच्या पूर्वाभिमुख पसरलेल्या दर्भानी आच्छादित झालेले हे सर्वही भूमंडळ यज्ञमंडपरूप झाले,म्हणून त्याचे नाव प्राचीबर्हि असे पडले आहे.||१०||                                                                      भावार्थ:----त्याने देवादिदेवाच्या(ब्रहमदेवाच्या)संगाण्याकारून समुद्राच्या शतद्रूतीनामक कन्येशी विवाह करून घेतला.त्या विवाहाचे वेळी,ती वयाने किशोरी(आकारा--बारा वर्षाची)होती व तिचे सर्व अवयव,सुंदर असून त्यावर तिने उत्तम अलंकार धारण केले होते.ती विवाह होमाच्या वेळी अग्नीला प्रदक्षिणा घालू लागली असता,तिला पाहून अग्निनेही कामातुर होवून तिची इच्छा जशी पूर्वी शुक्रीची(सप्तर्षीभार्येची)केली होती त्याप्रमाणे केली.||११||

 भावार्थ:----त्याचप्रमाणे त्या विवाह झालेल्या शतद्रुतीने चरणचालीच्या वेळी पायातील नुपुरांच्या मंजुळ ध्वनिनेच सर्व दिशेचे ठिकाणी असणाऱ्या देव,गंधर्व,ऋषी,शिद्धी,मनुष्य व सर्प ह्या सर्व पुरुषांना जिंकून(मोहित करून)सोडिले होते.||१२||                              भावार्थ:----त्या शतद्रुतीचेठीकानी प्राचीबार्हि राजाला प्रचेतस्-नामक दहा पुत्र झाले.त्या दहाचेही नाव व आचर सारखा असून ते सर्वही भगवदाराधनरूप धर्माचेठीकानी निष्णात होते.||१३||                                                                              भावार्थ:----पुढे पित्याने प्रजेच्या(प्राचीब्रर्ही)राजाने प्रजेच्या सृष्टीविषयी आज्ञा केलेले ते प्रचेतस्-पुत्र,भगवत्प्रसादावाचून उत्तम संतती होणार नाही,असे जाणून त्याच्या संतोषार्थ तप करण्याकरिता समुद्रामध्ये(त्याच्या कमरेइतक्या पाण्यांत)प्रविष्ट झाले आणि तेथें त्यांनी दहा—हजार वर्षेपर्यंत तपश्चर्या करून तिच्यायोगानें,तपाचे फल देणाऱ्या भगवंतांचे आराधन केले.आपणही—जीवाने संसारिक इच्छा पूर्ण होण्यासाठी भगवंतांचे तप—भक्ती अनुष्ठान करावे.||१४||                                                                       भावार्थ:----जाताना मार्गामध्ये दृष्ठी पडलेल्या व प्रसन्न झालेल्या श्रीमहादेवाने त्यांच्यावर प्रसाद करण्यासठी जे भगवंताच्या आराधनेचे साधन सांगितले होते त्याच्या योगाने भगवंताचे ध्यान,मंत्रजप पुजावागैरे करणाऱ्या त्या जितेंद्रिय प्रचेत्यांनी नारायणाचे आराधन केले.त्याचप्रमाणे आपणही—जीवानीही--मीही संसारिक इच्छा पूर्ण होण्यासाठी भगवंतांची भक्ती करावी.  ||१५||                                                                                                 भावार्थ:----विदुर म्हणाला---हे ब्रहमनिष्ठा मैत्रेय ऋषे,प्रचेत्यांचा शंकराबरोबर मार्गामध्ये समागम कसा झाला होता?ते व त्यांत संतुष्ठ झालेल्या शंकराने त्यांना भगवंताच्या आराधानाचे तत्वविचाराने भरलेले जे साधन सांगितले असेल ते मला सांगावे.||१६||                    भावार्थ:----हे ब्रह्मर्षे,सर्व संगपरीत्याग करून एकांतस्थळी वास करणारे मुनी,ज्या आवडत्या शंकराचे केवळ ध्यान करीत असतात,त्या शंकराबरोबर समागम घडणं हे ह्या जगात खरोखर प्राण्यांना फार दुर्लभ आहे.आपण—जीव संसारामुळे आसक्त असल्यामुळे सत्संग घडणे दुर्लभ आहे.जेव्हा आपण निष्काम कर्मे करून अंत:करण शुद्ध झाले तर सत्संग घडू शकतो,अन्यथा नाही.म्हणून आपण निष्काम कर्मे करावीत.||१७||                                                                            भावार्थ:----हे भगवन रुद्र,सरस्वरपी रममाण असतांहि लोकरचनेचे परिपालन करण्यासठी आपल्या तमोगुणात्मक भयंकर शक्तीने युक्त होवून लोकांमध्ये वारंवार संचार करीत असतो.||१८||                                                                   भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,सदाचारसंपन्न अशा त्या प्रचेत्यांनी पित्याचे वाक्य बहुमान पूर्वक स्वीकारून ते सिद्धीस नेण्याकरिता भगवदाराधनरूप तप करण्याविषयी सादरचित्त होवून ते पश्चिमेकडे निघून गेले. ||१९||                                           भावार्थ:----ते जातां-जातां,समुद्राच्या आलीकडे समुद्रापेक्षा काही लहान असे एक मोठे सरोवर त्यांनी अवलोकन केले.त्याचे उदक सत्पुरुषांच्या अंत:करणासारखे निर्मळ होते व त्या उदकांत राहणारे मत्स्य,कुर्मादिक प्राणी शांत होते.||२०||                                           भावार्थ:----तसेच काळी कमळे,तांबडी कमळे,चंद्रविकसि कमळे,सूर्यविकसि कमळे,आणि संध्याविकासी कमळे,ह्यांचे ते उत्पत्तीस्थान असून,हंस,सारस,चक्रवाक,ह्या पक्ष्यांच्या स्वरांनी नादयुक्त होते.||२१||                                                              भावार्थ:----तसेच मत्तभ्रमरांच्या सुस्वर गायनाने रोमांचयुक्त झाल्यासारखेच कीं काय असे कळ्यांनी भरलेले वल्ली व वृक्ष ज्यामध्ये होते आणि कमलकोशांतील रज दसदिशांचेठीकानी नेवून टाकणाऱ्या वायूच्या योगाने त्यामध्यें गुलाल उधळल्यासारखा उत्साह प्राप्त झाला होता.||२२||                                                                                                             भावार्थ:-----असो त्याठिकाणी मृदंग व पणव(झांजा) इत्यादिक वाद्दांच्या तालाला अनूसरून दिव्यपद्धतीवर चाललेले गंधर्वांचे मनोहर गायन श्रवण करून,ते राजपुत्र विस्मित झाले.||२३||                                                                                भावार्थ:----तो इतक्यांत त्या सरोवरांतून बाहेर पडणारा,नंदिकेश्वरादिक सेवकांनी युक्त,ज्याच्या यशाचे गंधर्वांदिकांणी गायन चालविले आहे,ज्यांची अंगकांती तापलेल्या सुवर्णासारखी आहे,ज्याचा कंठ निळा आहे,ज्याला तीन नेत्र आहेत आणि जो भक्तांवर अनुग्रह करण्याकरितां उद्दुक्त आहे,अशा त्या देवाधिदेव शंकराला अवलोकन करून,ज्यांना कौतुक वाटले आहे अशा त्या  राजपुत्रांनी त्याला वंदन केले.||२४-२५||                                                                                                    भावार्थ:----शरणागतांची पिडा दूर करणारा व धर्मवत्सल असा तो भगवान्-शंकर,संतुष्ठ होवून धर्मज्ञ,शीलसंपन्न व आपल्या दर्शनाने आनंदित झालेले अशा त्या प्रचेत्यास म्हणाला की,------------------||२६|| 

 भावार्थ:--श्रीरुद्र म्हणाला--तुम्ही प्राचीनबर्हि राजाचे पुत्र आहां असे मला ठावूक आहे व तुमच्या मनात करावयाचे जे भगवंताचे आराधन तेही मला समजले आहे,तुमचे कल्याण असो.तुमच्यावर अनुग्रह करण्याकरिताच हे मी तुम्हाला दर्शन दिले आहे. ||२७|| भावार्थ:---कारण जो प्राणी,सूक्ष्म अशा त्रिगुणात्मक प्रधानाहून व जीवसंज्ञक पुरुषाहून पर(प्रकृतीपुरुषांचा नियंता) अशा साक्षत भगवान वासुदेवाला शरण गेला आहे तो मला प्रिय आहे.आपण—जीव जर निष्काम भावनेने भगवंतांस शरण गेलेलो असुत तर आपण—जीव—मी भगवंतांचा अत्यंत प्रिय आहोत,पण आपण सकाम—भावनेने—संसारातील इच्छेने शरण केलेलो असुत तर आपण—जीव भगवंतांस प्रिय होत नाहीत,म्हणून आपण—जीवांनी निष्काम परमार्थाच करावा.त्यामुळे भगवंत आपल्यावर प्रसन्न होतात व पारमार्थिक इच्छा पूर्ण करतात.||२८||                                                                       भावार्थ:---कारण स्वधर्माचे उत्तमप्रकारे आचरण करणारा पुरुष,शंभर जन्मांनी ब्रहमदेवाच्या स्वरूपी लय पावतो.त्यापेक्षाही अधिक पुण्यवान असेल तर माझ्या स्वरूपी मिळतो,आणि जसा मी (रुद्र)व इतरही अधिकारावर असलेले देव आपापले अधिकार संपले आणि लिंगदेहाचा भंग झाला म्हणजे भगवद्रूपी मिळतात त्याप्रमाणे भगवद्भक्त पुरुष,देहांती सनातन वैष्णव दासास पावतो.||२९||                   भावार्थ:----यास्तव तुम्ही भगवद्भक्त असल्यामुळे जसा भगवान मला प्रिय आहे त्याप्रमाणेच तुम्हीही मला प्रिय आहा.भगवद्भक्तांनीहि माझ्याहून दुसरा कोणीही कधीही अतिप्रिय होत नाही.म्हणून आपण—जीवानी भगवद्भक्त व्हावे.||३०||                 भावार्थ:-----यास्तव जप करण्यास योग्य,पवित्र,मंगलकारक,श्रेष्ठ आणि भगवत्स्वरूपाची प्राप्ती करून देणारे असे जे हे स्त्रोत मी तुम्हाला सांगतो,ते तुम्ही श्रवण करा आणि एकांत स्थळी त्याच्या जप करा.म्हणून आपण—जीवानी जे जप करण्यास योग्य, पवित्र,मंगलकारक श्रेष्ठ आणि भगवतस्वरुपाची प्राप्ती करून देणारे जे स्त्रोत आहेत त्याचा अंत:करण एकाग्र करून जप करावा.त्यामुळे आपले अंत:करण शुद्ध होते.अंत:करण शुद्ध झाल्यानंतर सत्संग घडून ज्ञानाद्वारे मोक्ष प्राप्त होतो.||३१||                                                        भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे ज्याचे अंत:करण सदय—दयावंत आहे व ज्याचे नारायण हेच मुख्य दैवत आहे असा तो भगवान शंकर,हात जोडून अतिनम्रप्रमाणे उभे राहिलेल्या त्या राज-पुत्रांस म्हणाला की,-----------------------||३२||                                                  भावार्थ:----श्रीरुद्र म्हणाला---हे देवा,आत्मवेत्यांमध्ये श्रेष्ठ जे भगवद्भक्त त्यांना परमानंद लाभाची प्राप्ती होण्याकारीतच तू आपला उत्कर्ष प्रगत केला आहेस,यास्तव मलाही स्वनंदाचा लाभ असो.तू परमानंदरूपानेच नित्यस्थित आहेस म्हणून सर्वरूपी तुज परमात्म्याला नमस्कार असो.||३३||                                                                                      भावार्थ:----तसाच जो तू कमलनाभ भगवान,आकाशादिक पंचमहाभूते,त्यांची शब्दादिक सूक्ष्मरूपे व इंद्रिये ह्यांचा आत्मा,शांत निर्विकार आणि स्वयंप्रकाश आहेस त्या तुज चित्ताधिष्ठात्या वासुदेवाला नमस्कार असो.||३४||                                                    भावार्थ:-----सूक्ष्म(दुर्लक्ष)अविनाशी आणि विश्वसंहारक अशा अहंकारधीष्ठत्या तुज संकर्षणाला नमस्कार असो.ज्यापासून विश्वाचा बोध होतो अशा बुद्धीच्या अधिष्ठात्या तुज प्रद्दुम्नाला नमस्कार असो.||३५||                                                          भावार्थ:----विषय ग्रहण करणाऱ्या इंद्रियांचा राजा अशा मनाच्या अधिष्ठात्या तुज अनिरुद्धाला वारंवार नमस्कार असो.आपल्या तेजाने जगाला व्यापणाऱ्या वृद्धीक्षयरहित अशा सुर्यरूपी तुला नमस्कार असो.||३६||                                                            भावार्थ:----तसाच स्वर्ग व मोक्ष यांचे द्वार,निरंतर पवित्र अंत:करणामध्ये राहणारा,कर्मविस्तारक असल्यामुळे होता अध्वर्यू इत्यादिक ऋत्विजांनी घडणाऱ्या कर्माला साधनभूत आणि सुवर्णरूप वीर्याने युक्त अशा अग्निरूप तुला नमस्कार असो.||३७||                            भावार्थ:----तसाच पितरांचे अन्नरूप व देवाचें अन्नरूप अशा सोमरूपी तुला नमस्कार असो.याप्रमाणे सूर्य,अग्नी आणि सोम यांच्या रूपाने वेदत्रयाचा अधिपती अशा तुज हरील नमस्कार असो.सर्व जीवांना तृप्ती देणाऱ्या सर्व-रसरुपी(उदकरुपी)तुला नमस्कार असो.||३८||                                                                                                            भावार्थ:---सर्व प्राण्यांचा देहरूप,पृथ्वीरुपी व विराड्-रुपी अशा तुज हरीला नमस्कार असो.मनसामर्थ्य,इंद्रियसामर्थ्य आणि देहसामर्थ्य हे ज्याचे धर्म आहेत असा त्रैलोक्याचे पालन करणारा वायुरूपी जो तू त्याला नमस्कार असो.||३९||                                       भावार्थ:-----शब्द्गुणांच्या योगाने लोकांतील सर्व पदार्थांचा ज्ञापक अवकाशदातृत्वाच्या योगाने सर्वांच्या आतला व बाहेरचा व्यवहार करणारा अशा आकाशररूपी तुज भगवंताला नमस्कार असो.पुण्याच्या योगाने प्राप्त होणारा व प्रकाशमय असा स्वर्गवैकुंठादि लोकरूपी जो तूं त्याला नमस्कार असो.||४०||                                                                                           भावार्थ:-----पितृलोकाला पोचविणारा प्रवृत्तकर्मरूपी,देवलोकाला पोंचाविणारा प्रवृत्तरूपी,निवृत्तरूपी आणि अधर्माचे फळ देणारा दु:खदायक मृत्युरूप अशा तुला नमस्कार असो.||४१||                                                                                          भावार्थ:-----हे ईश्वरा,इच्छित फळांचा दाता,सर्वज्ञ पुराणपुरुष,सांख्यशास्त्र व योगशास्त्र यांचा अधिपती,अकुंठ बुद्धीने युक्त अशा परमधर्मरूप तुज कृष्णाला नमस्कार असो.||४२||                                                                                   भावार्थ:----कर्ता,कारण आणि कर्म ह्या तीन शक्तींनी युक्त अशा अहंकाररुपी तुज रुद्राला नमस्कार असो.आणि ज्याच्या पासून वाणीची ‘परा,पश्यंती,मध्यमा आणि वैखरी या रूपांनी’ अनेकप्रकारची उत्पत्ती होते व ज्ञानक्रियाशक्तिरूप आहे अशा ब्रह्मस्वरूपी तुला नमस्कार असो.||४३||                                                                                                           भावार्थ:----हे भगवान,तुझ्या दर्शनाची इच्छा करणाऱ्या आम्हाला,तू आपले,भगवभ्दक्तांनी बहुमानपूर्वक सत्कार केलेले दर्शन दे.म्हणजे भक्तांना अत्यंत प्रिय असे आपले स्वरूप आम्हाला दाखीव.ते तुझे स्वरूप सर्व इंद्रियांना तृप्त करणारे अलौकिक विषययुक्त आहे.||४४||                                                                                                                    भावार्थ:----आणि वर्षाऋतूंतील दाट मेघाप्रमाणे श्यामवर्ण असून ज्याचेठीकानी सर्व सौदर्याचा संग्रह आहे,जेथे मनोहर आणि दीर्घ असे चार बाहु आहेत,ज्याचेठीकानी यथायोग्य सर्व अवयवांणी युक्त सुंदर मुख आहे,||४५||                                                    भावार्थ:----जेथे कमळांच्या कोशामध्ये असणाऱ्या पत्रामध्ये आरक्त रेखेंनी युक्त नेत्र आहेत,जेथे सुंदर भ्रुकुटी आहेत,जेथे सुरेख नासिका आहे,जेथे सुभोषित दांत आहेत,जेथे सुंदर गालांनी युक्त मुख आहे,ज्याचे कान सारखे असून रूपाचे सौंदर्य वाढविणारे आहेत||४६||                                                                                                              भावार्थ:----ज्याच्या कटाक्षांचेठिकाणी संतोषसूचक किंचित हास्य आहे,जे कुरळ केशांनी सुभोषित आहे,ज्याच्याठीकानी कमळांतील केसारांप्रमाणे तेजस्वी भरजरीचे दोन पितांबर आहेत,ज्याच्या कानांमध्ये उज्ज्वल कुंडले आहेत.||४७||                                     भावार्थ:----ज्याचेठीकानी देदीप्यमान अशी किरीट,कडी तोडे,रत्नाचे हार,नुपूरें व करगोटा हि भूषणे आहेत,जे शंख चक्र,गदा,पद्म वनमाला व अलंकारांवर जडित सलेली रत्ने यांच्या उत्तम शोभेने युक्त आहे.||४८||                                                        भावार्थ:----जे,सिंहाच्या स्कंधासारख्या स्थूल स्कंधाचे ठिकाणी कुंडलहारादिकांच्या दीप्ती धरण करणारे आहे,ज्याच्या योगाने कंठ सुभोषित दिसतो असा कौस्तुभ आणि मणि  ज्याचेठीकानी आहे,कधीही वियोग न पावणाऱ्या लक्ष्मीने (लक्ष्मीच्या रेखरूप चिन्हाने) ज्याने सुवर्णाच्या कसोटीच्या पाषाणाची शोभा मागे सारिली आहे अशा वक्ष:स्थळाने जे सुभोषित आहे.||४९||                                                                   भावार्थ:-----ज्याचेठीकानी श्वासोच्छावासांच्या योगाने हालत असलेल्या तीन वळ्यांनी मनोहर असे अश्वत्थपर्णासारखे पोट दिसत आहे,जे भोवऱ्याने युक्त व खोल असलेल्या नाभीच्या योगाने,जेथून जग बाहेर पडेल त्याच द्वाराने पुनः आंत प्रवेश करीत आहे काय असे दिसत आहे.||५०||                                                                                                  भावार्थ:----जेथे श्यामवर्ण कटीभागाने अधिकच झळकणाऱ्या पितांबरावर सुवर्णमय मेखला धारण केलेली आहे,ज्याचेठिकाणी पाय,पोटऱ्या,मांड्या हे दोन दोन अवयव एक सारखे असून सुंदर आहेत,जेथे खोलगट गुडघे आहेत,जे स्वरूप दिसण्यांत सुरेख आहे.वरील सर्व सगुण—साकाराचे वर्णन केल्याप्रमाणे आपणही—जीवनी—मी भगवंतांच्या सगुण-साकाराचे वर्णन करावे,कारण त्यामुळे आपले अंत:कारण शुद्ध होते.||५१||                                                                                                               भावार्थ:----हे प्रभो,हे---शरद-ऋतूंतील कमलाच्या पत्रांप्रमाणे कांतीने युक्त असलेल्या नखांच्या प्रभांनी आमचे अंतर्गत अज्ञान नाहीसे करणाऱ्या पावलाने युक्त असून व भक्तांचे संसारभय दूर करणारे असून आश्रयस्थानभूत स्वरूप तूं आम्हांला दाखीव.कारण,हे गुरो,आम्हां अज्ञजणांना मार्ग दाखविणारा तूं गुरूच आहेस.आपले—जीवाचे अंत:कारण शुद्ध झाल्यानंतर तोच भगवंत आपणास—जीवास—मला संत—महात्मा यांची भेट लावून देतो.आपणास—जीवास—मला सत्संग करण्याचा अधिकार प्राप्त होतो.त्यामुळे आपले—जीवाचे—माझे अज्ञान निवृत्त होऊन ज्ञान प्राप्त होते.म्हणून आपण जीवानी भगवंतांच्या सडून-साकाराचे चिंतन करावे.||५२||       |             एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् | यद्भक्तियोगोsभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ||५३||                                     भावार्थ:----हे देवा,ज्या तुझ्या स्वरूपाचा,ध्यान,सेवा स्तुती व नमस्कारादिरूप भक्तीयोग,केला असतां तो स्वधर्माचरण करणाऱ्या भक्तांच्या जन्ममरणादिरूप संसारभयाची निवृत्ति करितो,ते तुझे स्वरूप अंतःकरणाची शुद्धी व्हावी अशी इच्छा करणाऱ्या जणांनी केवळ ध्यान करण्यास योग्य आहे,ते प्रत्यक्ष प्राप्त होणारे नव्हे.ते प्रत्यक्ष प्राप्त होण्यासाठी संसागाद्वारे ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.त्याचा—परमात्म्याचा अनुभव प्राप्त होण्यासाठी सर्व विषयांचा त्याग केल्यानंतर परमात्म्याची अनुभूती येते.||५३||                                                                                                                   भावार्थ:----विषयासक्त अशा सर्व प्राणिमात्रांना जरी तूं दुर्लभ आहेस तथापि भक्तिमान पुरुषांना सुलभ आहेस कारण,तूं स्वर्गाचे राज्य करणाऱ्या इंद्रालाही पूज्यत्वेकरून मान्य आहेस आणि जो केवळ आत्मवेत्ता पुरुष आहे त्यालाही तुझ्याहून दुसरे काहीच प्राप्त करून घ्यावयाचे नाही.जे पुरुष विषयासक्त आहेत,त्यांना भगवंत प्राप्त होत नाही,कारण भगवंत जेथे आहे,तेथे विषय—संसार नाही व जेथे विषय—संसार आहे,तेथे भगवंत नाही.तसेच जेथे भगवंत आहे,तेथे सुखरूपता आहे व जेथे विषय—संसार आहे,तेथे किंचित सुख व अपार दु:ख आहे.जसे जेथे अंधार आहे,तेथे प्रकाश नाही व जेथे प्रकाश आहे,तेथे अंधार नाही.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम भक्ती करून,विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.यातच जीवाचे परम-हित आहे.||५४||                                                                                                               |                  तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया | स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्ग्ती: ||५४||                                                     भावार्थ:----यास्तव दुःखाने आराधना करण्यास योग्य अशा हि तुला,सदाचारसंपन्न पुरुषानाही दुर्लभ अशा एकांतभक्तीने प्रसन्न करून घेऊन,तुझ्या चरणकलाशिवाय दुसऱ्या विषयसुखाची कोण बरे विचारी पुरुष इच्छा करील?कोणीही करणार नाही.म्हणून—आपण—जीवानी निष्काम भक्ती करावीच,तर सकाम भक्ती करू नये.असे कळल्यानंतर कोणीही विवेकसंपन्न पुरुष सकाम भक्ती न करता निष्काम भक्तीच करेल.||५५||                                                                                                            भावार्थ:----शौर्य आणि उत्साहशक्ति ह्यांनी क्षोभ पावलेल्या आपल्या भ्रुकुटीच्या योगाने सर्व विश्वाचा विध्वंस करणाराही काळ,ज्या तुझ्या चरणाचेठिकाणी शरण गेलेल्या पुरुषाला,हा माझ्या स्वाधीन आहे असा अभिमान करीत नाही,त्या चरणकमलाहून दुसरे निर्भय स्थान कोणते आहे?कोणतेच नाही.म्हणू आपण जीवानी निष्काम भक्तीच करावी—करीलच असा माझा निश्चिय आहेच.||५६||                   |               क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्ग नापूनर्भवम् | भगवत्सगिसग्स्य मर्त्यानां किमुताशिष: ||५७||                                    भावार्थ:----तुझ्या भक्तांची संगति तर सर्व पुरुषार्थामध्ये श्रेष्ठ आहे.म्हणून आपण जे भगवंतांचे भक्त आहेत,त्यांचीच संगती करावी, तर जे विषयांचे भक्त आहेत त्यांची संगती करू नये.कारण,तुझ्या भक्तांच्या संगतीच्या अर्ध्या क्षणाच्याही बरोबरीने आम्ही स्वर्गाची किंवा मोक्षाचीही तुलना करीत नाही,मग मनुष्यांच्या राज्यांदिक संपत्तीची त्याच्या बरोबरच तुलना होणार नाही हे काय सांगावे ! म्हणजे भगवद्भक्तांची अर्धा क्षणही संगति झाला असतां,जो भजनानंद प्राप्त होतो तसा दुसऱ्या कोणत्याही साधनाने प्राप्त होत नाही,म्हणून भगवद्भक्तांचीच संगती करावी,कारण ती संगती भगवंतांकडे नेणारी असून जन्म—म्सारण निवृत्ती करणारी आहे.||५७||    भावार्थ:----म्हणून त्याचे चरण पापनाशक आहे अशा तुझ्या कीर्ती व गंगातीर्थ ह्यांच्या आतून व बाहेरून घडलेल्या स्नानांच्या योगाने ज्यांचे पाप अगदी नाहीसे झाले आहे व त्यामुळे भूतदया,कामक्रोधादिराहत्य आणि चांगले शील हे गुण ज्याचे अंगी प्राप्त झाले आहेत त्या सत्पुरुषांचा आम्हांला समागम होवो हाच तुझा आमच्यावर अनुग्रह व्हावा.आपले—जीवाचे निष्काम कर्मे व निष्काम उपासना करून------------ ||५८||                                                                                            भावार्थ:----जेव्हां तुझ्या भक्तांच्या संगतीहून झालेल्या भक्तीयोगाने साधक पुरुषाच्या चित्तावर अनुग्रह होऊन ते शुद्ध होते,म्हणजे रजोगुणाने व्याप्त होऊन विषयाचे ठिकाणी आसक्त होत नाही व तमोरूप गुहेचेठिकाणी (अज्ञानरूप सुषुप्तव्यस्थेमध्ये)लय पावत नाही,तेव्हाच अनायासाने तो मननशील पुरुष तुझे तत्त्व पाहतो,नाहीतर पाहत नाही.आपले—जीवाचे भक्तांची संगती केली असता,निष्काम भक्तीच्या योगाने अंत:करण शुद्ध होते,त्यामुळे विषयांविषयी वैराग्य उत्पन्न होते.भगवंतांच्या भक्तांचे चित्त सुषुप्ती अवस्थेत लय पावत नाही,तर तेव्हा तो मनन करितो म्हणजेच आत्म्यास पाहतो—जाणतो.ज्ञानी भक्त स्वरूपाच्या दृष्टीने पाहत नाही,तर अध्यस्ताच्या दृष्टीने पाहतो.||५९||                                                                                                         |               यन्नेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् | तत् त्वं ब्रह्म परंज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ||६०||                                                                                            भावार्थ:----हे देवा,ज्याचेठिकाणी—परमात्म्याच्या ठिकाणी हे जग प्रकाश पावते,व जगतामध्ये जे सच्चिदानंद-स्वरूपत्वेकरून भासते आणि आकाशासारखे व्यापक आहे व जे सर्वांपेक्षा अधिक प्रकाशक आहे ते तुझे ब्रहमतत्त्व होय.||६०||                                                         भावार्थ:----हे भगवन जिच्या योगाने तुझ्याहून इतरांचे ठिकाणी आत्मबुद्धी उत्पन्न होते जग तुझ्याहून निराळे आहे असे भासते आणि जी आत्मरूप तुझ्याठीकानी आपले कार्य मोहादिक करण्यास समर्थ होत नाही अशा त्रिगुणात्मक मायेच्या योगेकारून विकाररहित असाही जो तूं,हे जग ब्राह्मादि-रूपेकरून उत्पन्न करितोस.विष्णुदिरुपेकरून पालन कारीतोस आणि रुद्रादिरुपेकरून संहार करितोस त्या तुज भगवंतला आम्ही स्वंतत्र असे जाणतो.आपण—जीवानी सत्संग करून ज्ञानाद्वारे परमात्म्यास जाणून अनुभव घ्यावावयास पाहिजे.||६१||                                                                           भावार्थ:----हे देवा,जे कर्मयोगी,विश्वासयुक्त होवून,कर्माची सिद्दी होण्यासाठी,ज्याचे ज्ञान पृथ्वीव्यादिभूते,इंद्रीये आणि अंत:करण यांच्या योगाने प्रवर्तकत्वेकरून होते अशा ‘ह्या तुझ्या स्वरूपाचेच ध्यान,सेवा,इत्यादिकेकरून उत्तमप्रकारे पूजन करितात तेच वेदोक्त व आगमनोक्त कर्म करण्यामध्ये निपुण आहेत असे समजावे.आपण—जीवानी भगवंतांचे घ्यान,सेवा,इत्यादिकरून उत्तम प्रकारे वेदोक्त निष्काम भक्ती—पूजन करावे.असे आपण—जीवानी केले असता भगवंतांचे प्रिय भक्त होतोत.||६२||                                                            भावार्थः----हे भगवन,सृष्टीच्या पूर्वी ज्याची मायाशक्ति निजून राहिली आहे असा---------------- आदिपुरुष,महत्तत्व,अहंकार,आकाश,वायू,तेज,जल,पृथ्वी,देव,ऋषि,आणि भूतगण असे हे विश्व उत्पन्न होते.||६३||                भावार्थः----याप्रमाणे आपल्या मायाशक्तिने,जरायुज,स्वदेज,अंडज आणि उद्भीज अशा चार प्रकारचे उत्पन्न केलेले,जे हे शरीररुपी नगर त्यामध्ये तूं आपल्या “जीव” आणि “अंतर्यामी” अशा दोनप्रकारचा अंशांनी प्रविष्ट झाला आहेस.म्हणून शरीराच्या आंत असणाऱ्या त्या दोनप्रकारच्याहि तुला “पुरुष” असे म्हणतात.त्यामध्ये जो मधुमक्षिकांनी निर्माण केलेल्या मधासारख्या तुच्छ विषयसुखाला इंद्रियांनी सेवन करितो तो “जीव” होय आणि तेथे जो अभोक्ता असून सर्व जाणणारा आहे तो “अंतर्यामी भगवान” होय.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून अज्ञान घालवून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.सर्व विषयांचा त्य्साग करून भगवंतांचा अनुभव घ्यावा.असे केले असता आपण पर्सामात्मरूप असुत.आपण आणि परमात्मा भिन्न नसून एकच आहोत.||६४||                                                                                                        भावार्थः----याप्रमाणे जगाला उत्पन्न करून त्यामध्ये झालेला जो तूं तोच मेघपंक्तीना जिकडे तिकडे चालविणाऱ्या वायूप्रमाणे भूतांच्याच योगेकरून स्थावरजंगमात्मक सर्व भूतांचा उपसंहार करितोस.कारण,तुझा वेग अतिप्रचंड असून तुझ्या स्वरूपज्ञानाविषयी केवळ अनुमानच करावे लागते.||६५||                                                                                                                  भावार्थः----हे ईश्वरा,क्षुधेच्या योगाने जिभळ्या चाटीत असलेला सर्प,जसा उंदराला गिळून टाकितो त्याप्रमाणे विषयाविषयी लंपट आणि विषय प्राप्त झाले तरीसुद्धा अत्यंत लोभी असल्यामुळे असेच हे करावयाचे अशा चिंतेने फार असावध असलेल्या या जनांला,सावध असा कालरुपी तूं,एकाएकी गट्ट करून टाकितोस.आपण—जीव जर अज्ञान दशा न संपविता,विषयांचा संग न सोडता असावध जीवन जगू लागलोत तर भगवंत आपणास—जीवास—मला कालारुपणे ग्रासून टाकून पुन्हा—पुन्हा जन्म—मरण फेऱ्यात आखाड फिरवीत राहतो व दुख देतो.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून,विषयांचा भोग न घेता त्याग करून परमात्मारूप होऊन जन्म—मरण फेरा निवृत्त करावा.||६६||                                                                                                                  भावार्थः----म्हणून कालापासून नाश होईल या भीतीने आमचा गुरु ब्रहमदेव आणि स्वयंभूवादिक चवदा मनु,यांनी दृढ विश्वासाने ज्या तुझ्या चरणकमलाचे अर्चन केले आहे व त्या तुझ्या चरणकमलाला,’तुज पुरषोत्तमाच्या अनादाराने ज्याचे शरीर कालाच्या भयाने कंपित होत आहे असा’ कोण बरे विद्वान पुरुष,सोडून देईल?(कोणीच सोडून देणार नाही.)म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून व विषयांचा त्याग करून दृढ ज्ञानाद्वारे परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||६७||                                                                                                                        भावार्थः----असो,कालरुद्रादिकांच्या भयाने हे सर्व जग ग्रासून टाकिलेले आहे,यास्तव हे ब्रह्मस्वरूप परमात्मन,तुला शरण जाणे हेंच कालादिकांच्या भयाचे निवर्तक आहे असे जाणणाऱ्या आमची,सर्वथा भयरहित अशी गति तूंच आहेस.आपण जीवानी भगवंतांस  शरण जाऊन काळाचे—मृत्यूचे निवारण करावे.काळाचे—भयाचे निवारण केले असता सर्व दु:खाची निवृत्ती व सर्व सुखाची प्राप्ती होते.||६८||                                                                                                                  भावार्थः----हे राजपुत्र हो,तुम्ही शुद्ध चित्त व स्वधर्माचे आचरण करीत असतां भगवंताचेठिकाणी आपले अंतःकरण समर्पण करून मी सांगितलेल्या ह्या स्त्रोत्राचा जप करीत जा म्हणजे तुमचे कल्याण (मोक्षप्राप्तीरूप)होईल.||६९||                                    भावार्थः---आपल्याठिकाणी व सर्व प्राणीमात्रांचेठिकाणी असणाऱ्या त्याच परमात्मरुपी हरीचे तुम्ही ध्यान व स्तवन करीत होते पूजन करीत जा.आपण—जीवानी—मी हरीचे ध्यान केले असता व हरीचे स्तवन निष्काम चित्ताने करावे.||७०||                                                                                                  भावार्थः----तसेच योगादेशनामक हे स्तोत्र माझ्यापासून पावोन,मनाणे धारण करणारे मौनव्रती व सावधानचित्त असे सर्व तुम्ही,आदरपूर्वक याचा जप करीत जा.||७१||                                                                                                                   भावार्थः----पूर्वी सृष्टी करण्याची इच्छा करणारा व मरीच्यादिक ऋषींचा अधिपती जो भगवान ब्रहमदेव,त्याने, प्रजोत्पति करण्याची इच्छा करणाऱ्या आम्हां भृग्वादिक पुत्रांना हेच स्तोत सांगितले होते.||७२||                                                                                                                  भावार्थः----प्रजोत्पति करण्याविषयी ब्रहमदेवाने प्रेरणा केलेल्या त्या सर्व आम्हीं प्रजापतींनी,ह्या स्तोताच्या योगाने सर्व प्रतिबंधाचे निवारण करून अनेक प्रकारच्या प्रजा उत्पन्न केल्या.||७३||                                                                                                                 |              अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित:पुमान | अचिराछ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ||७४||                                                                                                                        भावार्थः----यास्तव आतां सुद्धां जो प्रयत्न करणारा पुरुष,वासुदेवपरायण व एकाग्रचित्त होवून नित्य या स्तोताचा जप करितो तो लवकरच धर्म,अर्थ,काम मोक्ष,यापैकी पाहिजे असेल ते फल पावतो.म्हणून आपण—जीवानी या स्त्रोताचा जप करून धर्म,अर्थ,काम,मोक्ष यापैकी जी कामना होईल त्यासाठी जप करीन,त्यामुळे माझे इच्छित फळ मिळेल.||७४||                |                   श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम् | सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ||७५||                                    भावार्थः----हे राजपुत्र हो,या लोकी असलेल्या सर्व फळामध्ये ज्ञान हेच मोक्ष देणारे उत्कृष्ठ फळ होय.कारण,ज्ञान्र्प नौकेचा आश्रय करणारा पुरुष,दुस्तर अशाही संसारसमुद्राला अनायासने तरुण जातो||७५||                                                                                                                 भावार्थः----असो,मी सांगितलेल्या हे भगवंताचे स्तोत्र,जो पुरुष श्रद्धेने युक्त होवून पठण करितो,तो दु:खानें प्रसन्न होण्यास योग्य अशाही श्रीहरिला सुखाने प्रसन्न करून घेतो.म्हणून आपण—जीवानी स्तोत्राचा श्रेद्धेने जप करून श्रीहरिला प्रसन्न करून घेईन.||७६||                भावार्थः----आणि मी सांगितलेल्या स्तोत्राने सावकाशपणे स्तुती केलेल्या ह्या श्रीहारीपासून पुरुष,जे जे इष्ठ फळ इच्छितो ते ते त्यास प्राप्त होते.कारण,तो भगवान सर्व फळांचा एकच आश्रय आहे||७७||                                                                                                                   भावार्थः----जो मनुष्य,पहाटेच्या वेळी उठून श्रद्धेने युक्त होत्साता,हात जोडून या स्तोत्राचेचे श्रवण करितो किंवा पठाण करितो तोही कर्म बंधनापासून मुक्त होतो.म्हणून आपस्न—जीवानी दररोज पहाटे उठून भगवंतांस हात जोडून नमस्कार करितो.नमस्कार केल्यानंतर या स्तोत्राचे श्रवण करावे.श्रवण केल्यामुळे कर्म-बंधनातून मुक्त होतो.||७८||                                                                                                                                                                                       |                              गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस परमात्मन: स्तवम् |                                                         |                               जपन्त एकाग्रधियस्तपो मह- च्चध्वमन्ते तत आप्यस्यथेप्सितम्  ||७९|| भावार्थः----हे राजपुत्रा हो,मी गायन,केलेल्या ह्या परम पुरुष,परमात्म्याच्या स्तोत्राचा जप करीत होत्साते तुम्ही मोठे तप करा म्हणजे त्याच्या योगाने शेवटी इच्छित फलाला पावला.आपण—जीवांनी या स्तोत्राचा जप केल्याने इच्छित फळाची प्राप्ती होते. ती मागणी संसारातील असो किंवा परमार्थातील असो.कोणतीही—संसारातील किंवा परमार्थातील इच्छा पूर्ण होते.संसारातील व परमार्थातील या प्रकाराच्या ह्या दोन्ही इच्छा पूर्ण होणार नाहीत.पारमार्थिक इच्छा म्हणजे अंत:करण शुद्ध व संसारिक इच्छा म्हणजे विषयांची प्राप्ती होय.यापैकी कोणतीही एक इच्छा पूर्ण होईल.जसे आपण खरेदी करण्याकरिता बाजारात गेलोत तर,बाजारातील वस्तू खरेदी केल्यानंतर बाजारातील वस्तू मिळाली तर,तितक्या खरेदी करून त्या वास्तुकारिता जितके रुपये खर्च झाले असतील,तितके आपल्या खिशातील रुपये कमी होतील असे निश्चितच आहे.आपणास बाजारातील वस्तुमिळावी व खिशातील रुपये कमी होऊ नयेत अशा प्रकारचा इच्छा कधीच पूर्ण होणार नाही.||७९||                                                                                              याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुरांणातील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये रुद्रगीतकथननामक हा चोविसावा(२४)अध्याय(७९)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला||२४||                                                                                                          |                              ||श्रीकृष्णा अर्पण मस्तू||   ||श्रीसादागुरुचाराणार्पणमस्तू|| __________________________________________________________________________________________  २५---याप्रमाणे रुद्रगीत श्रवण करून ते प्रचेते,समुद्राच्या पाण्यांत उभे राहून तपश्चर्या करूं लागले असतां,त्यांच्या प्राचीनबर्हीनामक पित्याजवळ येऊन दयाळू नारदाने पुढील पांच अध्यायांनी त्याला कथारूपाने अध्यात्मज्ञानाचा उपदेश केला आहे.त्यांत या पंचविसाव्या अध्यायामध्ये नारदाने पुरंजनराजाच्या कथामिषाने आत्म्याला बुद्धीला संगतीने अनेकप्रकारचा संसार प्राप्त होतो असा प्रकार वर्णन केला आहे.||                                                                                       |२५---                                        २५---पुरंजन आख्यानाचा प्रारंभ                    __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच:---                                                                                                     |                   इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजित: | पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हर: ||१||                                 भावार्थ:---मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाने भगवान रुद्राने प्रचेत्यांना भगवत्स्तोत्राचा उपदेश केला असता त्या प्राचीनबर्ही राजाच्या पुत्रांनी त्या रुद्राचे पूजन केले.नंतर त्या राजपुत्रांच्या देखत तो रुद्र,त्या ठिकाणीच अंतर्धान पावला.||१||                           भावार्थः----नंतर रुद्राने उपदेश केलेल्या भगवंताच्या स्तोत्राचा जप करणाऱ्या त्या सर्व प्रचेत्यांनी,समुद्राच्या पाण्यांत उभे राहून दहाहजार वर्षेपर्यंत तप केले.आपणही—जीवानी उपदेश ग्रहण केल्यानंतर ज्याप्रमाणे साधना सांगितली,त्यानुसारच साधना प्रत्यक्ष करावी.ज्याप्रमाणे साधना सांगितली व त्यानुसार साधना केली तरच त्या साधनेचे फळ मिळते.आपण उपदेश ग्रहण करून साधना न केली तर त्या साधनेचे मुळीच फळ मिळत नाही.||२||                                                                                                              भावार्थः----हे विदुरा,इकडे प्राचीनबर्हि राजा,कर्मांचेठिकाणी आसक्तचित्त असल्यामुळे त्याला आत्मतत्त्व जाणणाऱ्या दयालु नारदाने अध्यात्मतत्त्वाचा उपदेश केला.आपण जर वक्ता असाल तर जे जीव कर्म-मार्गांत आसक्त आहेत त्यांना सकाम कर्म-मार्गांतून निष्काम कर्मांचे मार्गदर्शन करावे न निष्काम उपासनेचे महत्व सांगितले.जेव्हा श्रोत्यांचे निष्काम कर्मे करून व निष्काम उपासना करून अंत:करण स्थिर झाल्यानंतर त्यांना ज्ञान—मार्गाचा—आध्यात्म-तत्त्वाचा उपदेश करावा.||३||                                                                                                              भावार्थः----तो असा की,हे राजा तूं,काम्यकर्माच्या अनुष्ठानेकरून स्वार्थाकरीता कोणत्या फलाची इच्छा करीत आहेस?आतां अज्ञलोकांच्या दृष्टीने दुःखाची हानी व सुखाची प्राप्ति असे दोनप्रकारचे जरी कर्मफल दिसत आहे तथापि ते नश्वर असल्यामुळे या कर्ममार्गामध्ये विचारी पुरुष,त्या दोन्हीचीही इच्छा करीत नाहीत.आपण—जीवानी—मी कर्म करून,काम्य कर्मांचे फळ जरी दिसत असले तरी,म्हणजे दु:खाची हानी व सुखाची प्राप्ति दिसत असली तरी,ती सुखाची प्राप्ती क्षणिक—कांही कालापुरती आहे,तर कायमची नाही,अशी वस्तुस्थिती आहे.आपणास—जीवास तात्पुरत्या सुखाची गरज आहे किंवा कायमच्या सुखाची गरज आहे ? असा जर आपणच आपणास प्रश्न केला तर त्या प्रश्नाचे उत्तर आपणच आपणास काय येईल ? आपणास आपलेच उत्तर हे येईल की,मला तात्पुरते सुख नको,तर कायमचे सुख मिळो हेच प्रत्येकांचे उत्तर येईल असे प्रत्येकांचे मत आहे.म्हणून आपण—जीवानी कायमच्या सुखासाठीच प्रयत्न करावे,तर तात्पुरत्या सुखासाठी प्रयत्न मुळीच करू नये.या विवेकाचा भावार्थ असा आहे की,निष्कामच परमार्थ करावा तर,सकाम परमार्थ अजिबात करू नये.यासाठी विवेकपुर्वक परमार्थ करावा तर,अविवेकपुर्वक परमार्थ करू नये.म्हणून वक्ता यांनी श्रोत्यांना निष्काम परमार्थाचा उपदेश करावा,तर सकाम उपदेश श्रोत्यांना करू नये.असे आपणास नारद—मुनींच्या उपदेशावरून लक्षात आले आहे,म्हणून आपण त्यांचेच अनुकरण करावे.||४||                                                                                                              भावार्थः----प्राचीनबर्ही राजा म्हणाला---हे महाभाग्यशालिन्- नारद-ऋषी,कर्माच्या योगाने माझी बुद्धी विक्षिप्त—चंचल-अस्थिर झाली आहे म्हणून मी मोक्षरूप कल्याण जाणत नाही,यास्तव ज्याच्या योगाने मी कर्माने उत्पन्न होणाऱ्या पापपुण्यापासून मुक्त होईन असे मला निर्मळ (अहंताममतांची निवृत्ति करणारे)ज्ञान सांगा.आपणही—जीवानी—मी राजा प्राचीनबर्हीच्या मार्गांचे अनुकरण करून पाप-पुण्यापासून मुक्त होईल तोच परमार्थ करावा—निष्काम परमार्थाच करावा,तर सकाम परमार्थ करू नये.||५||                                                                                                              भावार्थः----कारण,कपटधर्माने युक्त व जन्ममरणरूप संसाराला मार्गभूत अशा गृहाचेठिकाणी स्मरण पावणारा आणि पुत्र,स्त्री व धन यांचेठिकाणी हाच परम पुरुषार्थ आहे अशी बुद्धी धारण करणारा हा मूढ पुरुष,मोक्षाला कधीही पावत नाही.आपण—जीवानी—मी जर कपट-मार्गाचा म्हणजे सकाम मार्गाचा—संसार-मार्गाचाच परमार्थ केला तर त्यास परमार्थ म्हणणे हाच शुद्ध मूर्खपणा आहे,म्हणून शुद्ध मूर्खपणा कधीच करू नये.कारण शुद्ध मुर्खपणामुळे आपण धन,स्त्री,पुत्र यांची अपेक्षा करणारा हा मोक्ष-मार्गाला कधीच लागणार नाही.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम मार्गालाच लागावे,असे त्रिवार सत्य आहे.||६||                                                                                                              भावार्थः----नारद म्हणाला---हे प्रजापालका राजा,निर्दय अशा तूं यज्ञामध्ये जे हजारो पशु मारविले आहेस व जे इतरही पक्ष्यादिक जीवांचे समुदाय मारविले आहेस ते सर्व आकाशामध्ये दिसत आहेत पहा ! (असे म्हणून नारदाने योगसामर्थ्याने राजाने मारविलेले सर्व पशुपक्ष्यादिक आकाशामध्ये त्यास दाखविले.)आपण-मात्र नारादासारखेयोग-सामर्थ्याने दाखवू शकत नाही,मात्र विवेक करून व युक्तीच्या द्वाराने समजून सांगता येते.||७||                                                                                                              भावार्थः----राजा,तूं केलेल्या पीडेचे स्मरण करणारे अतिशय रागावलेले हे पशुपक्ष्यादिक केव्हा हा राजा मरून आमच्या स्वाधीन होईल अशी तुझी वाट पहात आहेस.तूं मृत झालास म्हणजे हे लोखंडाच्या भाल्यासारख्या आपल्या शिंगांनी मोठ्या त्वरेने तुला छिन्नछिन्न करितील.आपणास—जीवास “करावे तसे भरावे”हा नियम माहित नाही काय? हा नियम सर्वांना माहीतच आहेच.मग नियम माहित असून असे वागावे का ? थोडक्यात इतर प्राण्यांना दु:ख दिले तर आपणास दु:ख मिळणार नाही काय ? अर्थातच दु:ख मिळणार असे निश्चितच आहे.असे जर निश्चितच आहे,तर अशा मार्गाचा—दु:खाच्या मार्गाचा त्याग करून सुखाच्याच मार्गाला—निष्काम मार्गालाच यावे,असे स्पष्ट आहे.||८||                                                                                                              भावार्थः----यास्तव या संकटातून तुला पुरंजन चरीत्र्रूप हा पुरातन इतिहास मी सांगतो,तो एकूण एकाग्रचित्ताने श्रवण कर.म्हणून आपण—जीवानी—मी पुरंजन चरित्र श्रवण करून,त्यानुसार आचरण करावे.||९||                                                              भावार्थः----हे राजा,पुरंजन—जीव ह्या नावाच्या एक मोठा कीर्तिमान राजा होता.त्याचा—जीवाचा ज्याचे—ईश्वराचे कर्म कोणालाही मोहित नाही असा एक अविज्ञात—ईश्वर मित्र होता.||१०||                                                                                                               भावार्थः----तो पुरंजन—जीव राजा,आपणास राहण्याचे स्थान—शरीर पाहण्याकरिता पृथ्वीवर—ब्रह्मांडात भ्रमण करू लागला.परंतु त्याला राहण्यास योग्य असे स्थान—शरीर जेव्हा मिळाले नाही तेव्हा तो मनात खिन्न झाला.पुरंजन राजास—जीवास ब्रह्मांडात फिरून राहण्यास योग्य शरीर मिळाले नाही,म्हणून दु:खी झाला.||११||                                                                                                                 भावार्थः----विषयभोगांची इच्छा करणाऱ्या त्या पुरंजन-राजाने—जीवाने त्या-त्या—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,व गंध विषयाच्या सिद्धतेविषयी जितक्या म्हणून भूमीवर नर्गया—शरीरे पाहिले होते तितके सर्वही शरीर त्याला योग्य वाटले नाहींत.||१२||                                                           भावार्थ:----त्या राजाने,एके वेळी हिमाचलाच्या दक्षिण-प्रदेशाच्याठिकाणी—कर्म-क्षेत्र अशा भरतखंडात नऊ दरवाज्यांनी—कानांची दोन छिद्रे,नाकाची दोन छिद्रे,डोळ्यांची दोन छिद्रे,मुखाचे एक छिद्र,शिश्नाचे एक छिद्र,व गुदाचे एक छिद्र अशा एकून नऊ छीद्रांनीयुक्त मनुष्य शरीर विषयभोग घेण्यास योग्य अशी एक सुलक्षणिक नगरी—मनुष्य शरीर पाहिले.||१३||                                                                                           भावार्थ:----ती अशी कि जिच्या सभोवर तट—मर्यादा—नियम,उपवने—ज्ञानेंद्रीये व खंदक—कर्मेंद्रीये होते.जिच्यामध्ये उप्परमाड्या—पंचप्राण,गवाक्षे—इंद्रियांचे गोलक,व शोभेकरिता बांधलेली तोरणे--केस होती,जी—केस सुवर्णाच्या,रूपाच्या व लोखंडाच्या शिखरांनी युक्त अशा घरांना सर्वठिकाणी गच्च भरून गेलेली होती.||१४||                                                                                                                                                       भावार्थ:----इंद्रनीळमणि,स्फटिक,वैदूर्य,माणिक--मोती,पाचू पंच-प्राण,व यांच्या—पंच-प्राणांच्या योगाने जिच्यामध्ये—शरीरामध्ये घराच्या फरसबंध्या—उप-प्राण असल्यामुळे जी—उप-प्राण प्रकाशयुक्त आणि नागाच्या—कुंडलिनी—नाडी भोगावतीनामक नगरीप्रमाणे शोभत होती.||१५||                                                                                                           भावार्थ:----तशीच सभा,चवाठे,राजमार्ग,क्रीडास्थाने,बाजार,विश्रांतीस्थाने,ध्वजावर असलेल्या पताका आणि पोवल्यांनी बांधीवलेल्या ओट्या यांनी युक्त होती.||१६||                                                                                              भावार्थ:-----त्या नगरीच्या बाहेर एक आरामबाग—शब्द,विषय,स्पर्श,रूप,रस,व गंधरूपी होती.ती मनोहर वृक्ष व वेली यांनी भरून गेलेली असून मधुर शब्द करणारे व गुंजावर करणारे  श्नमर  ह्यांच्या कलकलाट  ज्यामध्ये होत आहे अशा तलावांनी युक्त  होती.||१७||                                                                                                           भावार्थ:-----गार पाणी वाहणाऱ्या झऱ्याच्या तुषारांनी युक्त असलेल्या वसंत—तारुण्य-अवस्था ऋतूसबंधी वायुने,व शाखा हालत आहेत अशा वृक्षाच्या योगाने जिच्यामध्ये सरोवराच्या तीरांचेठिकाणी समृद्धी प्राप्त झाली होती.||१८||                                                   भावार्थ:-----अहिंसा व्रत धारण करणाऱ्या अनेकप्रकारच्या वनपशूंच्या समुदायांनी जिच्यामध्ये कोणालाही पिडा होत नसे आणि ज्या बागेमध्ये कोकीळपक्ष्याच्या मधुर शब्दांनी,मार्गाने जाणाऱ्या पुरुषाला,आपल्याला हा बाग बोलविताच आहे कि काय असे वाटते असे.||१९||                                                                                                                     भावार्थ:-----त्या बागेमध्ये—शरीरामध्ये सहज प्राप्त होणारी एक अत्युत्तम स्त्री—बुद्धि त्या पूरंजन-राजाने—जीवाने अवलोकन केली.ती—बुद्धि, ‘प्रत्येकजण शेकडो—अनंत—वृत्तीचे लोकांचे नायक अशा’ दहा सेवकासह—पांच ज्ञानेंद्रिये—१—श्रोत्र,त्वचा,चक्षु,जिव्हा,व घ्राण;                  पांच-कर्मेंद्रिये—१--वाक्-२—पाणि—हात,३—पाद—पाय,४—शिश्न,व गुद वर्तमान तेथे येत होती.||२०||                                                                                              भावार्थ:---पांच फड्यांच्या द्वाररक्षक नागाने—पांच प्राण—१—व्यान,२—समान,३—उदान,४—प्राण,५—अपान,सर्व बाजूनी रक्षण केलेली होती,ती—बुद्धि आपणास योग्य असा श्रेष्ठ पती—परमात्मा मिळविण्याचा खटपटीत होती,ती—बुद्धि सोळा वर्षाच्या वयाची—तरुण-अवस्था असून नानाप्रकारच्या शृंगार—सत्व-गुण,रजो-गुण,व तमो-गुण,धारण केलेली होती,||२१||                                                                                            भावार्थ:-----ती—बुद्धि अगदी सुकुमार—सत्व-गुणयुक्त असून तिची—बुद्धिची नाक,दांत,गाल आणि मुख हि फार सुंदर होती.तिच्या—बुद्धिच्या दोन्ही कानांची ठेव एकसारखी असून त्यांच्या—कानांच्या योगाने ती—बुद्धि कुंडलांची शोभा धारण करीत होती.||२२||                      भावार्थ:-----ती पिवळी पैठणी नेसलेली,सुंदर कटीपश्वाद्गगानेयुक्त,श्यामवर्ण व सुवर्णाचा कमरपट्टा धारण करणारी होती,ती तोरड्यांच्या योगाने शब्द करणाऱ्या पायांनी चालत असल्यामुळे देवतेसारखी शोभत होती.||२३||                                                                                                       भावार्थ:-----ती—बुद्धि गजगामिनी असून,ज्यांनी तारुण्य वयाचा आरंभ सुचविला आहे अशा सारख्या,वाटोळ्या व मध्ये अंतर नसलेल्या आपल्या स्तनांना लज्जेमुळे वारंवार पदराने झाकीत होती.||२४||                                                                                                                                             भावार्थ:----आणि ती—बुद्धि लज्जायुक्त हास्याच्या योगाने मनोहर दिसत होती.अशा त्या—बुद्धि--स्त्रीला अवलोकन करून,प्रेमाच्या श्न्मन  पावणाऱ्या भ्रुकुटीरूप धनुष्यपासून सुटलेला,नेत्राच्या प्रांतभाग हाच ज्याचा पिसारा आहे अशा तिच्या—बुद्धिच्या स्नेह्युक्त कटाक्षबाणाने विद्धि झालेला तो वीर पुरंजन—राजा—जीवात्मा,तिच्याशी—बुद्धीशी मनोहर भाषण करू लागला की,--------------------||२५|| भावार्थ:-----हे कमलपत्राक्षि,तूं बुद्धीरुपी-स्त्री  जातीने कोण आहेस?कोणाची कन्या आहेस?हे सती,तू येथे कोठून आली आहेस?हे भीरु(भित्रे)नगरीजवळच्या या भूमीला पाहून काय करण्याची तुझी इच्छा आहे ? हे मला सांग.||२६||                                                                                                          भावार्थ:---तसाच ज्यांच्यामध्ये—सूक्ष्म-शरीरात अकरावा—मन महायोद्धा आहे असे जे तुझे दहाजण(१०)अनुचर—सेवक आहेत हे कोण आहेत ? हे अनुचर—सेवक पांच कर्मेद्रिये—१--वाचा,२--पाणि—हात,३--पाद-पाय,४--शिश्न,व ६—गुद;पांच ज्ञानेंद्रिये—१—श्रोत्र—कान,२—त्वचा,३—चक्षु—डोळे,४—जिव्हा-रसना,५—घ्राण—नाक,अशा प्रकारचे सर्व दहाजण अनुचर—सेवक आहेत.हे मुभ्रु,या तुझ्या बरोबरीच्या स्त्रिया—इंद्रियांच्या वृत्ति कोण आहेत ? इंद्रियांच्या वृत्या अनेक—असंख्य आहेत.हा तुझ्यापुढे चालणारा सर्प—प्राण कोण आहे ?||२७||   भावार्थ:---हे सुंदरी,ऋषीप्रमाणे आपल्या इंद्रियांचा निग्रह करून,या एकांत वनामध्ये तुझ्या चरणाच्या सेवनेकरूनच ज्याचे सर्व मनोरथ पूर्णपणे झाले आहेत अशा आपल्या धर्मनामक पतीचा—परमात्म्याचा शोध करणारी तुही लज्जानामक त्यांची स्त्री आहेस की  काय?किंवा आपल्या पतीचा(शिवाचा)शोध करणारी पार्वती आहेस कि काय?किंवा ब्रहमदेवाचा शोध करणारी सरस्वती आहेस की काय?अथवा विष्णूच्या शोध करणारी लक्ष्मी आहेस की काय ?जरी लक्ष्मी असलीस तर तूं लीलेकारिता धारण केलेला कमळाचा कळा—दांडा—देठ  तुझ्या हातातून कोठे पडून गेला?||२८||                                                                                                           भावार्थ:-----परंतु हे रंभोरू,तूं पायांनी भूमीला स्पर्श करीत आहेस यावरून तू ह्या देवतेपैकी कोणीही नव्हेस.यास्तव विष्णूसहवर्तमान लक्ष्मी जशी वैकुंठ लोकास शोभा आणिते त्याप्रमाणे,या लोकींच्या परलोकींच्या भोगसाधनांविषयी दक्ष व महावीर अशा माझ्यासहवर्तमान हि नगरी—शरीर सुभोषित करण्याविषयी तू—स्त्री योग्य आहेस.||२९||                                                                            भावार्थ:-----हे सुंदरी,ज्या अर्थी तुझ्या कटाक्ष अवलोकन मोहित-चित्त झालेल्या मला—पुरंजन—जीवात्मा,तुझ्या सलज्ज व सप्रेम हास्यपूर्वक भ्रमण पावणाऱ्या भ्रुकुटीच्या योगाने तूं प्रेरित केलेला भगवान मदन—कामना,अतिशय पिडा करीत आहे त्या अर्थी तू—स्त्री—पत्नी—पुरुष--पति माझ्यावर अनुग्रह कर.आपणमात्र स्त्रीच्या—पुरुषाच्या सौदार्यांस मोहित होऊ नये,कारण स्त्रीची—पुरुषाची आसक्ती दु:खास कारण आहे.आपण स्त्रीच्या—पुरुषाच्या रुपास पाहून आसक्त न होता तिच्या—स्त्री-पुरुषाच्या आसक्तीचा त्याग करावा,कारण स्त्रीची—पुरुषाची आसक्ती एकमेकांना हि—आसक्ती चौऱ्याऐंसी योनीस घालवून दु:खच देते.म्हणून आपण स्त्रीचा—पुरुषाचा एकमेकांनी अनुग्रह संपादन करू नये,तर तिचा त्याग करावा.ती स्त्री किंवा पुरुष आपली—आई—बहिण किंवा उपदेशक संत—महात्मा आहे असा पुज्य--आदर-भावपूर्वक स्वीकार करावा.||३०||                                                                                                       भावार्थ:----हे चारुहास्ये,जे तुझे मुख—स्त्री-पुरुषाचे मुख लज्जेने माझ्या समोर होत नसून सुंदर भ्रुकुटींनीयुक्त आहे,ज्याचे ठिकाणी उत्तम तारकांनी युक्त नेत्र आहेत,जे लांब लांब अशा निळ्या कुरूळ-केसांनी वेष्टीत आहे,आणि ज्याचेठीकानी सुंदर भूसणे आहेत असे तू आपले मुखवर काढून मला दाखीव.आपण—जीवानी—मी मात्र स्त्रियांच्या—पुरुषांच्या सौंदर्यास न मोहित होता ते तिचे—त्याचे  मुख घ्राण-स्पद—नकारात्मक भाव धारण करावा.||३१||                                                                                     |                     इत्थं पुरत्र्जनं नारी याचमानमधीरवत् | अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता||३२||                                                                                                                                              भावार्थ:----नारद म्हणाला---हे वीरश्रेष्ठा राजा,याप्रमाणे कामवश होवून तो पूरंजन राजा—जीवात्मा,अधीर पुरुषासारखी—स्त्रीसारखी  त्या सतीची प्रार्थाना करू लागला असता त्याच्या स्वरूपसौंदर्याने मोहित होवून सप्रेम हास्य करणाऱ्या त्या स्त्रीने आपणास इच्छित विषयभोग देणाऱ्या त्या राजाचा पतीत्वेकारून स्वीकार केला.आणि त्यास म्हणाली की,---आपण—जीवानी स्त्रियांच्या—पुरुषांच्या  भोगाच्याविषयी त्याग भावना करावी,कारण स्त्रियांचा—पुरुषांचा भोग हा अनर्थास कारण आहे,म्हणून त्यांचा—स्त्री—पुरुषांचा त्याग करावा.||३२||                                                                                                         भावार्थ:---हे पुरुश्रेष्ठा,माझा व तुझा उत्पादक कोण आहे हे मी जाणत नाही.तसेच आम्हा उभयंता गोत्र व नाव ज्याने केले आहे त्यालाही आम्ही जाणत नाही.आपण—जीवानी माझा व इतर जीवांचा उत्पादक कोण आहे,असे जाणून घ्यावावयास पाहिजे.तसेच आपले स्थूल—शरीराचे गोत्र कोणते आहे व आपले स्थूल शरीराचे नाव काय आहे असे जाणून घ्यावावयास पाहिजे.याची परमार्थ करण्याकरिता गरज नाही,तरी पण व्यवहार करण्याकरिता तरी जाणून घेणे जरुरी असते.||३३||                                                                                         भावार्थ:----तसेच माझे राहण्याचे स्थान अशी हि नगरी—शरीर कोणी निर्माण केली तेही मला ठावूक नाही.आज ह्या नगरीमध्ये तू मी व माझे मित्रवगैरे आहेत इतके मात्र आम्ही जाणतो,याहून दुसरे आम्हास काहीच ठावूक नाही.म्हणून आपण—जीवानी आपले शरीर कोणी निर्माण केले असे सत्संग करून जाणून घ्यावे.||३४||                                                               भावार्थ:-----हे प्रियकरा,हे अकरा पुरुष—पांच ज्ञानेंद्रिये—१—श्रोत्र,२—त्वचा,३—चक्षु,४—जिव्हा,व ५—घ्राण व पांच कर्मेंद्रिये—१—वाक्-२—पाणि—हात,३—पाद—पाय,४—शिश्न,व गुद असे एकून माझे—जीवात्म्याचे दहा मित्र आहेत.ह्या दहापैकी पांच-ज्ञानेंद्रिये मित्र व पांच—कर्मेंद्रिये सख्या--स्त्रिया आहेत.मी—जीवात्मा निद्रस्थ झालो म्हणजे हा सर्प—पंच-प्राण माझ्या नगरीचे—शरीराचे रक्षण करीत जागृत राहतो.||३५||                                                                                                          भावार्थ:-----हे शत्रुदमना,तुझे—पुरंजन—जीवात्म्याचे कल्याण असो.माझ्या—स्त्रीच्या सुदैवाने तू येथे आलास व तुही—पुरंजन-राजा—जीवात्मा विषयभोग इच्छा करीत आहेस हि मोठी आनंदाची गोष्ट आहे.जे पाहिजे असतील ते विषय मी—स्त्री किंवा पुरुष तुला—पुरुषाला आपल्या मित्रासहवर्तमान—पांच-ज्ञानेंद्रिये व कर्मेंद्रिये यांना संपादन करून देईन.||३६||                                 |             इमां त्वमधितिष्ठ्स्व पुरीं नवमुखीं विभो | मयोपनितान् ग्रुन्ह्राण: कामभोगान शतं समा:||३७||                                                                                                                भावार्थ:----हे नाथा,मी—बुद्धिरूपी—स्त्रीने प्राप्त करून दिलेल्या विषयांचा उपभोग करीत होत्साता तू—पुरुंजन—राजा—जीवात्मा शंभर वर्षेपर्यंत ह्या माझ्या नऊ दरवाज्याच्या नगरीमध्ये—शरीरात सुखाने वास कर.||३७||                                                                                           भावार्थ:----हे प्राणप्रिया—बुद्धिरूपी—स्त्री,या मृत्यू-लोकांत तुझ्याइतके अन्य कोणतीच  स्त्री मला—पुरंजन—राजस—जीवात्म्यास सुख देणार नाही,कारण इतर स्त्रियां किंवा इतर साधनें हे माझ्या दृष्टीने—पुरंजन-राज्याच्यादृष्टीने दु:ख देणारे आहेत.एवढेच काय परलोकांतील इतर स्त्रियां किंवा इतर कोणतेही साधनें दु:ख देणारे आहेत.(द्रव्यसंपादनाची काळजी न बाळगणारा)अशा पशुतुल्य कोणत्या बरे पुरुषाशी तू किंवा मी रममाण होईन ?कोणाशीच होणार नाही,तर आपण दोघेच ऐकामेकांसी सुखरूप करणारे आहोत. कारण इतर जड,चित्—जड—जीव व ईश्वर किंवा परमात्मा जो की केवळ सत्-चित्-आनंद असणारा हे सर्व साधने दु:खरूप असून फक्त—फक्त-फक्त तूच स्त्री—पत्नी सुख देशील.जे जीव ऐकमेकांसी विषयासक्त आहेत ते पुरुष असो किंवा स्त्री असो ऐकामेकांसी सुखी करतील,अन्य ब्रह्मांडातील कोणीही सुख देणार नाहीत.आपण—जीवानी—मी अशा एकमेकांच्या विषयात आसक्त न होता किंवा अन्य विषयांत आसक्त न होता,सत्संग करून जो परमात्मा सुखरूप आहे,त्याच्याशीच फक्त एकरूप होण्याचा प्रयत्न करून सुखरूप व्हावे.||३८||                                                                                        भावार्थ:----अहो ! या लोकी गृहस्थाश्रमामध्ये यज्ञादिकांच्या अनुष्ठानाने धर्म,अर्थ,काम,प्रजोत्पतीसाठी रतिसुखाचा आनंद किंवा पित्रपौत्रादिकांच्या लालनपालना पासून उत्पन्न झालेला आनंद व यश हि प्राप्त करून घेता येतात तसेच गृहस्थश्रमाचा त्याग करून संन्यासी लोक ज्यांना जाणत नाहीत ते परलोकी प्राप्त होणारे स्वर्गादिक लोकही याच गृहस्थाश्रमात संपादन करिता येतात,अथवा मोक्ष सुद्धा मिळविता येतो.म्हणून आपण—जीवांनी—मी चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष-स्वरूप आहे तोच सत्संग करून प्राप्त करून घ्यावा व आपण मनुष्य देहास आल्याचे सार्थक करून जन्म—मरण निवृत्त करावे.||३९||                                                                                                         भावार्थ:-----म्हणून या संसारामध्ये गृहस्थाश्रम हा,पितर,देव,ऋषी,मनुष्य सर्व प्राणी व स्वत: आपण या सर्वाचा निर्वाह करणारा आश्रय आहे असे वेदवेत्ते म्हणतात.म्हणून आपण—जीवानी स्वधर्मानुसार गृहस्थाश्रमाचा स्वीकार करून गृहस्थाश्रम धन्य करून आपले जीवन सार्थक करावे.असे म्हणणे संत—महात्मा यांचे आहे.||४०||                                                                                       भावार्थ:-----यास्तव हे नाथ,लोकामध्ये वीर म्हणून प्रख्यात,उदाराचीत्त,व अतिसुंदर अशा तुझ्यासारख्या आपण होवून प्राप्त झालेल्या प्रिय-पतिला कोण बरे माझ्यासारखी स्त्री वरणार नाही.आपण—जीव स्त्री—पुरुषात आसक्त न होता सत्संग करून जीव—ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे चौथा जो पुरुषार्थ—मोक्ष संपादन करावा.||४१||                                                                     भावार्थ:----हे महापराक्रमयुक्त,जो तू,कृपेने प्रवृत्त झालेल्या आपल्या हास्यपूर्वक अवलोकनाच्या योगेकारून आम्हासारख्या दीन जनांची  मन: पिडा समूळ नाहीशी करण्याकरिता येथे संचार करीत आहेस,त्या तुझ्या सर्पदेहासारख्या अतिमृदु बाहूंचे ठिकाणी ह्या भूतलावर कोणत्या बरे स्त्रीचे मन आसक्त होणार नाही?(सर्वाचेही होईलच.)आपण जीवांनी—मी एकमेकांत—स्त्री—पुरुषात आसक्त न होता परमात्म्यात एकरूप व्हावे,कारण जे जीव एकमेकांत आसक्त होतात,त्यांना मृत्यू आल्यानंतर यमपुरीस एकमेकांना म्हणजे  स्त्रीस लोखंडाने तप्त पुरुष भोग देण्यासाठी दिल्या जातो व पुरुषास लोखंडाने तप्त झालेली स्त्री भोग दिल्या जाते.असा तो स्त्री—पुरुष लोखंडाच्या स्त्री—पुरुषाशी भोग घेत असतांना किती प्रत्यक्ष किती दु:ख होत असेल याची फक्त कल्पना करवत नाही,तर भोग घेत असतांना त्या स्त्री—पुरुषांची काय अवस्था होत असेल ? ||४२||                                                          |             इति तै दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथ: | तां प्रविश्य पुरीं राजन्मुमुदाते शतं समा:||४३||                                                                                                               भावार्थ:----नारद म्हणाला---हे राजा याप्रमाणे त्या बागेमध्ये त्या स्त्री-पुरुषांनी—जीव आणि बुद्धी  परस्परांस वरण्याचा संकेत करून त्या नगरीमध्ये—मनुष्य-शरीरामध्ये प्रवेश केला आणि ती उभयंता तेथे शंभर वर्षेपर्यंत आनंद पावली.आपण—जीवानी मनुष्य देहास आल्यानंतर एकमेकांच्या विषयांचा आनंद न घेता जो परमात्मा सुखरूप आहे,त्याचाच आनंद घ्यावा.||४३||                                                                  भावार्थ:-----तो पूरंजन राजा,त्या नगरीमध्ये जेथे-जाग्रदवस्थेमध्ये तेथे सूत—स्त्रक्-चंदादिकांनी—सुगंधी द्रव्यादी मागधबंदीनी स्तुत होत्साता स्त्री यांनी—विषयवासनांनी परीवेष्टित—सर्व-बाजूंनी युक्त होऊन तापशांत्यर्थ एका नदी—सुषुप्तयवस्थेमध्ये प्रविष्ट झाला.आपण—जीवानी—मी सर्व बाजूंनी विषयांयुक्त न होता म्हणजे ध्यानी—मनी विषयांचे चिंतन करू नये,कारण विषय दु:खरूप आहेत,तर  परमात्म्याचे चिंतन करावे,कारण परमात्मा सुखरूप आहे.आपणास दु:खाची गरज नसून सुखरूपतेची गरज आहे.||४४|| भावार्थ:-----त्या नगरीमध्ये—शरीरामध्ये राहणाऱ्या पुरंजन-राजाला नगरीमधून—शरीरामधून बाहेर निरनिराळ्या देशामध्ये—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,व गंधामध्ये जाण्यसाठी त्या नगरीच्या—शरीराच्या क्रीडा करू लागला.नंतर उष्णकालामध्ये तो वरच्या बाजूला सात दरवाजे—कान,नाक,डोळे,व मुख यांची छिद्रे केलेले आहेत व तिच्या खालच्या बाजूला दोन—गुद व शिश्न यांची छिद्रे केलेले आहेत.आपण—जीवानी—मी सात जी छिद्रें—कान,नाक,डोळे,व मुख आहेत,त्या इंद्रियांचा पारमार्थिक कार्यासाठी करावा,तर संसारिक कार्यासाठी बहुतेक करू नये,तर संसारिक जे कार्य आवश्यक आहे,तेवढ्यासाठीच करावा.||४५||                                                                                    भावार्थ:-----त्या सात दरवाज्यामध्ये पांच दरवाजे—दोन डोळे,दोन नाक,व एक मुख पूर्वदिशेकडे,एक दक्षिणेकडे,उजवा कान,एक डावा कान उत्तरेकडे व दोन पश्चिमेकडे—शिश्न व गुद असे आहेत.हे राजा,यांची तुला नावे सांगतो श्रवण कर.||४६||                                                                             भावार्थ:-----खद्दोता—एक डोळा  आणि अविर्मुखी—दुसरा डोळा या नावाचे पूर्वेकडचे दोन दरवाजे—दोन डोळे एकेचठिकाणी केलेले बरोबर उघडणारे व झाकणारे आहेत.त्या दरवाज्यांनी—त्या डोळ्यांनी,द्दुमान्-चक्षुरिंद्रिय हा ज्याचा—बुद्धिचा सखा आहे असा तो पुरंजन राजा,विश्नाजीत—रूप-विषया-नामक देशाकडे गमन करितो.||४७||                                                                                                         भावार्थ:----तशीच नलिनी व नालिनी—अशी दोन द्वारे—नाकपुड्या पूर्वेकडेच एकेठिकाणी निर्माण केलेली असून त्या द्वारांनी अवधूत—नामक घ्राणेंद्रिय मित्रासहवर्तमान पुरंजन राजा—जीवात्मा,सौरभ—गंधविषयाकडे  नावांच्या देशास गमन करितो.||४८||                                                           भावार्थ:----मुख्या—तोंड या नावांचे पूर्वेकडचे एक द्वार आहे त्याच्या योगाने पुरंजन राजा—जीवात्मा रसज्ञ—रसनेंद्रिय आणि विपण—वागिंद्रिय या दोन मित्रांसहवर्तमान बहूदन—भोजन आणि आपण—भाषण या देशांत जातो.(ह्या एका द्वाराने—मुखातच दोन इंद्रिये आहेत,ते इंद्रिये म्हणजे रसनेंद्रिये व वागिंद्रियें दोन देशांत—विषयांत--रस आणि वाचा या विषयांत जातो.रसनेंद्रिये व वागिंद्रिये आणि वरच्या दोन—दोन द्वारांनी एकाच देशास जातो हें आश्चर्य आहे.)||४९||                                                                                                     भावार्थ:---तसाच नगराच्या दक्षिणेकडे असलेल्या पितृहू—कर्ण-कान या नावाच्या द्वाराने पुरंजन-राजा—जीवात्मा श्रुतधर—श्रोत्रेंद्रिय नामक मित्रांसहवर्तमान दक्षिण—शब्दविषयाकडे पंचालनामक—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,व गंध राष्ट्रामध्ये गमन करितो.||५०||                                                                               भावार्थ:---नगरच्या उत्तरेकडे असलेल्या देवहु-नामक—कर्ण—कान द्वाराने पुरंजन-राजा—जीवात्मा त्याच श्रुतधरनामक मित्रासहवर्तमान उत्तरपंचालनामक—उत्तरकांडात्मक—निवृत्ती-शात्र राष्ट्रामध्ये गमन करितो.||५१||                                                                                              भावार्थ:---पश्चिमेकडे आसुरी—शिश्न नांवाच्या दरवाज्याने पुरंजन—राजा—जीवात्मा दुर्मद—गुह्येंद्रिय मित्रासहवर्तमान ग्रामक—मैथुन-विषय नांवाच्या देशाला जातो.||५२||                                                                                                 भावार्थ:---तसाच निर्ऋतू—गुद नांवाच्या पश्चिम दरवाज्याने पुरंजन-राजा—जीवात्मा,लुब्धक—पायु—पाय-इंद्रिय या नांवाच्या मित्राशी युक्त होवून वैशस—मलविसर्ग नामक देशाला जातो.||५३||                                                                                                          भावार्थ:---या पुरवाशी लोकांमध्ये निर्वाक्-पाय आणि पशस्कृत्-हात असे दोघेजण आंधळे—ज्यांना छिद्र नाही असे आहेत,त्यांच्या बरोबर डोळशा—नाक-डोळेइत्यादिकांचा द्वारपालांचा अधिपति पुरंजन-राजा—जीवात्मा,पाहिजे-तिकडे जातो व सर्व व्यवहार करितो हेही एक आश्चर्य आहे.||५४||                                                                                                                           भावार्थ:---तो राजा,सर्व सेवकांचा अधिपती अशा विषुचीनामक—मन प्रधानासहवर्तमान जेव्हा अंत:पुरात—हृदयांत जातो तेव्हा तो,पत्नी व पुत्र—बुद्धि यांपासून उत्पन्न होणाऱ्या मोह,प्रसन्नता व हर्ष या विकासास पावतो.||५५||                                                               भावार्थ:---याप्रमाणे कर्माचे ठिकाणी प्रवृत्त झालेला,विषयासक्त,अज्ञानी व स्त्रीच्या नादाने फसून गेलेला तो पुरंजन—राजा—जीवात्मा, राणी जे-जे   करिते तें तेंच आपण स्वत: करितो.आपण-मात्र पत्नी—राणी—स्त्री जे-जे करील तसे—तसे न करता आपल्या—जीवाच्या—माझ्या स्वधर्मानुसारच आचरण करावे.इतरांच्या धर्मांचे आपण—जीवानी आचरण करू नये,कारण त्यात आपले—जीवाचे अहित आहे.||५६||                                                                                                       भावार्थ:----एखादे वेळी ती स्त्री मद्द पिऊं लागली असतां,तो पुरंजन स्वत:हि मद्द प्राश्न करून मदाने विव्हळ होतो.केव्हांतरी ती भोजन करू लागली म्हणजे तो स्वत:हि भोजन करितो.केव्हांतरी ती काही पदार्थ खाऊं लागली म्हणजे आपणही खातो.||५७||                       भावार्थ:-----केव्हा तरी ती गाऊं लागली कि,हा गाऊं लागतो.एखादे वेळी ती रडूं लागली की,आपण रडूं लागतो.केव्हातरी हंसूं लागली की,हा हंसूं लागतो.ती बडबडूं लागली की, आपणही बडबडूं लागतो.||५८||                                                           भावार्थ:----केंव्हा तरी ती धाऊं लागली की,आपणही धाऊं लागतो.ती उभी राहिली की,आपण उभा राहतो.ती निजली की,लागलाच आपण निजतो.ती बसलीं की,आपण बसतों.||५९||                                                                          भावार्थ:-----ती ऐकूं लागली कीं,आपण ऐकतो,ती कांही पाहूं लागली की,आपणही पाहूं लागतो,कधी ती हुंगु लागली कीं,लागलाच आपण हुंगु लागतो.केव्हातरी ती कांही वस्तूला स्पर्श करूं लागली की,आपणही त्या वस्तूला स्पर्श करितो.||६०||                                      भावार्थ:----क्वचित प्रसंगी ती पत्नी शोक करूं लागली तर हाही दीनासारखा तिच्या मागून शोक करितो.ती हर्ष पावली कीं,आपणही हर्ष पावतो,आणि ती आनंदित झाली कीं,आपणही तिच्याबरोबर आनंद पावतो.||६१||                                                                                                              |                      विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवंचित:| नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञ: क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा||६२||                                     भावार्थ:----ह्याप्रमाणे स्त्रीने आपल्या स्वाधीन करून घेतलेला,व सर्व प्रधानांनी फसविलेला तो अज्ञानी पुरंजन-राजा—जीवात्मा, कामाच्या अगदी स्वाधीन होऊन गेल्यामुळे आपण इच्छा करीत नसतांही जसा क्रीडेसाठी पाळलेला कुत्रा,माकड किंवा कोणताही पशु धन्याच्या मागून फिरतो त्याप्रमाणेच स्त्री जें-जें करील त्याचे अनुकरण करितो.आपण-मात्र स्त्रीच्या स्वाधीन न राहता—स्त्रीच्या आसक्तीत न राहता स्वत:च्या स्वधर्मांनुसार आचरण करावे.ज्यांनी--त्यांनी आपापल्या स्वधर्मांनुसार आचरण करावे,तर इतरांच्या किंवा अधर्मांनुसार आचरण करू नये,कारण त्यामुळे अनर्थ होऊन दु:ख भोगावे लागते,तर स्वधर्मांचे पालन केले तर सुख भोगावयास मिळते.थोडक्यांत आपण राजा-पुरजंनासारखे—स्त्रीत—पत्नीत आसक्त होऊन आचरण मुळीच न करता आपल्या—जीवाच्या स्वधर्मांनुसारच आचरण करावे.||६२||                                                                                                        |२५--याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये पुरंजनोपाख्यानापैकी हा पंचविसावा(२५)अध्याय(६२)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||२५||   || श्रीकृष्णार्पणमस्तू || || श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू || _________________________________________________________________________________________   २६---आतां या सव्विसाव्या अध्यायामध्ये शिकार करणाऱ्या मिषाने पुरंजन-राजाची जागृदवस्था व स्वप्नावस्था सांगून सुबुद्धीचा  त्याग व स्वीकार यांच्या योगाने त्याची संसारस्थितीने वर्णन केली आहे.||२६||                                                                    |२६---                       २६—राजा-पुरंजनाचे शिकारीसाठी वनात जाणे आणि राणीला राग येणे.       __________________________________________________________________________________________ |नारद उवाच:---                                                                                                          |          स एकदा महेश्वासो रथं पंचाश्र्वमाशुगम् | द्विशं द्विचक्रमेकाक्षं त्रीवेणुं पंचबंधूरम् ||१||                               भावार्थ:---नारद म्हणाला---हे प्राचीनबर्ही राजा,एके वेळी १--अकराव्या—मनाला--सेनाधीपतीला बरोबर घेवून सुवर्णाचे कवच,अक्षय भाता आणि मोठे धनुष्य धारण करणारा तो मनुष्य पुरंजन—राजा—जीवात्मा,--२--पाच घोडे—पांच ज्ञानेंद्रियें—(१)—श्रोत्र,(२)—त्वचा,(३)—चक्षू,(४)जिव्हा,(५)—घ्राण;--३--दोन दांड्या—अहंता व ममता;--४--दोन चक्रे—पुण्य व पाप;--५--एक आंस—प्रकृत्ति;--६--तीन ध्वज—(१)सत्व,(२)रज,व (३)तम;--७--पांच बंधने—प्राण—(१)—व्यान,(२)—समान,(३)—उदान,(४)—प्राण,(५)—आपाण;--८--एक लगाम—वासनात्मक मन;--९--एक सारथी—बुद्धि;--१०--एक बसण्याची जागा--हृदय;--११--दोन जुखाडे—(१)शोक आणि(२)मोह;--१२—पांच-शस्त्रे—इंद्रियांचे विषयांवर जाणें—(१)शब्द,(२)स्पर्श,(३)रूप,(४)रस,(गंध);--१३—सात-आच्छादने—सप्त—धातु—(१)—रस,(२)--रुधिर,(३)--मांस,(४)—मेद,(५)—मज्जा,(६)—अस्थी,(७)—रेत—वीर्य;--१४--पांच प्रकारच्या गती—(१)--वाक्-,(२)—पाणि,(३)-पाद—पाय,(४)—शिश्न,(५)—गुद;आणि--१५--सुवर्णाचे अलंकार यांनी युक्त अशा आपल्या सत्वर गमन करणाऱ्या रथात—स्वप्नदेहात बसून शिकार करण्यासठी;--१६—पंचप्रस्थ—पांच विषय—(१)शब्द,(२)स्पर्श,(३)रूप,(४)रस,(५)गंध,नावाच्या अरण्यात निघून गेला.आपण—मात्र—जीवानी—मी अकराव्या मनादींना(१—१६)वरील जे सांगितले आहेत,त्यांना अनात्मा यां विषयांकडे न नेता परमात्मा जो आहे,त्यांच्याकडे नेऊन मोक्ष नावाचा चौथा पुरुषार्थ संपादन करावा,कारण त्यामुळे जन्म—मरण परंपरा नष्ट होऊन आत्मा--परमात्मरूपतेच—सुखरूपतेचा अनुभव येतो.||१-२-३||                                                                                          भावार्थ:----आणि तेथे मृगया—पांच--विषयांची उत्कट इच्छा धारण करणारा व हातामध्ये धनुष्य बाण ग्रहण करणारा तो गर्विष्ठ पुरंजन—राजा—जीवात्मा त्याग करण्यास अयोग्य अशाही आपल्या भार्येचा—विचारयुक्त बुद्धिचा त्याग करून अविवेक-बुद्धिचा स्वीकार करू लागला.||४||                                                                                                  भावार्थ:----निर्दय व भयंकर स्वरूपी त्या राजाने आसुरी वृत्तीचा अंगीकार करून,त्या वनांत असलेल्या पुष्कळ पशूची तीक्ष्ण बाणाने हिंसा केली.आपण—जीवानी—मी निर्दय व भयंकर अशा आसुरी वृत्तीचा त्याग करून दया व पवित्र यां सात्विक वृत्तीचा स्वीकार करून अहिंसा तत्त्वानुसार आचरण करावे.||५||                                                                                                  भावार्थ:----राजा,तू म्हणशील कि राजाला शास्त्रात मृगयेचा विधी सांगितलाच आहे,त्याची तुम्ही निंदा का करता?तर बाबा,सर्व राजे स्वत: होवूनच यथेच्छ मृगया करीत असताच तिचा शास्त्राने नियम केला आहे,म्हणजे मांस भक्षणाविषयी जर पुरुष अतिशय लुब्ध असेल तर त्या राजानेच,श्रद्धादिकाच्या वेळीच,ती तरी संवत्सारादिक असली तरच,पवित्र पशुचीच,वनामध्येच उपयोगापुरती हिंसा करावी,त्या खेरीज करू नये असा नियम आहे.एतावता जीवाने जे विषयाचे उपभोग घेणे ते देह निर्वाहापुरतेच घ्या.||६||                   भावार्थ:---हे राजेंद्र,जो विद्वान्-पुरुष,अशा नियमाप्रमाणे कर्म करितो तो त्या कर्माच्या योगेकारून ज्ञानसंपन्न होवून मुक्त होतो, कर्मबंधने लिप्त होत नाही.म्हणून आपण—जीवानी नियमाप्रमाणे निष्काम कर्मे करून व त्यामुळे अंत:करण शुद्ध करून,सत्संग केला असता ज्ञानाद्वारे मुक्त होता येते.||७||                                                                                            भावार्थ:----आणि जो पुरुष शास्त्रनियमाचे उल्लंघन करून मीच कर्ता असा अभिमान धरून कर्मे करितो,तो त्या कर्मणी बद्ध होतो आणि संसारामध्ये पडून पुन्हा निषिद्ध कर्माच्या आचरणाचे विवेकभ्रष्ट होत असता नरकामध्ये प्रवेश करितो.आपण—जीवानी शात्र—नियमांचे उल्लंघन कधीच करू नये.शात्र नियमांचे उल्लंघन न झाल्यास मी कर्ता असा अभिमान होत नाही.कर्माचा अभिमान न राहिल्यामुळे आपण जीव—मी कर्मानी बद्ध होत नाही.कर्मानी बद्ध न झाल्यामुळे संसारात पडत नाही.संसारात न पडल्यामुळे निषिद्ध कर्मांचे आचरण करीत नाही.निषिद्ध कर्मांचे आचरण न केल्यामुळे नरकात प्रवेच होत नाही.नरकात प्रवेश न झाल्यामुळे दु:ख प्राप्त होत नाही.म्हणून आपण—जीवाने सत्संग करावा.||८||                                                                 भावार्थ:---असो इकडे त्या वनामध्ये पुरंजन—राजाच्या—जीवात्म्याच्या चित्रविचित्र पिसाऱ्याच्या बाणांनी छिन्नभिन्न अवयव होवून दु:खित झालेल्या मृगाचा,कृपाळू जणांना कळवला येण्यासारखा नाश झाला.||९||                                                                    भावार्थ:----त्या वनामध्ये ससे,डुकर,महिष,गवे,काळवीट,हरीण,आणि साळींदर,असे मेध्य पशू व दुसरेही अनेकप्रकारचे पशु मारीत होत्साता तो पुरंजन राजा श्रम पावला—दु:खास पात्र झाला.आपण—जीवात्मा हिंसात्मक कार्य न करता अहिंसात्मक कार्य करावे म्हणजे दया—क्षमा—शांती वृत्ती धारण करावी,कारण त्यामुळे सात्विक कार्य होतात.||१०||                                                                                  भावार्थ:----नंतर क्षुधेने व तृषेने व्याकूळ झाल्यामुळे वनातून माघार फिरून घरी आला व स्नान करून आणि योग्य आहार करून काही वेळेपर्यंत शय्येचा आश्रय करून श्रमरहित झाला.आपणही—जीवानी आपले सात्विक कार्य पूर्ण करून झोप—विश्रांती घ्यावी,तर कार्य अपुरे ठेऊन विश्रांती घेऊ नये.||११||                                                                                             भावार्थ:----नंतर त्याने सुगंधी द्रव्ये,चंदनाची उटी पुष्पांच्या माला इत्यादिके-करून आपणास भूषित करून,सर्व अवयवांचे ठिकाणी उत्तम अलंकार धारण केले आणि राणीच्या समागमाची इच्छा धारण केली.आपण—जीवांनी स्त्रींची किंवा पुरुषांची वाट पाहण्यापेक्षा भगवंतांची किंवा भगवंतांच्या भक्तांची वाट पहावी,कारण स्त्री किंवा पुरुष हा दु:खाकडे नेणारा आहे तर भगवंत किंवा भगवंतांचा भक्त हा सुखाकडे किंवा सुखरुपतेकडे—मोक्षाकडे नेणारा आहे.||१२||                                                            भावार्थ:----त्या वेळी तारुण्यामदाने उन्मत,भोजनेकरून तृप्त,आनंदयुक्त व मदनाने व्याकुळचीत्त झालेल्या त्या पुरंजन—राजाने—जीवात्म्याने जिकडे तिकडे स्त्रीचा शोध केला,परंतु गृहस्थाधामाचेठीकानी उपयोगी पडणाऱ्या सुंदर भार्येला त्याने कोठेच पहिले नाही.आपण—जीवानी—मी तारुण्यावस्थेत,सात्विक अन्न सेवन करून आनंदयुक्त होऊन व सात्विकता आणून,व्याकुळ-चित्त होऊन जिकडे—तिकडे भगवंतांचा किंवा भगवंत—भक्तांचा शोध घेऊन त्यांचा समागम करून सत्संग करावा.आपण जीवनी—मी भगवंत किंवा भगवंत भक्त यांचा प्रयत्न करून शोध घेतला असता,निश्चित रूपाने भगवंत किंवा भगवंत मिळतातच.आपण त्यांच्याकडे जाऊत किंवा ते आपल्याकडे निश्चित येतातच,यांत तिळमात्र शंका नाही.आपण—जीवानी फक्त प्रयत्न करून अनुभव घ्यावा.त्यात यश निश्चितच आहे.योग्य प्रयत्नास योग्य फळ असतेच.||१३||                                                                             भावार्थ:----हे प्राचीनबर्ही राजा,तेव्हा तो मनामध्ये खिन्न झालेसारखा होवून अंत:पुरांतील स्त्रियांना(राणीच्या सख्यांना)विचारू लागला की,हे स्त्रीयानो!तुम्ही सर्वजणी आपल्या धनिनीसह वर्तमान पूर्वी जशा खुशाल होतां त्याप्रमाणे आतां आहेत ना ? कारण,मृगयेला जाण्याच्या पूर्वीं जशा घरच्या संपत्ती घरामध्ये शोभत होत्या त्याप्रमाणे आता शोभत नाहीत,यामुळे मला शंका उत्पन्न होते. संसारात स्त्री असो किंवा पुरुष असो,त्यांच्यावर संस्कार भिन्न—भिन्न असतात,म्हणून त्यांच्या अपेक्षा भिन्न—भिन्न असतात,म्हणून ते एकमेकांची अपेक्षा कधीच पूर्ण करू शकत नाहीत.त्यामुळे त्यांना एकमेकांपासून समाधान मिळू शकत नाही.त्यांचा प्रत्येकांचा विषय भिन्न—भिन्न असतो,म्हणून ते एकमेकांचे समाधान करू शकत नाहीत.परमार्थात सर्वांवर सात्विक संस्कार असतात व सर्वांचा विषय एक समान परमात्मा—देव असतो व तो परमात्मा पुरून शिल्लकच असतो,म्हणून स्वर्थापणा न येत उदारपणा येतो.जेथे स्वर्थापणा नसून उदारपणा आसतो,तेथे समाधान—सुख—सुखरुपता असते.म्हणून जी वस्तू मर्यादित आहे,तिच्या मागे न लागता,जी वस्तू अमर्यादित आहे,तीच वस्तू मिळवण्याचा प्रयत्न करावा.त्यातच—अमर्यादित वस्तू मिळवण्यातच “सुज्ञपणा” आहे व मर्यादित वस्तुमिळवण्यात “अज्ञपणा” आहे.असे हे सत्संगातच कळेल तर दु:संगतात कळणारच नाही,कारण तो दु:संगचच आहे.म्हणून आपण जीवानी—मी सत्संगातच विवेक—विचार करावा,पण काय करावे बुद्धि त्याप्रकारची—सात्विक नाही.सात्विक बुद्धी होण्यासाठीसुद्धा सत्संगच करा,असे त्रिवार सत्य आहे.राजस किंवा तामस संस्काराचे जे जीव आहेत,ते सात्विक संस्काराचे जे जीव आहेत,त्यांना अज्ञानी  समजतात व ज्यांना सात्विक संस्कार आहेत,ते जीव राजस किंवा तामस जीवांना अज्ञानी समजतात.यापैकी खरे—वास्तविक अज्ञानी कोणास म्हणावे ? उदा—ग्रामीण-अशिक्षित लोक शहरी--शिक्षित लोकांना अडाणी—अज्ञानी समजतात व शहरी—शिक्षित लोक ग्रामीण—अशिक्षित लोकांना अडाणी—अज्ञानी समजतात.यापैकी खरे अडाणी—अज्ञानी कोण ? स्वामी सदगुरुवर्य यांनी असे समाधानपूर्वक उत्तर दिले की,दोघांचेही म्हणणे बरोबर आहे.ग्रामीण—अशिक्षित लोक शहरी—शिक्षित लोकांना अडाणी—अज्ञानी समजतात,कारण ग्रामीण—लोकांचा व्यवसाय शेती आहे,म्हणून शेती व्यवसायात ते ज्ञानी—जाणकार आहेत व शहरी—शिक्षित लोक व्यापार किंवा नौकरी करतात म्हणून ते व्यापार किंवा नौकरी व्यवसायात ज्ञानी—जाणकार आहेत.थोडक्यात ते दोघेही आपापल्या व्यवसायात व्यवसायात ज्ञानी—जाणकार आहेत,व एकमेकांच्या व्यवसायात अडाणी—अज्ञानी आहेत.त्याचप्रमाणे सात्विक जे साधू-संत—महात्मा यांच्या व्यवसायात—विषयांत राजस किंवा तामस लोक अज्ञानी आहेत व राजस किंवा तामस जे लोक आहेत,त्यांच्या विषयांत सात्विक लोक अज्ञानी आहेत.असे असले तरी साधू—संत—महात्मा हा वर्ग राजस किंवा तामस लोकांचा जो विषय आहे त्यांच्या विषयांची निंदा करीत नाहीत,तर त्यांचा विषय सर्व लोकांना उपयोगी कसा आहे,ते सांगतात व परमार्थही सर्व लोकांना किती उपयोगी असे सांगतात.साधू—संत—महात्मा त्यांच्या विषयांची निंदा करीत नाहीत,त्यांच्या विषयांची हि आसक्ती सर्वांनाहि—मानावांनाहि बाधक आहे,अहितकारक आहे—दु:खदायक,असे सांगण्याचा निरंतर प्रयत्न करतात.यांत सर्वांना—अखिल मृत्यू-लोकांतील लोकांना—साधू--संत—महात्मा व राजस किंवा तामस लोकांना विषयांची आसक्ती बंधनकारक—दु:खकारक आहे,असे सांगतात. म्हणून राजस—किंवा तामस—लोकांनी सात्विक लोकांचा—साधू—संत—महात्मा यांच्या विषयांचा—धर्म—शात्रांचा व वेदांत—शात्राचा  आभ्यास करून करून आपला अभिप्राय सांगावा—मत व्यक्त करावे,तर आभ्यास न करता मत व्यक्त करणे योग्य आहे काय ? उदा----जसे विद्यार्थी यांची परीक्षा झालेली आहे.परीक्षा झाल्यानंतर ज्या—ज्या विषयांचे शिक्षक आहेत,त्या—त्या विषयांनुसार त्या—त्या शिक्षकांना त्या—त्या उत्तर—पत्रिका तपासण्यास देतात का ? कोणत्याही विषयांच्या उत्तर-पत्रिका कोणत्याही शिक्षाकांना देतात ? किंवा वर्गात ज्या—ज्या विषयांचे जे-जे  शिक्षक असतात ते—ते विषय शिकवतात की,कोणतेही शिक्षक,कोणताही विषय शिकवतात ? या प्रश्नांचे उत्तर काय येते,हे ज्यांनी—त्यांनीच निश्चित करावे.त्याप्रमाणेच ज्यांचा जो विषय असेल,त्यांनीच त्याविषयावर आपले मत व्यक्त करावे किंवा त्या विषयांचा सखोल अभ्यास करून आपले मत व्यक्त करावेत,अन्यथा मत व्यक्त करू नये.यदाकदाचित मत जर केले तर ते मत योग्य असेल किंवा अयोग्य असेल,हे ज्यांनी—त्यांनीच निश्चित करावे. साधू--संत—महात्मा यांच्या साहित्यांचा आभ्यास केला तर आपणास असे दिसून येईल की,साधू—संत—महात्मा यांचे जीवन निस्वार्थी—परोपकारी व त्यांचे साहित्य अखिल—मानवांना उपयुक्त—सुखकारक आहे.त्यांचे साहित्य फक्त कांही मानावांकारिता—कांही विशिष्ट प्रण्यांकरिता,कांही विशिष्ट देशांकरिता,कांही विशिष्ट काळांकरिता मर्यादित नसून सर्वांकरिताच—सर्वदाच सुखकारक आहे.सर्व दु:खाची निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती करीताच आहे.याकरिता मानव देह असावा व त्या विषयांची गरज असावी.ज्याप्रमाणे आपणास शरीर जिवंत ठेवण्यासाठी हवा,पाणी व अन्नाची ज्याप्रकारे गरज आहे,त्याचप्रकारे किंबहुना त्यापेक्षा अधिक गरज आपणा सर्वांना “सर्व दु:खांची निवृत्ती व सर्वसुखांची—परमानंदाची गरज आहे,पण----------जीवांच्या ठिकाणी असलेल्या अज्ञानामुळे असे वाटत नाही.असे कळण्याकरिता,ज्यांना असे कळलेले आहे—अनुभव आहे,त्यांच्याकडूनच कळून घ्यावे लागेल,अन्याकडून जमणार नाही.म्हणून सत्संग करा व कळून घेण्याचा या मानव देहातच प्रयत्न करा,कारण अन्य देहात कळून घेता येत नाही.म्हणून वर्तमान काळातच नर-देह मिळालेला आहे.हि संधी पुन्हा—पुन्हा येत नसते—आता आलेलीच आहे.म्हणून कृपया त्वरा करा—कृपया त्वरा करा—कृपया त्वरा करा.||१४||                            भावार्थ:---घरामध्ये संपत्ती पुष्कळ असल्या तरी त्यांत जर माता किंवा पतिव्रता पत्नी नसेल तर चाकेवगैरे अवयव मोडून गेलेल्या रथाप्रमाणे दु:खकारक झालेल्या घरामध्ये कोण बरे चतुर पुरुष दीनासारखा वास करील?कोणीही करणार नाही.घरामध्ये संपत्ती आहे,पण माता व पतिव्रता स्त्री नसेल तर त्या चतुर पुरुषाच्या जीवनाला कांहीच अर्थ नाही,ते जीवन अनर्थकारक आहे.त्याचे जीवन दीनासारखे—गरीबिसारखे व्यर्थ आहे.त्यापेक्षा गरिबी असावी व माता व पतिव्रता स्त्री असावी व चतुर पुरुष असावा,त्याचे जीवन सार्थक आहे—सुखकारक आहे.||१५||                                                                                                     भावार्थः----यास्तव तुम्ही मला सांगा की,---मी दुःख-समुद्रांत बुडत असलो म्हणजे जी पदोपदी माझ्या ज्ञानशक्तीला बोध करीत होत्साती त्यांतून माझा उद्धार करते,ती माझी प्रियपत्नी आतां कोठे आहे ?जी स्त्री आपल्या बुद्धिमान पतीला पदोपदी म्हणजे प्रत्येक पाऊल तिच्या(पत्निच्या)म्हणण्यानुसार टाकावयास लावते व त्यामुळे तो बुद्धिमान पती त्या पत्निच्या म्हणण्यासुर प्रत्येक पाऊल टाकतो.अशा त्या पती—पत्निच्या जीवनास काय सार्थक जीवन म्हणावे किंवा अनर्थक जीवन म्हणावे ?  असे असून त्या पत्निच्या वियोगामुळे दु:खित होतो.या जीवनास काय म्हणावे ?||१६||                                                                    भावार्थः----स्त्रिया म्हणाल्या----हे शत्रूनाशका नरनाथा,आपल्या प्रियेने आज मनांत काय आणिले आहे ते आम्ही जाणत नाही.कारण,ही पहा ती येथ आंथरूनवगैरे काही नसलेल्या भूमीवर रुसून निजली आहे.||१७||

भावार्थः----नारद म्हणाला---तेव्हा पुरंजन राजाने,भूमीवर व अस्ताव्यस्त पडलेल्या त्या आपल्या भार्येला अवलोकन करून तिच्या संगतीने ज्याला कळवळा आला आहे.असा तो बुद्धिमान राजा,अत्यंत व्याकुळ झाला.आपल्या प्रिय पत्निला—की,ज्या पत्निच्या मनोगतानुसार राजस प्रत्येक पाऊल टाकावे लागत असे,अशा स्त्रीला—पत्निला,भूमीवर अस्ताव्यस्त पडलेले पाहून राजा व्याकूळ—दु:खी झाला.वास्तविक पाहता अशा पत्निस पाहून राजस मुळीच दु:ख होऊ नाते,पण राजा त्या पत्नित आसक्त झाला होता.स्त्री—पत्नि हि दु:खास कारण नसून त्या स्त्रीची पत्निची आसक्ती दु:खास कारण आहे.म्हणून आपण—जीवानी स्त्रीच्या—पत्निच्या आसक्तीचा त्याग करावा.कोणत्याही जीवाची आसक्ती हि आपल्या—जीवाच्या दु:खास कारण आहे.म्हणून आपण—जीवानी—मी  सत्संग करून कोणत्याही जीवांच्या आसक्तीचा त्याग करावा.आसक्तीचा त्याग केला असता आपणास—जीवास—मला दु:ख होणार नाही.आपण—जीवानी—मी जीवाची आसक्ती धारण न करता परमात्म्याची—संत—महात्म्यांची आसक्ती धारण करावी.कारण ती आसक्ती सुखरुपतेकडे नेणारी आहे.जन्म—मरण निवृत्त करणारी आहे.||१८||                                                                                                 भावार्थः----खिन्न झालेल्या मनाने युक्त तो राजा,मधुर वाणीने तिचे सांत्वन करूं लागला,परंतु त्याने प्रियेचा प्रणयकोप होण्याचे कारण काय ते जाणिले नाही.आपण—जीवांनी—मी कार्याच्या कारणाचा शोध लावावयास पाहिजे,कारण कार्याच्या कारणात समाधान आहे,तर कार्यात दु:ख आहे.||१९||                                                                                                भावार्थः--तरी तिला वश करून घेण्याविषयी तो वीर चतुर होता म्हणून त्याने तिचे हळूहळू सांत्वन केले.ते असे कि,प्रथम त्याने तिच्या पायांवर आपले मस्तक ठेऊन,नंतर तिला आपल्या मांडीवर बसवून घेतली आणि कुरवाळून तिच्याशी बोलुं लागला की,-||२०||    भावार्थः----हे सुंदरी,”सेवकांना,अपराधानुरूप शिक्षा करणे हे धन्याचे कर्तव्य कर्म आहे.असे असतां,ज्या अपराध करणाऱ्या सेवकांना धनी,हे आपले आहेत असे मानून शिक्षा दंड करीत नाहीत ते सेवक,खरोखर मंदभाग्य होत”.||२१||

भावार्थः----हे कृशकटी,अपराध करणाऱ्या सेवकांचेठिकाणी प्रभुनें केलेला जो दंड तो त्यांच्यावर केवळ अनुग्रहच केल्यासारखा आहे,परंतु दंड झाल्यामुळे क्रोधविष्ट झालेला तो मूर्ख सेवक ते धन्याने केलेले हितकृत्य जाणत नाही.यास्तव माझ्याकडून कांही अपराध झालां असता तर तूं मला शिक्षा कर म्हणजे पुन्हा मी तसा तुझा अपराध करणार नाही.||२२||                                            भावार्थः----हे सुदती (सुंदर दंतयुक्ते)हे सुभ्रु(सुंदर भ्रुकुटीयुक्ते हे मनस्विनी (प्रशस्त मनयुक्ते) तूं आमची स्वामिनी आहेस,यास्तव ज्यामध्ये अतिशय प्रेम आणि लज्जा असल्यामुळे उत्पन्न झालेल्या स्तिमितपणाने मंदहास्यपूर्वक अवलोकन शोभत आहे,जे नीलवर्ण केशरूप भ्रमरांनी भूषित झाल आहे,ज्याच्यावर सरळ व उंच नासिका दिसत आहे व ज्यांतून मधुर भाषण निघत आहे असे तूं आपले मुख,तुझे कृपापात्र अशा आम्हांस,दाखीव.||२३||                                                                               भावार्थः----हे वीरपत्नि,ब्राहमणभक्त व विष्णूचे दास यांच्या खेरीज दुसरा जो कोणी तुझा अपराध करणारा असेल त्याला सांग त्यांचेठिकाणी आताचं मी दंड धारण करितो.कारण,माझा अपराध करून निर्भय हर्षयुक्त राहणारा पुरुष त्रैलोक्याचा आंत तर काय बाहेरसुद्धां माझ्या दृष्टीस पडणार नाही.म्हणजे तो माझ्या भयानेच मरेल.||२४||                                                   भावार्थः----हे प्रिये आजपर्यंत तुझे मुख,कुंकू लावल्याखेरीज मळिन,हर्षरहित,कोपावेशामुळे भयंकर,झळकत नसलेले व स्नेहशून्य असे मी कधीच पाहिले नाही.तसेच तुझे सुंदर स्तन हि शोकाश्रुंनी भिजून गेलेले पाहिले नाहीत आणि ज्यापासून केशराच्या कर्दमासारखा लाल असलेला तांबुलाचा रंग निघून गेला आहे असा पिकलेल्या तोंडल्यासारखा तुझा अधोरोष्ठहि पाहिला नाही.आताच हे असे कसे झाले!||२५||                                                                                                                                                                                                                                     |                                              तन्मे प्रसीद सुह्रद: कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य |                                                |                         का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग- विस्त्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये ||२६||                   भावार्थः-----यास्तव तुझ्या रोशाने मी अतिदुःखित झालो आहे.म्हणून व्यसनातूर होऊन तुला न विचारिता स्वतंत्रपणे मृगया करण्याकरितां वनांत गेलेल्या व तुझा अपराध करणाऱ्या परंतु आतां तुझ्याविषयी कोमल मन धारण करणाऱ्या अशा मजवर तूं प्रसन्न हो.आणि आणि असे प्रसन्न होणे तुला योग्यच आहे.कारण की,मदनाच्या वेगाने धैर्यरहित व आपणास अनुकूल असून रतिसुख देणारा अशा पतीला योग्य कृत्याविषयी कोणती बरे कामिनी स्त्री,स्वीकार करणार नाही?सर्वही करतीलच.असा बुद्धिमान असलेला राजा स्त्रीच्या—पत्निच्या आसक्तीमुळे अपराध केलेला नसून अपराध स्वत:हून कबुल करितो व त्या अपराधाचा दंडही आपणहून स्वत: स्वीकारतो,कारण स्त्रीच्या—पत्निच्या विषयांची असलेले तीव्र आसक्ती त्यास कारण आहे.म्हणून आपण जीवानी—मी स्त्रियांच्या—पत्निच्या विषयांची आसक्ती धारण करू नये,कारण ती आसक्ती दु:खाकडे नेऊन अधोगती देणारी आहे.असा विवेकपुर्वक निर्णय हेऊन आशाक्तीचा त्याग करावाच.||२६||                                                                                  याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये पुरंजनोपाख्यानांतील हा सव्विसावा(२६)अध्याय(२६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||२६||          || श्रीकृष्णा चरणापर्णमस्तू ||  ||सदगुरूचरणार्पणमस्तू|| __________________________________________________________________________________________   २७---आतां या सत्ताविसाव्या अध्यायामध्ये स्त्रीपुत्रादिकांचेठिकाणी आसक्त होऊन आत्मस्वरूपाला विसरलेल्या पुरंजन राजाला काळकन्या वगैरे नावांनी प्रसिद्ध असलेल्या जरारोदादिकांनी व्याप्त केले,अशी कथा वर्णन केली आहे||                                      |२७---                       ||  पुरंजन-पुरीवर चंडवेगाची चढाई आणि कालकन्येचे चरित्र  ||              __________________________________________________________________________________________ |नारद उवाच:---                                                                                                    |                  इत्थं पूरञ्ञनं सम्यग्वशमानीय विभ्रमै: | पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयति पतीम् ||१||                                                                                              भावार्थः----नारद म्हणाला----हे प्राचीनबर्ही राजा,याप्रमाणे ती पुरंजन राजाची स्त्री,विलासांनी आपल्या पुरंजननामक पतीला पूर्णपणे स्वाधीन करून घेऊन रमवित होती,आपणही त्यांच्याशी रमूं लागली.जसे विषयी—लोक जीवाच्या विषयांत आसक्तमुळे एकमेकांच्या अधीन होऊन जीवन कंठतात,त्यामुळे अंती दु:खास पात्र होतात.म्हणून आपण विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करून सत्संग करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान प्राप्त करून जो परमात्मा सुखरूप आहे,त्याचाच आनंद घेऊन आपले—जीवाचे—माझे सार्थक करून घ्यावे.||१||        भावार्थः----आणि त्या पुरंजनानेंहि जिने उत्तम स्नान केले आहे,जिचे मुख मनोहर आहे,जिने कुंकुमादिक मंगलकारक अलंकार धारण केले आहेत,आणि जी अन्नादिकांचेसेवन करून तृप्त झाली आहे,अशा प्राप्त झालेल्या त्या आपल्या राणीचा हर्षपूर्वक अंगीकार केला.आपणही—जीवानी—मीहि सात्विक अन्न सेवन करून,सत्संग करून,संत—महात्मा यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन,त्यांच्या मुखातून शात्र श्रवण करून,आदर-पूर्वक सन्मान करावा.||२||                                                                                                              भावार्थः----नंतर तिने दृढ आलिंगन दिले असतां,ज्याने तिच्या गळ्याला मिठी मारिली आहे,व एकांतस्थळी तिच्या अनुकूल गुह्यभाषणांच्या योगेकरून ज्याचा विवेक नष्ट झाला आहे,म्हणूनच ज्ञानसाधनादिकांचा मुळीच आश्रय न करीता ज्याने त्या स्त्रीचाच आश्रय केला आहे.अशा त्या पुरंजन राजाने टाळण्यास अशक्य असून निघून जाणाऱ्या दिवसरात्रीरूप काळाच्या वेगास (आयुष्यास होत असलेल्या नाशास)जाणले नाही.जीवाची आसक्ती—स्त्रीची—पत्निची आसक्ती विवेक असला तरी त्या विवेकास नष्ट करिते.जर विवेक नष्ट झाला तर अविवेकामुळे आपण—जीव—मी पारमार्थिक जी साधने—निष्काम कर्मे,निष्काम उपासना,व जीव—ब्रह्म—ऐक्य ज्ञान यांचा आश्रय न घेता संसारिक जे विषय,संसारिक जे जीव—स्त्री-पुरुष,त्यांचाच आश्रय घेतो.त्यामुळे सुखाकडे न जाता मात्र निश्चितरूपाने दु:खच प्राप्त होऊन अधोगतीस प्राप्त होतो.म्हणून आपण संसाराची आसक्तीचा त्याग करून परमार्थाच करावा.सत्संग करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करावा.||३||                                                                                                भावार्थः----ज्याला अज्ञानेने घेरून टाकिले आहे,ज्याचा मद अतिशय वाढला आहे,ज्याच्या अंतःकरणामध्ये नानाप्रकारचे संकल्प विकल्प चालले आहेत व जो राणीचा हात उशीला घेऊन उत्कृष्ट शय्येवर निजला आहे अशा त्या पुरंजनाने,त्या राणीलाच परमपुरुषार्थ असे मानिले,आपले स्वरूपभूत जे परब्रहम ते मुळीच जाणिले नाही.ज्या जीवास अज्ञानाने घेरले आहे,त्यांना मद हा असतोच.ज्यांना मद असतो,तेच अनेक संकल्प—विकल्प करीत असतात.त्यामुळे असे जीव विषयांत आसक्त असतात,तेच लोक एकमेकांत आसक्त असतात.ते जीव एकमेकांत आसक्त असल्यामुळे स्वरूप-भूत जो परमात्मा त्या विषयांकडे येत नाहीत. म्हणून आपण—जीवानी—मी संसाराच्या आसक्तीचा त्याग करून सत्संग धारण करावा.||४||                                                                                                             भावार्थः----हे राजेंद्रा,याप्रमाणे कामाच्या योगाने मोहितचित्त होऊन स्त्रीच्या क्रीडा करणाऱ्या त्या राजाचे तारुण्य वय अर्ध्या क्षणसारखे निघून गेले.संसाराच्या कामनेने ज्याचे चित्त ग्रासलेले आहे,त्यांचे आयुष्य काळांनी खाल्लेले लक्षांत येत नाही.हि त्या संसाराची किमया आहे.आयुष्य संपून यम-दूत दारात येऊन उभा राहीलाही आहे,हेही लक्षात येत नाही.यमाच्या मागोमाग जाऊन यमपुरीतील दु:खाच्या यातना भोगीत जीवन व्यतीत करितो.||५||                                                                                                             भावार्थः----हे प्रजपालका राजा,त्या पुरंजनाने आपल्या पत्नीचेठिकाणी अकराशे पुत्र(इंद्रियांचे परिणाम हे पुत्र होत.)उत्पन्न केले आणि आईबापांचे यश वाढविणाऱ्या व सुस्वभाव,औदार्यादिक गुणांनी संपन्न अशा एकशेदहा कन्या(बुद्धीच्या वृत्ति पुत्रांची संख्या ज्यास्त व कन्यांची कमी सांगण्याचे कारण गृहस्थाश्रम सुंदर दिसणें व कथा-सौंदर्य हेंच होय)उत्पन्न केल्या,त्यांना “पौरंजनी” असे म्हणतात.इतक्यामध्ये त्याचे अर्धे आयुष्य संपून गेले.असे वरील कार्य करण्याकरिता राजाची आयुष्य संपून गेले.(अर्धे आयुष्य गेलें हेंही कथासौंदर्यकरितांच सांगितलें आहे.)||६—७||                                                                                                                                  भावार्थ:---नंतर त्या पंचलाधिपति पुरंजन राजानें,पितृवंशाला वाढविणाऱ्या आपल्या पुत्रांचा यथायोग्य स्त्रियांशी (हिताहितचिंतारूप सुनांशी)व कन्यांचा यथायोग्य वरांशीविषयभोगारूप जांवयांशी विवाह केला.||८||                                                                                                                     भावार्थः----त्या पुत्रांनाही प्रत्येकाला शंभर—कर्मे(नातू) पुत्र झाले,ज्यांच्या योगाने पुरंजन राजाचा वंश “पुरुषार्थममन्यत न तु यन्निजं रूपं ब्रह्म तत् तमसाद्यज्ञानेनाभिभूतो यतः“.||९||                                                                                          भावार्थः----तो पुरंजन राजा,आपले पुत्र,नातू,घर,द्रव्यभांडार सेवक व देश याचेठिकाणी उत्तरोत्तर वाढत चाललेल्या ममत्वाच्या योगेकरून बद्ध झाला.ज्या—ज्या जीवांचा ममत्व संबंध वाढत जातो,त्या—त्या जीवांचे बंधन वाढतच जाते.म्हणून आपण—जीवनी  सत्संग करून ममत्वबंध निवृत्त करावा.||१०||                                                                                                              भावार्थः----आणि अनेकप्रकारच्या विषयभोगाच्या इच्छा धारण करून त्याने तुझ्याप्रमाणे यज्ञदीक्षा ग्रहण करून,पशुहिंसाप्रधान अशा थोर योगेकरून देव,पितर आणि भूतपती यांचे आराधन केले.आपण—जीवानी कर्म-प्रधान मार्गाचा स्वीकार करू नये,कारण त्यामुळे विषयांची आसक्ती वाढते व परमार्थ दुरावतो.कर्मे मार्गात यज्ञ-निमित्य हिंसा हि घडतेच,त्यामुळे निषेध-कर्म घडते व त्या निषेध कर्मांचे कर्मांचे फळ पाप—दु:ख भोगावयास येते.म्हणून आपण—जीवानी यज्ञ-कर्मांत पडू नये.आपण—जीवानी निष्काम कर्मे करावीत व निष्काम उपासना करावी.त्यामुळे आपले अंत:करण शुद्ध व स्थिर होऊन ज्ञान—मार्गात परिवर्तन होऊन जीव—ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञान मार्गाने सर्व विषयांचा त्याफ्ग केल्यानंतर परमात्म्याचा अनुभव येतो.||११||                                                                                                             भावार्थः----याप्रमाणे आत्महितकारक योग्य कर्माचेठिकाणी दुर्लक्ष्य करून कुटुंबाचेठिकाणीच आसक्त झालेल्या त्या पुरंजन राजाला, ज्यांना स्त्रियाच प्रिय आहेत अशा पुरुषांना आवडत नसणारा जो जरासमय तो प्राप्त झाला.आपण—जीव जर कुटुंबातच आसक्त झालोत तर आत्महीताकारक कार्य होत नाही.आत्महीताकारक कार्य न झाले तर दु:ख निश्चित-रूपाने मिळणारच.म्हणून आपण—जीवानी—मी कुटुंबात आसक्त न होता कुटुंब–कार्य स्वधर्मानुसारच करावे,तर त्यापेक्षा अधिक कार्य करू नये,कारण त्यापेक्षा अधिक कार्य हे दु:खास पात्र होते.म्हणून आपण—जीवानी असा विवेक करून कार्य करावे.कुटुंबात आसक्त झालेला पुरुष पारमार्थिक कार्य करण्यास असमर्थ होतो,कारण कुटुंबातील जीवांच्या इच्छा पुरविण्यातच व विषयांच्या भोगतच त्याचे आयुष्य पूर्ण खर्च होते.भगवंतांनी मनुष्य देह हा परमार्थ करण्यासाठी देलेला असतो,याचा त्यास विसर पडलेला असतो.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून पारमार्थिक जीवन कसे जगावे असे कळून घ्यावे.||१२||                                                                                                             भावार्थः----हे राजा,चंडवगे—संवत्सर ह्या नावांचा एक गंधर्वाचा राजा आहे त्याच्या हाताखाली तीनशे साठ गंधर्व--दिवस आहेत.||१३||                                                                                                                                                       भावार्थः----व त्या गंधर्वाची एक--एक अशा,पांढऱ्या—दिवस—सात्विक-वृत्ती व काळ्या—रात्र—तमास-वृत्ती मिळून तीनशे साठ गंधर्वी—स्त्रिया—रात्री आहेत.त्या गंधर्वांशी संगत असलेल्या स्त्रिया,संचार करीत करीत सर्व उपभोग्य विषयांसह निर्माण केलेल्या पुरंजन—राजाच्या—जीवात्म्याच्या नगरीला—शरीराला विषय-भोगाच्या निमित्ताने लुटीत असतात.आपण—जीवानी मात्र हे शरीर विषयांच्या भोगत खर्च न करता परमार्थाच्या भोगासाठी खर्च करावे.त्यामुळे आपणास—जीवास नाशिवंत—विनाशी आनंद न मिळता परमात्म्याचा शाश्वत--अविनाशी आनंद निश्चितच मिळेल.||१४||                                                                                                  भावार्थः----ते चंडवेगाचे—संवत्सराचे सेवक—कर्मेद्रिये१—वाक्—वाणी,२—पाणि—हात,३—पाद—पाय,४—शिश्न,५—गुद जेव्हा पुरंजनाचे—नगर—जीव-शरीर लुटून—आयुष्य कमी—क्षीण करू लागलें,तेव्हा त्या नगरांत जागत बसलेल्या प्रजागरनामक(पांच प्रकारचा प्राण) पांच फड्यांच्या—पांच-प्राण—वायू--नागाने त्याचा निषेध केला—प्रतिबंध केला.म्हणू आपण—जीवानी—मी कर्मेंद्रियांना संयमित करून त्यांच्याकडून सत्वगुणांचे कार्य करावे.सत्वगुणांचे कार्य केले असता परमार्थाकडे वाटचाल होते.सत्संग करून ज्ञान मार्गांचा अवलंब करून मी—जीवात्मा परमात्मारूप आहे असे ज्ञान होते.त्यानंतर आपण—जीवानी सर्व विषयांचा त्याग केल्यानंतर परमात्म्याचा अनुभव येतो.||१५||                                                                                                             भावार्थः----हे राजा,पुरंजनाच्या—नगराचे—जीव-शरीर रक्षण करणारा त्या बलिष्ठ एकट्याच नागाने—प्राणाने त्या सातशे विसाबरोबर(७२०)—प्रत्येक वर्षांचे तीनशे साठ (३६०) दिवस व तीनशे साठ(३६०) रात्र मिळून सातशे वीस(७२०) होतात.असे शंभर वर्षेपर्यंत युद्ध केले.म्हणजेच विषयांच्या भोगतच—स्त्रीच्या—पत्नीच्या आसक्तीत बरेचसे आयुष्य व्यतीत केले.||१६||                                                                                                             भावार्थः----सातशेविसा(७२०)बरोबर बहुकाळपर्यंत युद्ध करून—म्हणजे विषयांचा भोग घेऊन आपल्यासंबंधी तो एकटाच नाग—प्राण थकून गेला असे जाणून,राष्ट्रे (नगराबाहेरचे देश)म्हणजे नरकादिक परलोकांतील विषयांचा व नगर म्हणजे इहलोकांतील विषयांचा यांचा हितकर्ता धनी तो पुरंजन—राजा—जीवात्मा घाबरा होऊन मोठ्या चिंतेत—विचारात—विवेकात पडला.||१७||                                                                                                             भावार्थः----गंधर्वाबरोबर—दिवसा नाग—प्राण युद्ध करीत होता म्हणजे पुरंजन-राजा विषयांचा भोग घेत असतांना,तो पर्यंत राजाला कसे समजले नाही,असे म्हणशील तर,तो राजा त्या नगरीमध्ये—स्थूल—शरीरात व बाहेरच्या पांचाल देशामध्ये—सूक्ष्म शरीरात मद्दाप्रमाणे गुंग करणाऱ्या विषयांचा उपभोग करीत होता,त्या विषयांच्या भोग घेत असल्यामुळे,त्या पुरंजन राजास कोणाचीही व कोणतीच भीती वाटली नाही.स्त्रींच्या—पत्नीच्या आसक्तीत इतर विषयांचे स्मरणही होत नाही,व दु:खही होत नाही.त्या स्त्री—विषयांच्या भोगतात सर्वस्व आनंद आहे व इतर कोठेही आनंद नाही याप्रमाणे,स्त्रींच्या आसक्तीचा धुंद इतर विषयांच्या आसक्तीपेक्षा फारच धुंद करणारा असतो.आपल्या दुतांनी आणून दिलेल्या करभारांच्या स्वीकार करीत होता.आणि स्त्रीने त्याला अगदी वश करून टाकिले होते म्हणून त्याला प्राप्त झालेले भय समजले नाही.म्हणून आपण जीवांनी कोणत्याही विषयांची आसक्ती धारण करू नये.त्यातल्या—त्यात स्त्रींची आसक्ती तर मुळीच असू नयें,कारण इतर विषयांपेक्षा स्त्रीची आसक्ती अतिहानिकारक आहे.त्यामुळे वर्तमान काळात दु:ख व मृत्यू झाल्यानंतर परलोकातहि—यमपुरीत—नरकांत अपार दु:ख भोगून,त्यानंतर लक्ष-चौऱ्याऐंसी-योनीत अनंत काळ दु:खे भोगत फिरावे लागते.म्हणून आपण सत्संगाद्वारे स्वधर्मांचे पालन करीत जीव—ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञानाचा अनुभव घेऊन जन्म—मरण निवृत्त करून सुखरूप व्हावे.||१८||                                                                              भावार्थः----असो याप्रमाणे तो मोठ्या चिंतेमध्ये पडला आहे तोंच त्याला दुसरे एक मोठे भय प्राप्त झाले ते असे की,----हे प्राचीनबर्ही राजा,पूर्वी काळाची कोणीएक कन्या—जरा—वृद्धपणा आपल्याला वर मिळावा या इच्छेने त्रैलोक्यामध्ये फिरत असता कोणीच तिला स्वीकार करीना.म्हणजेच म्हतारपणात—जरापणात परमार्थ होत नाही,कारण इंद्रियांत सामर्थे राहत नाही व प्राणास थकवा लवकर येतो.म्हणून आपण—जीवानी—मी जेव्हा स्थूल शरीर तरुण अवस्थेत असेल तेव्हाच अधिक नेटाने—तळमळीने निष्काम परमार्थ करावा.||१९||                                                                                                             भावार्थः----कारण,ती स्वतःच्या भाग्यहीनपणामुळे जगतामध्ये दुर्भगा म्हणून प्रसिद्ध होती,पुरूराजाने मात्र पूर्वी तिला कांहीवेळपर्यंत वरिली असल्यामुळे तिने संतुष्ट होऊन त्याला राज्यप्राप्तीरूप वर दिला होता.||२०||                                                                                                             भावार्थः----याप्रमाणे वर पाहण्याकरीता सर्वठिकाणी फिरत असणाऱ्या त्या कन्येने—जराने—म्हातारपणाने,एक वेळी ब्रहम-लोकांहून पृथ्वीवर आलेल्या मला (नारदाला)मी नैष्ठिक ब्रह्मचारी आहे असे जाणत असूनही काममोहित होऊन,तूं माझा पति हो असे भाषण करूं लागली.||२१||                                                                                                                         भावार्थः----तेव्हा ती—जरा—म्हातारपणा वरीत नाही म्हणून तिला—जरास  सांगितले असतां,तिने—जरीने माझ्यावर रागावून मला मोठा दुःसह शाप दिला.तो असा की, हे नारद मुने,मी—जरीने तुझ्याजवळ याचना केली असतांही तूं(नारदमुनी) माझा—जरेचा अंगीकार करीत नाहीस त्यापेक्षा “तुझे एकाठिकाणी फारवेळपर्यंत राहणे घडणार नाही.”||२२||                                                                                                             |               ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेस्पितं पतिम् | संकल्पस्त्वयि भूतानां कृतः किल न रिष्यति ||२४||                                              भावार्थः----असो.मी तिचे—जराचे प्रत्याख्यान—प्रत्युत्तर—न स्वीकारल्यामुळे मला(नारद-मुनी)वरण्याचा तिचा संकल्प फुकट गेला.नंतर त्या कन्येने—जराने,मी—नारद-मुनींनी सांगितलेल्या भय—अतिभयंकर असल्यामुळे (मृत्युलाच भय असे म्हटले आहे.)भय नामक यवनाधि—आधि-शारीरिक रोग—उदा—कोरोना,कॅंसर,रक्त-दाब इत्यादी,व व्याधिरूप—मानसिक—दु:ख—उदा—अपमान.आधि—व्याधी म्हणजेच यवनांचा राजा मृत्यू यास जरेने “पत्नी म्हणून माझा स्वीकार कर”,अशी त्या कन्येने—वृद्धावस्थानें प्रार्थना केली की,--||२३|| भावार्थः----हे वीरा,यवनांचा--राजा मृत्यूस अशा तुला—मृत्यूस वरण्याची माझी—जरेची इच्छा आहे यास्तव मी तुला पति वरिते.कारण,तुझ्याविषयी—मृत्यूविषयी प्राणीमात्रांनी केलेला संकल्प कधीही खरोखर फुकट जात नाही.(तूं—मृत्यू सर्वास प्राप्त होतोसच—म्हणजे जे जीव आहेत,त्यांना मृत्यू अनिवार्य आहे.)||२४||                                                                                                             |                    द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ | यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ||२५||                                       भावार्थः----हे नाथा,जो कोणी लौकिक व्यवहाराने अथवा शास्त्राने जे दान करण्यास योग्य असले त्याचे दान करीत नाही व जो कोणी त्याच लोक शास्त्रव्यवहारांनी स्वीकार करण्यास योग्य असेल त्याचा स्वीकार करीत नाही,ह्या दोघांही दुराग्रही अज्ञ पुरुषांची लोक निंदा करीत असतात.म्हणून आपण—जीवानी—मी शास्त्राच्या निंदेस पात्र होऊ नये,यासाठी शास्त्रव्यवहारांनी जे दान स्वीकार्य आहे,त्या दानाचा स्वीकार करावा व शास्त्रानुसार जे योग्य दान आहे,त्यानुसारच कर्त्यांनी दान करावे.या प्रकारच्या व्यवहारात दान “घेणारा” व दान “करणारा” दोघांचेही हित आहे,व ते दोघेही निंदेस पत्र होत नाहीत.||२५||                                           |               अथो भजस्व मां भद्र भजन्ती मे द्यां कुरू | एतावान पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकमप्ते||२६||                                                                                                                    भावार्थः----यास्तव हे मंगलधामा,तुझ्या सेवेसाठी प्राप्त झालेल्या माझा तूं स्वीकार कर आणि माझ्यावर दया कर,”दुःखी—प्राणी--  जनांवर—लोकांवर कृपा करणे हाच पुरुषांच्या मुख्य स्वधर्म होय”.आपण—जीवानी जे जन—प्राणी—लोक दु:खी आहेत,त्यांचे दु:ख निवारण करून,त्यांना सुखी करणे हांच मुख्य स्वधर्म आहे.हांच स्वधर्म आपण—जीवांनी माझ्या अधिकारानानुसार निरंतर केला पाहिजे.||२६||                                                                                                             भावार्थः----हे राजा,याप्रमाणे कालकन्येने—जराने केलेले भाषण श्रवण करून तो यवनाधिपती—आधि व व्याधी यांचा राजा—मृत्यू, देवांचे काही गुप्त कार्य करण्याची इच्छा मनांत धरून हास्यपूर्वक तिला—जरास म्हणाला की,------------------||२७||                                                                                                             भावार्थः----हे कालकन्ये—वृद्धपणा,मी(नारद-मुनींनी)आपल्या ज्ञानदृष्टीने तुला एक पति योजून ठेविला आहे.तूं लोकांचे अनिष्ट करणारी असल्यामुळे लोकांना आवडत नाहीस म्हणून हा लोक तुझा अंगीकार करीत नाही.||२८||                                                                                                             भावार्थः----तर तूं कोठून कशी फिरतेस हे कोणाच्याही लक्षांत न येईल अशा रीतीने वागून कर्माच्या योगाने निर्माण केलेल्या सर्वही लोकांचा बलात्काराने—इच्छा नसतांना तूं उपभोग घे.म्हणजे शरीराला म्हातारे कर—आपोआपच शरीर म्हातारे होतात.तुझ्या नशिबानेच सर्वही लोक तुझे पति—मृत्यूचा अपरिहार्य स्वीकार करावाच लागतोच—इच्छा असो किंवा नसो.मृत्यू हा येणारच आहे—अटळ आहे.मी—वृद्धपणा—कालकन्या सर्वांस प्रतिकूल असल्यामुळे सर्व लोक मिळून माझा—वृद्धपणाचा घात करितील अशी तुला शंका असेक तर,तूं माझ्या सेनेला—रोगादिकांच्या समुदायाला बरोबर घेऊन जा म्हणजे तूंच—वृद्धावस्था लोकांचा नाश करिशील.म्हणजे रोगादिकांच्या द्वारा वृद्धावस्था—कालकन्या—जरा मृत्यूस प्राप्त होईल.||२९||                                                                                                                   | प्रज्वारोSयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव  | चराम्यूभाभ्यां लोकेSस्मिन्नव्य्क्तो भीमसैनिक: ||३०||                  भावार्थः----हा प्रज्वारनामक माझा भाऊ आहे,आणि तूं माझी बहीण—कालकन्या—वृद्धावस्था हो म्हणजे मी तुम्हा दोघांच्या—प्रज्वर व वृद्धावस्था समागमाने कोणाच्या लक्षांत न येतां यवनादिकांची—आधी-व्याधी भयंकर सेना बरोबर घेऊन या लोकांमध्ये मी—मृत्यू संचार करीन.आपण—जीवानी स्थूल—शरीर तरुण अवस्थेत असतांना सत्संग करून चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष तो संपादन करावा,कारण जरा अवस्थेत इंद्रिये आपले कार्य करण्यास असमर्थ असतात व प्राणही कार्य करण्यास असमर्थ असतो.स्थूल शरीराचा प्रारब्ध भोग कधी संपेल याविषयी आपण—जीव अज्ञानी असतो.प्रज्वार व कालकन्या—जरा एकत्र राहिल्यामुळे जरा व यवनादिकांची—आधि व व्याधी आल्यामुळे मृत्यू हा निश्चित असतो,म्हणून आपण—जीवानी सावध होऊन परमार्थ करावा.||३०||                                                                                                                  याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये पुरंजनोपाख्यानाचेठिकाणी हा सत्ताविसावा(२७)अध्याय(३०)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||२७||               ||श्रीकृष्णार्पनमस्तू||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                             __________________________________________________________________________________________   २८---आता या अठ्ठाविसाव्या अध्यायामध्ये,अंतकाळी स्त्रीच्या ध्यानाने स्त्रीत्व पावलेल्या पुरंजन राजाला वैदर्भिच्या आख्यानेकरून कदाचित दैवयोगाने मुक्तिप्राप्त झाली,असे वर्णन केले आहे.                                                                             |२८---                    ||२८---पुरंजनाला स्त्रीजन्म आणि अविज्ञाताच्या उपदेशाने त्याला मुक्ती मिळणे|| __________________________________________________________________________________________ |नारद उवाच:---                                                                                                      |       सैनिका भयनाम्रो ये बर्हीष्मन् दिष्टकारिण: | प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरूवनीमिमाम् ||१||                                    भावार्थ:----नारद म्हणाले---हे प्राचीनबर्ही राजा,भय—मृत्यूनामक यवनेश्वराचे--आधि-व्याधी आज्ञाधारक सेनाधिपती होते ते प्रज्वार आणि काळकन्या—वृद्धपणा ह्यांच्या सहवर्तमान ह्या पृथ्वीवर पर्यटन करीत असत.||१||                                                                        भावार्थ:-----हे राजा,एके वेळी त्यांनी,म्हाताऱ्या सर्पाने रक्षण केलेल्या व भूमीवर सर्व उपयोग वस्तूंनी परिपूर्ण असलेल्या त्या पुरंजन राजाच्या नगरीला—स्थूल—शरीरास बलात्काराने वेढा घातला.||२||                                                                                 |        कालकन्यापि बुभुजे पुरंत्र्जनपुरं बलात् | ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारता मियात्||३||                                                                                                                                                             भावार्थ:-----आणि जिने व्यापून टाकिलेल्या पुरुष तत्काळ हतवीर्य होतो ती कालकन्या--जराही पुरंजन राजाच्या पुराचा—शरीराचा  बलात्काराने उपभोग घेउ लागली.म्हणजेच पुरंजन—राजाच्या—जीवात्म्याच्या स्थूल—शरीर जरा—म्हातारे झाले.||३||                                                                                                         भावार्थ:-----ती—जरा उपभोग घेत असलेल्या त्या सर्व नगरीमध्ये—शरीरामध्ये यववांनी—आधि—व्याधींनी चारी दिशाकडच्या चारी द्वारांनी प्रवेश करून तिचा विध्वंस करू लागतो—स्थूल शरीर रोगग्रस्त झाले.||४||                                                                                                  भावार्थ:----याप्रमाणे ती नगरी—स्थूल-शरीर अत्यंत पिडीत झाली असता,तिचा अभिमान बाळगणाऱ्या व तिच्या ममतेने व्याकूळ झालेल्या पुरंजन राजाला—जीवात्म्याला,नाना प्रकारचे ताप—दु:ख होवू लागले.||५||                                                                                  |             कन्योपगूढो नष्ट्श्री: कृपणो विषयात्मक:| नष्टप्रज्ञो हृतेश्र्वर्यो गंधर्वयवनैर्बलात् ||६||                                                                                                                     भावार्थ:----नंतर कालकन्येचे—जराने दृढ आलिंगन केलेला—म्हातारपणा आलेला,त्यामुळे निस्तेज झालेला गंधर्वांनी—जीवात्म्यांनी  व बलात्काराने ऐश्वर्य हिरावून घेतलेला विषयभोगत चित्त गुंतून,बुद्धिभ्रंश झालेला व दीन असा तो पुरंजन-राजा—जीवात्मा,आपल्या नगरीचा—शरीराचा विध्वंस झाला.आपले—जीवाचे—माझे पुत्र,पौत्र,सेवक व प्रधान हे आपणास—जीवास प्रतिकूल होवून आपला अनादर करू लागले,आपली भार्या आपनावर प्रेम करीत नाहीशी झाली.आपणाला—जीवाला—मला कालकन्येने—जराने ग्रासून टाकिले व आपले पांचाल देश—विषयांरूपी देश शत्रूंनी—कामा,क्रोध,लोभ,मोह,मद,व मत्सर दुषित—दु:खी झालो.म्हणजे असे पाहून अपार चिंतेत पडला.त्यावेळी त्याला—जीवात्म्यास—आपणास—मला प्राप्त झालेल्या संकटाचा प्रतिकार करण्याचा काहीच उपाय सुचेना,कारण प्राण व इंद्रिये असक्त झाली—कार्य करण्यास असमर्थ झाली.म्हणून आपण आपले पारमार्थिक कार्य तरुण अवस्थेत करावे.||६-७-८||                                                                                         भावार्थ:----नंतर कालकन्येला—जरेला—म्हातारपणाला उपभोग केल्यामुळे नि:सर होवून गेलेल्याही विषयांचा अभिलाष करणारा व परलोकसबंधी गती व इहलोकसबंधी पुत्रादिस्नेह हि दोन्हीही ज्याची नष्ट झाली आहेत तथापि पुत्राचे व स्त्रीचे लालन करणारा अशा त्या राजाने—जीवात्म्याने,गंधर्व—दिवस आणि यवन—मृत्यू यांनी छापा घातलेल्या व कालकन्येला—जरेला जर्जर केलेल्या त्या आपल्या नगरीला—शरीराला,इच्छा नव्हती तरी मोठ्या कष्ठाने सोडून जाण्याचा विचार मनात आणिला.आपणास—जीवास—मला वर्तमान—काळातील शरीर सोडण्याची तिला-मात्र इच्छा होत नाही,तरी पण मृत्युपुढे आपले—जीवाचे—माझे कांहीच चालत नाही.तो मृत्यू आपली—जीवात्म्याची—माझी इच्छा नसतांना घेऊन गेला.||९-१०||                                                                                                                          भावार्थ:----तो—मृत्यू इतक्यात भयनामक यवनेश्वराचा—आधि—व्याधीच्यारूपाने मृत्यू वडील भाऊ,प्रज्वार—शीत—उष्ण ताप तेथे येवून पोचला त्याने—मृत्यूने आपल्या भावाचे—प्रज्वाराचे प्रिय करण्यासाठी त्या सगळ्या नगरला—शरीराला आग लावण दिली—म्हणजेच पुरंजन-राजा—जीवात्मा मृत्यूस प्राप्त झाला.||११||                                                                                भावार्थ:----तेव्हा ती—कालकन्या—जरा—म्हातारपणा जळूं--शरीराचे वय अधिक होऊ लागले असता,नागरिक जन,सेवक वर्ग,स्त्री व पुत्रादिक संतती यासहवर्तमान तेथे संसार करणाऱ्या त्या पुरंजन—राजाला—जीवात्म्याला फारच ताप—कष्ट—दु:ख होवू लागला.||१२||    भावार्थ:----त्यावेळी कालकन्येला—जरा—म्हातारपण ग्रासून टाकीलेल्या त्या नगरीमध्ये—शरीरामध्ये ज्याची राहण्याची सर्व ठिकाणे यवनांनी—मृत्यूने व्यापून टाकिली आहेत व ज्याला प्रज्वाराने—शीत-उष्ण तापाने अतिशय उपद्रव दिला आहे असा नगराचे संरक्षण करणारा तो पांच-फड्यांचा--नाग पांच-प्राणांस अतिशय त्रास—दु:ख झाले.||१३||                                                                    भावार्थ:----अति-कष्ट—दु:ख होऊं लागल्यामुळे थरथर कापणारा तो नाग—पांच-प्राण जेव्हा त्या नगरीचे—शरीराचे रक्षण करण्यास समर्थ झाला नाही,तेव्हा  जसा अग्नीने जळत असलेल्या वृक्षाच्या ढोलीतून सर्प निघून जाण्याची इच्छा करितो त्याप्रमाणेच त्याने—पांच-प्राणाने  त्या नगरीतून—शरीरातून निघून जाण्याची इच्छा केली.||१४||                                                                                                                      भावार्थ:----तेव्हा ज्यांचे—पांच—प्राणांचे सामर्थ्य गंधर्वांनी—दिवसांनी हरण केले आहे,ज्याचे अवयव शिथिल झाले आहे आस तो नाग—पांच-प्राण नगरीतून—स्थूल-शरीरातून निघून जावू लागला असता शत्रूरुपी यवनांनी—मृत्यूने त्याला तेथेच कोंडून टाकिले तेव्हा तो रडू लागला.आपण—जीव—मी रडणार नाही,कारण मृत्यू हा अटळ आहे.||१५||                                                                                                                   भावार्थ:----त्यावेळी—मृत्युच्यावेळी स्त्रीवगैरे सर्वाशी एकदम वियोग होणार अशी वेळ आली हे पाहून गृहाचेठिकाणी अत्यंत आसक्त तो गृहस्थाश्रमी पुरंजन-राजा—जीवात्मा,गृहदिकाचेठिकाणी मी आणि माझे अशी बुद्धी धारण करून दीन होत्साता,आपल्या मुली,मुलगे,नातवंडे,सुना,जांवई,चाकर,आणि स्वकीय म्हणून जे काही घर,द्रव्यभांडार,व संसाराच्या उपयोगी पडणारे भांडी वगैरे साहित्य होते,त्याचे चिंतन करू लागला.आपण—जीवानी—मी मृत्यू जवळ येतांना किंवा आला असता देह,देहसंबंधी,व गृह व गृहसंबंधीच्या वस्तूंविषयी आसक्त मुळीच होऊ नये,कारण मृत्यू येत किंवा होत असतांना आपण—जीव—मी ज्या देहसंबंधीचे—जीवांचे चिंतन करील,किंवा ज्या गृहाचे चिंतन करील,किंवा ज्या गृहसंबंधीचे चिंतन करील,त्याच गतीस प्राप्त होईल.||१६-१७||                                                                              भावार्थ:----ते असे की,----आपण—जीव--मी परलोकास निघून गेलो असता,अनाथ व पुत्रादी कुटुंबाने युक्त अशी हि माझी भार्या,बालकाचा शोक करीत होत्साती कशी बरे वर्तणूक करील?आपण—जीवानी कुंटूबातील व्यक्तींची—जीवांची आसक्ती धारण करू नये,कारण आसक्ती धारण केली असता जन्मास यावे लागते.||१८||                                                                                                                                          भावार्थ:----जी—स्त्री—पत्नी माझ्या—पुरंजन-राजाच्या—जीवात्म्याच्या सेवेत तत्पर असते,मी जेवलो नाही कि आपण जेवत नाही,मी स्नान केले नाही,ती स्नान करीत नाही,मी रागावलो तर भयभीत होते,मी भर्त्सना—निंदा केली असता भयाने मौन धरून बसते,उत्तर देत नाही.दोघे—पती-पत्नी एकमेकांवर आसक्त झाले होते.||१९||                                                                                                   भावार्थ:---एखादे वेळी व्यवहारात मला काही विस्मृती पडली तर लागलीच मला त्याचा बोध—मार्गदर्शन करिते,मी देशांतरी गेलो असता विरह-शोकाने—वियोग--दु:खाने कृश होवून जाते.हि पुत्रवती आहे तेव्हा माझ्या पश्चात हा गृहस्थश्रम मार्ग चालविल काय?किंवा माझ्या वियोगाने मरणच पावेल.आपण—जीवनी—मीमात्र असा विचार न करता देवाचा—परमात्म्याचा विवेक—विचार करील,त्यामुळे सुखरुपता प्राप्त होईल.||२०||                                                                                                               भावार्थ:----मी परलोकी गेलो असता ज्यांना दुसरा आश्रय नाही असे माझे हे पुत्र व कन्या कशा बरे वर्तणूक करतील?जशी समुद्रामध्ये नौका फुटून गेलेल्या लोकांची धांदल  होवून जाते तशी त्यांची तर होणार नाही ना?आपल्या—जीवाच्या मृत्युनंतर जो—तो आपापल्या प्रारब्धानुसार जीवन जगत असतो,तर इतरांच्या—जीवांच्या जाणे—येण्यांनी कांहीही फरक होत नाही.म्हणून आपण इतरांचा—देहसंबंधीचा—जीवात्म्याचा मुळीच विवेक—विचार करू नये.आपण जर इतर जीवात्म्याचा विवेक—विचार केला तर आपण त्यांच्याविषयी कांहीच कार्य करू शकत नाही.आपण ते देहसंबंधी—जीवात्म्ये जिवंत असतांना त्यांची काळजी घ्यावी. आपण मात्र त्यावेळेस त्यांची काळजी न घेता,त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करून उपेक्षा करीत असतो.असे आपण—जीवानी असे आचरण करणे योग्य आहे काय ?||२१||                                                                                                                       भावार्थ:----याप्रमाणे मोहित झालेल्या बुद्धीच्या योगाने शोक करणारा—पुरंजन—जीव,परंतु वस्तुत: शोक करण्यास अयोग्य म्हणजे पुरंजन—राजाने—जीवाने देहसंबंधीविषयी शोक—दु:ख करू नये,कारण मृत्युच्या वेळेस विवेक—विचार करून मुळीच उपयोग नाही.   अशा ह्या पुरंजनाला—जीवात्म्याला घेवून जाण्याची इच्छा करणारा भय-नावाचा यवनेश्वर—मृत्यू तेथे प्राप्त झाला.||२२||                                                                                                                                       भावार्थ:----तेव्हा ते यवन--यमदूत,त्याला पशूसारखा पाशांनी बंधन करून आपल्या घरी—यमपुरीस घेवून चालले असता त्याला अनुसरणारे जे नागादिक—प्राण सेवक होते तेही अत्यंत व्याकूळ होवून शोक करीत करीत त्याच्या बरोबर निघून गेले.आपण—मात्र आपले स्थूल-शरीर सोडीत असतांना व्याकूळ न होता शांत—चित्ताने जावे,कारण शोक करीत गेले तरी जावेच लागते,म्हणून शांत चित्ताने—देवाचे नामस्मरण करीत जावे.||२३||                                                                          भावार्थ:---जेव्हा यवनांनी—यमदूतांनी कोंडलेला तो नाग—प्राण मोठ्या संकटाने नगरीला—शरीरास त्याग करून बाहेर निघून गेला तेव्हा ती नगरी—शरीर विस्कळीत होवून आपल्या मुळच्या स्वरूपाला—पंचमहाभूतांत—पृथ्वीआदिमहाभूतांत जाऊन मिळाली—स्थूल—शरीराची राख झाली.||२४||                                                                                                           भावार्थ:----याप्रमाणे प्रबल यवनाने—यमदुतांनी  बलात्काराने आकर्षण केले असता त्या वेळही अज्ञानाने व्याप्त झालेल्या त्या पुरंजन राजाने—जीवात्म्याने पूर्वीच्या आपल्या हितकर्त्याचे मित्राचे—ईश्वराचे स्मरण केले नाही,जर केले असते तर त्याने त्याच वेळी त्याला यवनापासून—यमदुतांपासून सोडविले असते.म्हणून आपण—जीवानी—मी मृत्यूस प्राप्त होत असतांना ईश्वराचे नामस्मरण निरंतर करावे,आपल्या मुखात मृत्युच्या वेळेस नामस्मरण येण्यांसाठी जीवनांत सदोदित नामस्मरण करण्याचे संस्कार असावेत,ते नामस्मरणाचे संस्कार होण्यासाठी जीवनभर आपण नामस्मरण करीत असावेत.आपले संसारिक कार्य करीत असतांना मनातल्या मनात ईश्वराचे नामस्मरण करावे.उदा—राम-कृष्ण-हरी किंवा ॐनम:शिवाय किंवा आपणाकडे जो गुरु—मंत्र असेल त्या गुरु-मंत्राचा मनातल्या मनात शब्दोच्चार करावा किंवा आपणास जे देवाचे नाव आवडते,त्या नावाचा मनातल्या मनात शब्दोच्चार करावा.त्यामुळे ईश्वर—भगवंत आपणास यमपुरीच्या दु:खातून सोडवून ज्या ईश्वराचे नाव घेतले आहे,त्या ईश्वराकडे नेईल.म्हणून आपण सदोदित ईश्वराचे—देवाचे नामस्मरण करावे.||२५||                                                                                           भावार्थः----नंतर ह्या निर्दय राजाने—पुरंजन-राजाने—जीवात्म्याने पूर्वी जे यज्ञपशु मारिले होते ते त्याने दिलेल्या पिडेने स्मरण करून क्रुद्ध होत असते नानाप्रकारचे भयंकर वेश धारण करून कुऱ्हाडीच्या योगेकरून त्याला—पुरांजय—राजस—जीवात्म्यास तोडूं लागले.त्यामुळे पुरंजन—राजास—जीवात्म्यास दु:ख होऊ लागले.म्हणून आपण—जीवाने कोणत्याही प्राण्यांची हिंसा करू नये.||२६|| भावार्थः----नंतर ज्याची स्मृती नष्ट झाली आहे व जो स्त्रीच्या संगाने दुषित झाला आहे तसा तो पुरंजन राजा,अपार अंधकारामध्ये निमग्न तेथे अनंत संवत्सपर्यंत दुःखाचा अनुभव घेऊन------||२७||                                                                                                   भावार्थः----तेथून—नरकांच्या दु:खातून सुटला असतांही तो आपल्या स्त्रीचेच मनाने चिंतन करीत होता,असे त्या पुरंजन—राजस—जीवात्म्यास स्त्रीचेच ध्यान करू लागला.ज्याविषयांचे चिंतन केले असता त्याच विषयांची प्राप्ती होत असते.म्हणून आपण सत्संग करून परमात्म्याचेच चिंतन करावे,कारण त्यामुळे आपण—जीव परमात्मारुपच होईल.नंतर विदर्भनामक राजश्रेष्ठाच्या घरी उत्तम(पतिव्रता स्त्रीचे निरंतर ध्यान लागल्यामुळे व पूर्वसुकृताच्या प्रभावामुळे त्याला धार्मिकाचा समागम होऊन तो शुद्ध चित्त झाला.)स्त्रीरूपाने जन्मास आला.म्हणून आपण—जीवनी—मी स्त्रीचे किंवा पुरुषाचे किंवा विषयांचे चिंतन न करता ईश्वराचेच मनातल्या मनात निष्काम शब्दोच्चारण करावे किंवा निष्काम भक्ती करावी किंवा सत्संग करून निष्काम कर्मे करून व निष्काम भक्ती करून व त्यानंतर परमात्म्याचे स्वरूप चिंतन करावे.थोडक्यात आपापल्या अधिकारानुसार ती—ती साधना करून आपले परमहित म्हणजे मोक्ष संपादन करावे.||२८||                                                                                                   भावार्थः----नंतर ती वैदर्भी उपवर झाली असतां तिच्या स्वयंवरासाठी पित्याने असा पण लाविला की,जो कोणी क्षत्रिय बलवान असेल त्याने आपला पराक्रम दाखवून हिला वरावे,त्याप्रमाणे शत्रूंची नगरे जिंकून घेणाऱ्या मलयध्वजनामक पांड्य राजाने,युद्धामध्ये क्षत्रियांना जिंकून तिला वरिले.आपण—जीवानी—मी अधिकार-संपन्न होऊन जिज्ञासू होऊन आपले जे शत्रू काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद,व मत्सर यांच्यावर विजय मिळवून आपल्या—जीवाच्या ताब्यात ठेवावे.असे केले असता त्या शत्रूंचा प्रसंगानुसार परमात्म्याकडे जाण्यास सदोपयोग होत असतो.त्यामुळे आपण सत्संग करून परमात्म्याचे वरण करावे.||२९||                                                                                                   भावार्थः----त्याला त्या विदर्भकन्येचे ठिकाणी सुस्वरूपी अशी कृष्णक्षेणानामक एक कन्या व तिच्यापेक्षा कनिष्ठ असे सात पुत्र झाले ते पुढे सात द्रविड देशाचे राजे झाले.सात पुत्र म्हणजे १—श्रवण,२—कीर्तन,३—स्मरण,४—पादसेवन,५—अर्चन,६—वंदन,७—दास्य यां भक्ती करावी.यामुळे आपण—जीव—मी परमात्मरूप होऊन परमानंद-रूप होऊत,त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होईल.||३०||     भावार्थः----हे राजा त्या एकाएका पुत्रा दहा--दहा कोटी पुत्र झाले,ज्यांचे वंशज पुढे मन्वंतरपर्यंत व त्याच्या पुढेही कांही कालपर्यंत पृथ्वीचे पालन करितील.आपणांस ब्रह्मानंदाची अनुभूती आल्यानंतर अज्ञानी-जणांचे अज्ञान निवृत्त करून जीव—ब्रह्म-ऐक्य—ज्ञानदान करावे.आपल्या—जीवाच्या—माझ्या जीवनात अनेकांना ज्ञान—दान करून ज्ञान—दान कर्ते बनवावे.||३१||                                                                                                   भावार्थः----असो पूर्वी सांगितलेल्या मलध्वजाच्या शमदमादिक व्रते धारण करणाऱ्या कृष्णेक्षणानामक कन्येशी—परमात्म्यासी--मोक्षासी अगस्त्य—मनाने  विवाह करून घेतला.तिचेठिकाण त्याला दृढच्युतनामक—वैराग्य मुनि पुत्र उत्पन्न झाला,त्याचा पुत्र इघ्ववाह—सदगुरूंना शरण जावे.त्यामुळे जीव—शिवाचे ऐक्य झाले.||३२||                                                                                                   भावार्थः----इकडे त्या मलयध्वजराजर्षीचे पुत्रांना पृथ्वीचे विभाग करून देऊन व कृष्णाचे आराधन करण्याची इच्छा मनांत धरून कुलपर्वतावर गमन केले.महात्मे हे अधिकारानुसार उपदेश करून संमार्गांस लावतात.||३३||                                                                                                   भावार्थः----त्यावेळी जशी चंद्राची प्रभा,चंद्राच्या मागोमाग निघून जाते त्याप्रमाणे दुसऱ्याला मोह उत्पन्न करनाऱ्या कटाक्षांनी युक्त अशी ती विदर्भभोगांचा व पुत्रांचा त्याग करून,आपला पती जो पांड्य राजा मलयध्वज,त्याच्या मागोमाग अरण्यांत निघून गेली.आपणही—जीवानी—मी देहसंबंधीचा व वैभवाचा त्याग करून सत्संग करण्यासाठी महात्म्यांच्या—संतांच्या—साधूंच्या आश्रमात जाऊन कर्म-उपासना करून ज्ञान संपादन करावे.||३४||                                                                                                                       भावार्थः----त्या स्थली चंद्रवसा,ताम्रपणी आणि वटोदका ह्या नावांच्या नद्या होत्या.त्यांच्या पवित्र उदकाने तो मलयध्वजराजा,  आपल्या अंतरीच्या व बाहेरच्या मळांचे क्षालन करून--||३५||                                                                                                   भावार्थः----कंद,आंठ्यामुळे,फळे,फुले,पाने,गवत व उदक यांच्यायोगाने देहाचा निर्वाह करीत असता,हळूहळू शरीराला शोषण करणारे तप करूं लागला.आपण—जीवानी—मी पवित्र-नद्दांच्या पाण्याने स्थूल—शरीराचा व अंतरीच्या—मनाचा मल प्राणी-मात्रांचे दु:ख निवारण करावा.अशा प्रकारची साधना करीत असतांना कंदआंठ्यामुळे,फळे,फुले,पाने,गवत,व उदक या साधनाद्वारे देहाचा निर्वाह करावा. याप्रमाणे साधना करून तप करावे.||३६||                                                                                                   |                   शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपापे प्रियाप्रिये | सुखदुःखे इति द्वंदान्यजयत्समदर्शन: ||३७||                                        भावार्थः--सर्वठिकाणी समदृष्टी ठेवणाऱ्या त्या मलयध्वजाने,शीत-उष्ण,वायू-वृष्टी,क्षुधा-तृषा,प्रिय-अप्रिय,सुख-दुःख हि द्वंद्वे,चित्ताला विक्षेप न करितील अशा रीतीने स्वाधीन करून घेतली.आपण—जीवानी—मी सुद्धा मलयध्वजासारखी समदृष्टी ठेऊन—शीत-उष्ण,वायू-वृष्टी,क्षुधा-तृषा,प्रिया-अप्रिय,सुख-दु:ख असे द्वंद—अनुकूल—प्रतिकूलता चित्ताला विक्षेप—चंचलता न करतील अशा रीतीने स्वाधीन करून घ्यावी.||३७||                                                                                                        |               तपसा विद्द्या पक्ककषायो नियमैर्यमै: | युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं  विजिताक्षानिलाशयः ||३८||                                        भावार्थः----तपश्चर्या,उपासना,अहिंसादिक यम,व जपादिक नियम यांच्या योगाने ज्याच्या कामादिक वासना दग्ध झाल्या आहेत व ज्याने,इंद्रिये प्राण चित्त हि जिंकली आहेत असा तो राजा,ब्रह्म आणि जीवात्मा यांच्या ऐक्याची भावना करूं लागला.आपण—जीवानी—मी तप,उपासना अहिंसादिक यम,व जपादिक नियम यांच्या योगाने काम,क्रोध,लोभ,मोह,भय,मद,व मत्सर या वासंना दग्ध कराव्या,कारण वासंना नाहीशा करणे म्हणजे परमार्थ व वासंना वाढविणे म्हणजे संसार होय.त्याचप्रमाणे इंद्रियें,प्राण,चित्त यांना जिंकावे म्हणजे आपल्या—जीवाच्या—माझ्या स्वधर्मंनुसार त्यांना आचरण करण्यास भाग पाडावे.असे केले असता ज्ञानाद्वारे जीवात्मा व परमात्मा यांचे ऐक्य करण्यासाठी त्यांच्या—ईश्वराची माया उपाधीचा व जीवाची अविद्या उपाधीचा बाधसमानाधिकरण करावे व ब्रह्मचैतन्य आणि कूटस्थचैतन्य यांचे मुख्यसमानाधिकरण आहे.||३८||                                                         |              आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: | वासुदेवे भगवति नान्यद्वेद्वोद्वहन् रतिम् ||३९||                                   भावार्थः----याप्रमाणे भावना करीत करीत देवांची शंभर वर्षेपर्यंत झाडाच्या खोडाप्रमाणे तो एकेठिकाणी निश्चल राहिला,भगवान वासुदेवाचेठिकाणी प्रीती धारण करणाऱ्या त्याने त्या वेळी आत्मस्वरूपाहून दुसरे कांहीच देहादिक जाणिले नाही.आपण—जीवानी सुद्धा मलयध्वजसारखी साधना करून मन स्थिर—निश्चल करावे.मन स्थिर झाले असता भगवंतांच्या ठिकाणी प्रीती निर्माण होते.  भगवंतांच्या ठिकाणी प्रीती निर्माण झाल्यानंतर आत्मस्वरूपाची—परमात्म्याची अनुभूती येते.||३९||                                                                                                   |            स व्यापकतयाssत्मानं व्यतिरिक्ततयाssत्मनि | विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ||४०||                               भावार्थः----हे राजा,याप्रमाणे भगवत्पर असलेला तो मलयध्वज राजा,जसे प्राण्याला स्वप्नामध्ये माझे हे मस्तक तुटले अशी प्रतीती होत असतांही त्या स्वप्नातील शरीराहून आपण वेगळा आहे असे ज्ञान असते,त्याप्रमाणे साक्षात भगवान श्रीहरीरूप गुरूने अंतःकरणामध्ये प्रकाशित केलेल्या व सर्व बाजूंनी स्फुरण पावणाऱ्या विशुद्ध ज्ञानदीपाच्या योगाने आपलेठिकाणी अंतःकरणवृत्तीच्या साक्षी अशा आत्म्याला मी देहादिक उपाधीहून निराला व्यापक ब्रहमरूप आहे असे,जाणत होत्साता विराम—परमात्मरूप झाला--  पावला,म्हणजे परब्रह्माचेठिकाणी आत्म्याला व आत्म्याचेठिकाणी परब्रह्माला अभेदबुद्धीने पाहतां पाहतां,त्या पाहण्याचेसुद्धा अनुसंधान सोडून—नाम-रूपाचा—सर्व-विषयांचा त्याग करून—त्रिपुटीरहित—शब्दातीत—तुर्यातीत—गुणातीत,तो—जीवात्मा देहादि बंधनापासून मुक्त झाला.त्याप्रमाणे आपण—जीवानी ज्ञान प्राप्त करून सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||४०-४१-४२|| भावार्थः---असो.इकडे पतिव्रता ती विदर्भराजाची कन्या—वैदर्भी,विषयभोगांचा त्याग करून परमधर्माचा—परमात्मा अशा त्या आपल्या मलयध्वजानामक पतीचे वनामध्ये प्रेमपूर्वक सेवन करीत असे.म्हणजेच वैदर्भीस जिकडे—तिकडे परमात्मा आहे,अशा अनुभूतीस प्राप्त झाली.त्यामुळे तिचे जन्म—मरण निवृत्त झाले.||४३||                                                                                                                                                                                     भावार्थः----ती वल्कले परिधान करणारी,व्रते आचरण करून कृश झालेली व विंचरणे वगैरे नसल्यामुळे जिच्या केसांची जटारूप एकच वेणी होऊन गेली आहे,अशी ती वैदर्भी जशी शांत झालेल्या (निखाऱ्याच्या रूपाने राहणाऱ्या)अग्नीजवळ त्याची धूमरहित ज्वाळा शोभते त्याप्रमाणे शोभत होती.||४४||                                                                                    भावार्थः---हे राजा,तो मलयध्वज राजा,देहत्याग करून गेला असतांही त्याचे आसन-सत्-चित्-आनंदरूपाने स्थिर होते म्हणून जो पर्यंत त्या वैदर्भीला आपला प्रियतम पति,देहत्याग करून गेला हे समजले नाही,तो पर्यंत ती त्याच्याजवळ जाऊन पूर्वीप्रमाणे त्याची शुश्रुषा करीत असे.||४५||                                                                                                                   भावार्थः----एके वेळी ती पतीच्या चरणाची पूजा करावयास गेली असतां जेव्हा तिला त्या चरणाचेठिकाणी उबा—उष्णता लागेनासा झाला म्हणजे शरीराच्या ठिकाणी थांडता जाणवली,तेव्हा ती जशी कळपांतून चुकलेली हरिणी वनामध्ये व्याकुळ होते त्याप्रमाणे  व्याकुळ—दु:खित झाली.||४६||                                                                                                               भावार्थः----आणि पतीवाचून दिन—अनाथ झालेल्या आपला शोक करणारी व विव्हळ झालेली ती वैदर्भी त्या अरण्यामध्ये दुःखाश्रुंच्या योगाने आपल्या स्तनावर अभिषेक करीत सुस्वर रडूं लागली.||४७||                                                           भावार्थः----ती म्हणाली की,हे राजर्षे उठ उठ,चोरापासून व अधार्मिक राजापासून भिवून गेलेल्या ह्या समुद्रवलयांकित पृथ्वीचे रक्षण कर.||४८||                                                                                                              भावार्थ:----हे प्राचीन बर्ही राजा पतीच्या मागून अरण्यात गेलेली ती कोमलांगी स्त्री याप्रमाणे विलाप करीत करीत पतीच्या पायावर पडून नेत्रावर अश्रू ढळू लागली.||४९||                                                                                                      भावार्थ:----शेवटी रडत रडत तिने काष्ठाची चिता रचून तिच्यावर पतीचे कलेवर ठेवून त्या चितेला अग्नी लाविली आणि पतीबरोबर सहगमन करण्याचा निश्चय केला.||५०||                                                                                                          |           तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राम्हण आत्मवान् | सान्त्वयन् वल्गुना सम्रा तामाह रुदती प्रभो ||५१||                                                                                                                      भावार्थ:----हे समर्थ राजा,इतक्यात त्याठिकाणी फार प्राची-पूर्वीचा काळाचा तिचा सखा--पुरंजन कोणीएकआत्मज्ञान संपन्न ब्राह्मण--  ईश्वर येवून तो मनोवेधक व प्रियकारक अशा वचनाने रोदन करणाऱ्या त्या वैदर्भी सांत्वन करीत होत्साता म्हणाला की,-||५१||      |              का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि | जानासि कीं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ||५२||                                                                                                                     भावार्थ:---- बाई,! तू कोण कोणाची आहेस ? व तू ज्याच्या करिता शोक करितेस,तो हा येथे निजलेला तुझा कोण आहे ? बरे ! ज्याच्या बरोर तू पूर्वी संचार करीत होतीस त्या मज मित्राला तू ओळखीत आहेस काय?||५२||                                                                                                                                                                            भावार्थ:----बरे हे मित्र ! आपला अविज्ञात—ईश्वर नावाचा एक स्नेही होता असे तरी तुला स्मरते काय?अरे तुला पृथ्वीवरील भोग भोगण्याची इच्छा झाली म्हणून तू,त्या इच्छेला योग्य असे स्थळ शोधीत मज मित्राला—ईश्वराला सोडून गेलास म्हणून तुला—पुरंजन-रुपी वैदर्भीला हा अनर्थ प्राप्त झाला आहे.||५३||                                                                                                      भावार्थ:----हे श्रेष्ठा,तू--वैदर्भी आणि मी—ईश्वर दोघे ही हे मित्रा ! तोच तू—वैदर्भी-रुपी पुरंजन माझा—ईश्वराचा त्याग करून ग्राम्य—विषयांचे सुखे भोगण्याच्या इच्छेने पृथ्वीवर गेलास आणि तेथे फिरता—फिरता कोणी एका स्त्रीने निर्माण केलेले एक नगर पाहिलेस.||५४-५५||                                                                                                                  भावार्थ:----त्या नगरासभोवती—शरीराभोवती पांच—उपवने—पांच-विषये होती,त्याला नऊ दरवाजे—दोन-डोळे,दोन-कान,दोन-नाकपुड्या, मुख,शिश्न व गुद होते,तीन तट होते,त्यामध्ये इच्छित पदार्थ देणारे सहा—ज्ञानेंद्रिये व मन हे वाणी—व्यापारी होते,पांच--बाजार कर्मेंद्रिये होते.पांच-महाभूतें उत्पत्तीस्थाने होती व त्याचीच धनीण—स्वामिणी—बुद्धि एक स्त्री होती.||५६||                                                                                                                        भावार्थ:-----हे राजा,यांचा अर्थ असा की--शब्दादिक पांच विषय हि उपवने होती,नऊ इंद्रीयच्छिद्रे हे दरवाजे—दोन-डोळे,दोन-कान,दोन कानपुड्या,मुख,शिश्न,व गुद होते,तेच उदक आणि पृथ्वी हि तीन कोट होते.पांच ज्ञानेंद्रीय व एक मन हे सहा वाणी--व्यापार होत.||५७||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:----कर्में करण्याविषयी ज्याची शक्ती आहे अशी पांच कर्मेंद्रिये हे तेथील बाजार होत.पंचमहाभूते हेच त्याचे व्ययरहित—(खर्चरहित—शक्ति कमी होत नाही)उत्पत्तिस्थान होय,बुद्धी हि ज्याची शक्ती(स्वामिनी)आहे तो पुरुष—जीवात्मा या देहरूप नगरीमध्ये प्रविष्ट झाला असता,त्या अज्ञान-रुपी बुद्धीच्या स्वाधीन होवून स्वरूपास ओळखीत नाहीसा होतो.म्हणून आपण—जीव—मी सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||५८||                                                                                                                    |            तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति:| तत्संङगा दिदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसी प्रभो ||५९||                                                                                                                        भावार्थ:-----हे समर्था मित्रा—वैदर्भी-रुपी पुरंजन,तू त्या—मनुष्य-शरीरात नगरीत प्रवेश केलास तेव्हा एका स्त्रीने—बुद्धिने तुला मोहित केले,मग तिच्या बरोबर रममान होत्साता तू आपल्या ब्रह्मस्वरुपास विसरून तिच्या—अज्ञान-रुपी बुद्धिच्या संगतीने अशी हि दुख:दायक दश पावला आहेस.||५९||                                                                                               भावार्थ:----बा मित्रा तू,विदर्भाची कन्या—वैदर्भी नव्हेस,हा वीर मलयध्वज तुझा पती नव्हे,तसेच जिने—बुद्धिने तुला पूर्वी नऊ दरवाज्याच्या नगरीमध्ये—सूक्ष्म—शरीरामध्ये कोंडिले होते त्या पुरंजनीचा  तू—वैदर्भीरुपी  पती नव्हे.||६०||                                                                                     |               माया ह्येषा मया सृष्ट्या यत्पुमांसं स्त्रियं सातीम् | मन्यसे नोभयं यव्दै हंसौ पश्यावयो र्गतिम् ||६१||                                                                                                                           भावार्थ:---बा सख्या,पूर्वजन्मी मी पुरुष—पुरंजन होतो असे व आता पतिव्रता स्त्री—वैदर्भी आहे असे जे तू मानितोस हि सर्व मी निर्माण केलेली “माया” आहे,तू—पुरंजन ती—वैदर्भी दोन्ही नव्हेस,आम्ही—जीव—ईश्वर दोघेही हंस आहो.आमची मुळची खरी स्थिती  मी तुला सांगतो तिचा तू विचार कर.||६१||                                                                                                                                                                               |                   अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: |न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि||६२||                                                                                                                  भावार्थ:----हे मित्रा,मीच—परमात्मा तू—कूटस्थ--जीवात्मा आहेस. तू—कूटस्थ—जीवात्मा माझ्याहून—परमात्म्याहून निराळा नाहीस,आणि तूच—कूटस्थच—जीवात्माच मी—परमात्माच आहे,हे ध्यानांत आण.कारण,विवेकि पुरुष,आम्हा उभयतामध्ये थोडासुद्धा भेद कधीही मानीत नाहीत.म्हणून आपण—जीवानी—मी अविवेक बुद्धि निवृत्त होण्याकरिता सत्संग करून विवेक—बुद्धि करावी.||६२||                                                                                                              |                   यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्श चक्षुषो: | व्दिधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ||६३||                           भावार्थ:----जसा पुरुष,आपल्या एकाच देहाला आरशामध्ये स्थिर,मोठा व निर्मल आणि दुसऱ्याच्या नेत्रामध्ये चंचल,लहान व मलीन असा दोन प्रकारचा पाहतो त्याचप्रमाणे आम्हा अभयतामधील भेद भासत आहे म्हणजे विद्या आणि अविद्या या दोन उपाधीच्या योगेकारून आम्हास सर्वज्ञत्वादिक व अज्ञात्वादिक धर्म भासत आहे.वस्तुत: आम्हामध्ये कोणताच भेद नाही.म्हणून आपण—जीवानी—मी सत्संग करून ईश्वरातील सर्वज्ञत्वादिक—१—सर्व-शक्तिपना,२—सर्वज्ञपना,३—व्यापकपना,४--एकपना,५—पराधीनपना,                       ६--स्वाधीनपना,७—समर्थपना,८—परोक्षपना,८—मायाउपाधीवानपना हे ईश्वराचे आठ(८) धर्म आहेत आणि जीवाचे १—अल्पशक्तिपना,२—अल्पज्ञपना,३—परिच्छिन्नपना,४—नानापना,५—पराधीनपना,६--असमर्थपना,७—अपरोक्षपना,८—अविद्दाउपाधिन्-पना हे जीवाचे आठ(८) धर्म आहेत.या ईश्वराच्या व जीवात्म्याच्या उपाधीचा त्याग करावा—ह्या उपाधी मिथ्या आहेत,असा निश्चय करावा. ||६३||                                   |                 एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित:| स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुन:स्मृतिंम् ||६४||                                                                                                                  भावार्थ:----याप्रमाणे हंसाने(ईश्वराने)त्या मानस सरोवरांतील हंसाला(जीवाला)बोध केला असता तो स्वस्वरूपी स्थित होवून,आपल्या मित्राच्या—ईश्वराच्या वियोगामुळे विसर पडलेली स्मृती त्याला—जीवाला पुन्हा प्राप्त झाली.(त्याला—जीवाला मीच ब्रहम आहे असे ज्ञान झाले.)||६४||                                                                                                                  |                बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येन प्रदर्शीतम् | यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ||६५||                                      भावार्थ:----हे प्राचीनबर्ही राजा,हे अध्यात्मज्ञान मी—नारद-मुनींनी तुला—प्राचीनब्रर्ही,राजाच्या कथेचे मिषाने दर्शविले आहे,कारण षड्गुणैश्वर्यसंपन्न सृष्टिचालक प्रभूला,अस्पष्टपणे सांगितलेल्या प्रकारचा प्रिय असतो.||६५||                                                        याप्रमाणे श्रीमदभागवतनामक चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये महापुराणांतील पूरंजनोपाख्यनापैकी हा अठ्ठाविसावा (२८)अध्याय(६५)श्लोकांनी युक्त संपत झाला.                         ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू|| ||सद्गुरूचरणार्पणमस्तू ||            __________________________________________________________________________________________  |२९--- आतां या एकूनतिसाव्या अध्यायामध्ये,पूर्वी परोक्षअर्थाने (राजकथारुपाने) सांगितलेल्या पुरंजनोपाख्यानाचा गुप्त असलेला अर्थ स्पष्टरीतीने सांगून,तुझ्या भाषणांचा गूढ अर्थ आम्हांस चांगलासा समाजाला नाही.आत्मतत्त्वावेत्ते पुरुसच त्याचा अर्थ समजतात,कर्मांच्या योगाने मोहित झालेले आम्ही समाजात नाहीत.यास्तव आम्हांस समजेल  तशा रीतीने उलगडून सांगावा.||                    |२९---                                   || पुरंजनोपाख्यानाचे तात्पर्य ||        __________________________________________________________________________________________                 भावार्थः----प्राचीनबर्ही राजा म्हणाला---हे भगवन नारदा,तुझ्या भाषणांचा गूढ अर्थ आम्हांला चांगलासा समजला नाही.आत्म-वेत्ते पुरुषच त्याचा अर्थ समजतात,कर्माच्या योगाने मोहित झालेले आम्ही समजत नाही.यास्तव आम्हांस समजेल तशा रीतीने उलगडून सांगावा.म्हणून आपण—जीवानी—मी संत—महात्मा यांच्या मुखातून आत्मतत्व जाणून घ्यावे.आपण—जीव कर्मांत मोहित असल्यामुळे अज्ञानी असतो,म्हणून आपण—जीवानी आत्मतत्त्व,आत्मत्त्वेत्ते जे पुरुष असतात,त्यांच्या मुखातूनच श्रवण करावे,कारण त्यांना त्याचा अर्थ—भावार्थ ज्ञात असतो.ते त्याचे जानकार-अनुभवी असतात.ते आपणास—जीवास आपणांस समजेल त्या भाषेत आपल्या—जीवाच्या अधिकारानुसार सांगत असतात.आपला—जीवाचा अधिकार वाढवून आत्मतत्त्वाचे ज्ञान देत असतात.विशेष म्हणजे निष्काम—विनामोबदला भावनेने देत असतात.त्यामुळे आपले कायमचे दु:ख निवृत्त करून कायमचे सुखरूप करीत असतात.म्हणजेच शात्रीय—भाषेत आत्यंतिक दु:खाची निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती करून देतात.||१||                                                                                                |        पुरुषं पुरून्जनं विद्दाद्दद् व्यनक्त्यात्मनः पुरम् | एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ||२||                                                                           भावार्थः----नारद म्हणाला---राजा,पुरंजन म्हणजे पुरुष(जीव)असे समजावे.कारण,तो आपणाला राहण्याकरीता कर्मांने पुर(शरीर)उत्पन्न करितो.ते शरीर,एक दोन तीन अथवा चार पायाचे पुष्कळ पायांचे किंवा ज्याला मुळीच पाय नाहीत असे त्याच्या कर्मानुसार प्राप्त झालेले असते.म्हणजेच कार्मानुसार चौऱ्याऐंसी लक्ष शरीरास प्राप्त होऊन दु:ख भोगितो.ज्याच्या-त्याच्या—जीवाच्या कर्मानुसार त्याला ते—ते शरीर प्राप्त होत असते.||२||                                                                                 |                                  योsविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः | यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रीयागुणै: ||३||                                                             भावार्थः----त्या पुरंजन राजाचा तो अविज्ञातनामक—ईश्वर सखा पूर्वी सांगितला आहे तो ईश्वर होय.कारण,पुरुषांनी,अंतर्यामी इत्यादिक नावांनी,शुभाशुभ कर्माचेठिकाणी जीवांची प्रेरणा करणे इत्यादिक कर्मांनी अथवा सर्वज्ञत्वादिक गुणांनी तो ईश्वर जाणला जात नाही.आपल्या—जीवाच्या—माझ्या ठिकाणी अज्ञान असल्यामुळे ईश्वराच्या तत्वांना ओळखत नाही.ईश्वर वेदाद्वारे—शास्त्राद्वारे शुभाशुभ कर्मांची प्रेरणा देतो,पण आपण—जीव—मी सत्संग न केल्यामुळे अज्ञान निवृत्त होत नाही.त्यामुळे आपणास—जीवास शुभाशुभ कर्मांचे फळ भोगावेच लागते.||३||                                                                                                        |                             यदा जिघृक्षन् पुरुष:कात्स्नर्येन प्रकृतेर्गुनान् | नवव्दारंव्दिहस्ताङ्घ्रिं तत्रामनुत साध्विति ||४||            भावार्थः----ज्या वेळी जीव,पूर्णपणे प्रकृतीच्या गुणांचे (शब्दादिक—शब्द,स्पर्श,रूप,रस,गंध विषयांचे)ग्रहण करण्याची इच्छा करितो त्या वेळी त्या पूर्वी सांगितलेल्या एक पादादिक शरीरांमध्ये नऊ इंद्रियच्छीद्रे,दोन हात व पाय ह्यांनी युक्त असलेले मनुष्यशरीराच सर्व विषय भोगण्याविषयी उपयुक्त असल्यामुळे उत्तम आहे असे मानितो.||४||                                                                                              |              बुद्धिं तू प्रमदां विद्यान्ममाहमिती यत्कृतम् | यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङक्तेऽक्षभिर्गुणान्||५||                                                                                                                 भावार्थः----जिच्या—बुद्धिच्या योगाने देह व इंद्रिये इत्यादिकांचे ठिकाणी अहंकार—मीपणा आणि ममत्व—स्थूल-शरीराविषयी,सूक्ष्म-शरीराविषयी,कारण-शरीराविषयी,महाकारण-शरीराविषयी आणि त्यांच्या अवस्थाविषयी—जागृत,स्वप्न,सुषुप्ती व तुर्या यांच्या ठिकाणी मी किंवा माझेपणा धारण करितो.जिचा—ममतेचा आश्रय करून या देहामध्ये जीव,इंद्रियांच्या योगाने रूपरसादिक विषयांचा उपभोग घेतो.त्या—ममत्व बुद्धीलाच स्त्री असे समजावे.||५||                                                                             |              सखाय इंद्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् | सख्यस्तद्वृत्तय:प्राण: पश्चवृत्तिर्थथोरग:||६||                                                                                                                         भावार्थः---तसेच ज्यांच्या योगाने श्रवणादि—पांचज्ञानेंद्रिये—श्रोत्र,त्वचा,चक्षु,जिव्हा,व घ्राण आणि भाषणादि पांचकर्मेंद्रिये—वाक्-वाचा,पाणि—हात,पाद—पाय,शिश्न,व गुद असे जे श्रोत्रादिक इंद्रियांचे समुदाय ते तिचे—बुद्धिचे सखे होत व त्या दोन्हीप्रकारच्या                                                                 इंद्रियांच्या ज्या वृत्ति त्या सख्या होत.व्यान,समान,उदान,प्राण,अपान,इत्यादिक पांच प्रकारचा जो प्राण तो पांच फड्यांचा पूर—शरीराचा पालक नाग होय.||६||                                                                                                    |             बृहव्दलं मनो विद्यादुभयेन्द्रिय नायकम् | पश्चाला: पश्च विषया यन्मध्ये नवखं पूरम् ||७||                                                                                                                  भावार्थः----त्या दोन्ही प्रकारच्या इंद्रियांचा नायक (प्रेरक)जे मन तेंच “बृहद्बल” नावांचा अकरावा योद्धा होय.तसेच,ज्याच्या मध्ये इंद्रियरूप नऊ दरवाज्यांनी युक्त असे शरीर उत्पन्न होते ते शब्द,स्पर्श,रूप,रस,गंध पांच विषय हेच “पंचाल देश” होत.||७||                                    |             अक्षिणी नासिके कर्णो मुखं शिश्नगुदाविती | व्दे व्दे व्दारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ||८||                                                                                                        भावार्थः----त्या नगराला एकेकठिकाणी निर्माण केलेले “दोन--दोन दरवाजे” होते असे ते सांगितले--ते दोन नेत्रे,दोन नाकपुड्या व दोन कान हे सहा होत,व मुख शिश्न आणि गुद हे तीन निरनिराळ्या जागी केलेले आहेत.त्या प्रत्येक जागी राहत असलेल्या इंद्रियरूप “मित्रांना” बरोबर घेऊन त्या द्वाराने जीव,बाहेर विषयांकडे जातो.||८||                                                       |             अक्षिणी नासिके आस्यमिती पश्च पूर:कृता: | दक्षिणा दक्षिण:कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: ||९||                                                                                                                         भावार्थः----दोन नेत्रे,दोन नाकपुड्या आणि एक मुख पांच द्वारे शरीराच्या पुढच्या बाजूला केलेली आहेत.उजवा कान हे दक्षिण-द्वार आणि डावा कान हे उत्तरद्वार असे समजावे.||९||                                                                                                   |                                   पश्चिमे इत्यधोव्दारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते |                                                                                                                   |                                   खद्योताऽऽविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते |  

|                                   रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर ||१०||                                                                                                                        भावार्थः-----तशीच पश्चिमेस जी दोन द्वारे सांगितली आहेत ती या शरीराच्या अधोभागी असलेली गुद आणि शिश्न हि होत.”खद्दोता” आणि “आविर्मुखी” अशी जी एकेठिकाणी निर्माण केलेली दोन द्वारे सांगितली आहेत ती या शरीराचेठिकाणी “नेत्रे” समजावी.”विश्नाजित”नामक जो “देश” सांगितला तो रूप (विषय)होत.”द्दुमान” नावांचा जो “सखा” सांगितला ते “चक्षुरिंद्रीय” होय.त्याचा—चक्षुचा मित्र जीव होय,तो—जीव त्या चक्षुरींद्रीयाने युक्त होऊन नेत्रद्वारा रूपविषयाला पाहतो.||१०||                                                                                     |                 नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते | घ्राणोऽवधुतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ||११||                                                                                                                 भावार्थ:----तशीच नलिनी व नालिनी अशी जी दोन द्वारे एकत्र सांगितली ती नासिकाच्छिद्रे होत,जो “सौरभ देश” सांगितला तो “गंध(विषय)”होय.”अवधूत” म्हणून जो मित्र सांगितला ते “घ्रानेंद्रिय” होय.मुख्य म्हणून जे द्वार सांगितले ते “मुख होय”.”विपण नामक जो मित्र” सांगितला ते “वागिंद्रिय होय.”रसज्ञ” म्हणून जो मित्र” सांगितला ते “रसनेंद्रिय” होय.||११||                                                                                                               |                  आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् | पितृहुर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहु: स्मृत: ||१२||                                                                                                                               भावार्थ:----“आपण” नामक जो देश” सांगितला तो येथे “वाणीचा व्यवहार(भाषण)”होय,”बहुदन नामक जो देश” सांगितला तो नानाप्रकाचे अन्न होय,”पितृहू म्हणून जे दक्षिण द्वार” सांगितले तो “उजवा-कान” होय,”देवहू नामक जे उत्तर द्वार” सांगितले ते “डावा-कान” होय.||१२||                                                                                                     |                 प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पश्चालर्सज्ञितम् | पितृयानं देवयानं श्रोताच्छ्रूतधराद्व्रजेत् ||१३||                                                                                                                 भावार्थ:----“दक्षिण पांचाल-नामक जो देश” सांगितला ते “कर्मकांडात्मक-पृवृत्तशास्त्र” होय.”उत्तरपंचाल-नामक जो देश” सांगितला तो “उत्तर-कांडात्मक-निवृत्तशास्त्र” होय.”श्रुतधर” नावाचा मित्र सांगितला तो “श्रोत्रेंद्रिय” होय.त्या—श्रोत्रेंद्रिय इंद्रियाने जीव,प्रवृत्तशास्राचे श्रवण करून व त्यांत सांगितलेल्या उपासनेचे अनुष्ठान करून देवयाननामक मार्गाने देवलोकास जातो.||१३||                                                                                                                 |                आसुरी मेढ्रमर्वाग्व्दार्व्यावायो ग्रामिणां रति: | उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निर्ॠतिर्गुद उच्यते ||१४||                                                                                                                      भावार्थ:----“आसुरी नामक जे पश्चिम द्वार” सांगितले आहे ते “शिश्न” होय,”ग्रामक ते नामक जो देश” सांगितला तो येथे विषयी जणांची क्रीडा(स्त्रीसंभोग)होय “दुर्मद म्हणून मित्र” सांगितला ते “उपस्थेंद्रिय” होय.”निऋती” म्हणून सांगितले ते “गुद्वार” होय||१४||                        |               वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तू मी श्रुणु | हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यांयुक्तो याती करोति च ||१५||                                                                                                                          भावार्थ:----“वैशस म्हणून सांगितले ते नरकस्थान” होय,”लुब्धक” म्हणून सांगितला ते “पायुंद्रीय” जाणावे.”अंध” म्हणून जे दोघे सांगितले त्याचा अर्थ असा सांगतो.ते “हात व पाय” होत,त्यांनी असलेला हा जीव कर्म करितो व गमन करितो.||१५||                                                                                                               |                          अंत: पुरं च हृदयं विषर्चिमन उच्यते | तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्तोति तद्गणै: ||१६||                भावार्थ:----“अंतपूर” म्हणून सांगितले ते “हृद्य” होय “विशुचीन” म्हणून सांगितले ते “मन” होय. हा जीव त्या मनाचे युक्त होवून तम,सत्व आणि रज या गुणांच्या योगेकारून त्या मनाच्या “मोह प्रसाद आणि हर्ष” या विकारास पावतो||१६||                                                                                                            |                     यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा| तथा तथोपद्रष्टाऽऽत्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ||१७||                                                                                                                   भावार्थ:----जशी बुद्धी,स्वप्नामध्ये स्वत: विकार पावते किंवा जागृत अवस्थेमध्ये इंद्रियांना विकार पावते,त्या प्रमाणेच तिच्या गुणांनी लिप्त झालेला आत्मा,वस्तुत तिचे व्यापार पाहणारा असूनही बलात्काराने त्या बुद्धीनेच पाहणे,स्पर्श करणे,इत्यादिक तिच्या वृत्तीचे अनुकरण करविला जातो.||१७||                                                                                                               |                                       देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व:संवत्सररयोऽगति: | व्दिकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज:पंच्यासुबन्धुर:||१८||                 भावार्थः-----हे राजा,”स्वप्नांतील देह हाच रथ” म्हणून सांगितला आहे.”इंद्रिये हे त्याचे घोडे” होत,”वर्ष” जसे केव्हाच संपून जाते त्याप्रमाणे निघून जाणे हि त्याची “गति” होय,”पुण्य आणि पाप हि दोन त्यांची चाके” होत,”तीन गुण हे त्याचे ध्वज” होत,”पांच प्राण” हे त्याची “बंधने” होत.||१८||                                                                                              |                      मनोरश्मिर्बुद्धिसुतो हन्नीडो व्दन्व्द्कुबर: | पश्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातूवरुथक: ||१९||                                                                                                                   भावार्थः----“मन” हि त्याची ओढून धरण्याची “दोरी”होय,”बुद्धि” हा त्यावर “सारथी”,”ह्रदय” हे त्यावर रथ्याला बसण्याचे “स्थान”,”सुखदुःखादिक द्वंद्वे” हि त्याचे “जुखड बांधण्याची जागा”,”पांच इंद्रियाचे विषयांकडे जाणे” हि त्यांतील “शस्त्रे”,व “त्वचा” इत्यादिक सुप्त धातू-- हि त्याची आच्छादने होत.||१९||                                                                                           |                      आकुतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णांप्रधावति | एकादशे न्द्रियचमू: पश्चसुना विनोदकृत् ||२०||                                                                                                                     भावार्थः----“कर्मेंद्रिये” हि त्याच्या “बाह्यगतीचा” प्रकार होय.त्या “स्वप्नदेहरुपी रथावर” बसून “जीव” हा “रथी”,मृगजळासारख्या “मिथ्याभूत विषयांवर” धांवतो.”अकरा इंद्रिये” हि त्याची “सेना” आहे,तो अन्यायाने मृगांची हिंसा केल्याप्रमाणे पांच इंद्रियांनी अन्यायाने विषयांचे सेवन करितो||२०||                                                                                             |संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित:|तस्याहानीह गन्धर्वो गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः|हरन्त्यायुः परिक्रांत्या षष्ट्युत्तरशततत्रयम् ||२१|| भावार्थः----“चंडवेग” म्हणून सांगितला तो,ज्याच्या योगाने आयुष्याच्या वेळाची गणना होते असा “संवत्सरात्मक काळ” होय.त्याच्या हाताखालचे “गंधर्व” म्हणजे “दिवस” होत.”गंधर्वी” म्हणजे “रात्री” समजाव्या.ते वर्षाचे तीनशे साठ दिवस अनुक्रमाने फिरून प्राण्याचे आयुष्य हरण करतात.||२१||                                                                                             |                कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति | स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ||२२||                                      भावार्थः----“कालकन्या” म्हणून सांगितली ती “जरा” होय.कोणताही प्राणी तिचा साक्षात अंगीकार करीत नाही.”यवनेश्वर” म्हणून जो सांगितला तो सर्व रोगांचा “मृत्यू होय त्याने लोकांच्या नाशाकरीता त्या जरेचा बहीण म्हणून स्वीकार केला||२२||                   |                आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: भूतोपसर्गाशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ||२३||                                       भावार्थः----त्या “मृत्यूचे आज्ञाधारक जे शिपाई यवन” म्हणून सांगितले ते “मनोव्यथा व शरीरपिडा उत्पन्न करणारे रोग होत” “प्रज्वार” म्हणून जो सांगितला तो प्राण्यांना लवकर मृत्यू येईल अशी पिडा देणारा “शीत व उष्ण असा दोन प्रकारचा ज्वर” होय||२३||                                                                                                                                         |                                   एवं बहुविधैर्दू: खैर्दैव भूतात्मसम्भवै: | क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ||२४||                   |                      प्रानेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुणः | शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ||२५||                                             भावार्थः----याप्रमाणे परोक्षत्वाने सांगितलेल्या शब्दांचा अर्थ सांगून आतां सर्वकथेचे तात्पर्य सांगतात----हे प्राचीनबर्ही राजा,याप्रमाणे जीवात्मा वस्तुतः निर्गुण असतांही अज्ञानाने व्याप्त होऊन,क्षुधा व तृषा इत्यादिक प्राणधर्माचा,अंधत्वादिक इंद्रियधर्माचा व कामादिक मनोधर्मांचा आपलेठिकाणी आरोप करून,देहादिकांचे ठिकाणी मी आणि माझे असा अभिमान धारण करून,विषयसुखांचे लेश आपणास प्राप्त व्हावे,या इच्छेने अनेक प्रकारची कर्मे करीत करीत नानाप्रकारच्या आधिदैविक—दु:ख म्हणजे नैसर्गिक—दु:ख.उदा—अतिवृष्टी—अल्पवृष्टी-अनावृष्टी,भूकंप,ज्वालामुखी इत्यादी;आधिभौतिक इतर प्राण्यांकडून होणारे दु:ख,उदा—चोर,व्याघ्र,सर्प इत्यादी व आध्यात्मिक दु:ख म्हणजे आधी—स्थूल शारीरिक,उदा—ताप,सर्दी,खोकला इत्यादी,व्याधी—मानसिक दु:ख,उदा—मनोविकार,अपमान-इत्यादी दु:ख होय.या योगाने क्लेश पावत होता.असे शंभर वर्षेपर्यंत या देहाचेठिकाणी राहत असतो.||२४-२५||                                         |                     यदाssत्मानविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् | पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ||२६||                                    |                   गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेsवशः | शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ||२७||                                     भावार्थ:----हे राजा,हा पुरुष,वस्तुतः स्वयंप्रकाश असताही जेव्हा आपल्या स्वरूपाला न जानता आणि श्रेष्ठ गुरु जो भगवान परमात्मा यालाही न जानता प्रकृतीच्या गुणकार्यरूप विषयाचेठिकाणी अभिमान धारण करणारा तो पुरुष,परतंत्र होवून सात्विक—पुण्यकारक, तामस(पापकारक)किंवा राजस (मिश्र)अशी तीन प्रकारची कर्मे करितो आणि जसे कर्म असेल त्याप्रमाणे देवमनुष्यदि योनीमध्ये जन्मास येतो.म्हणून आपण—जीवानी—मी सत्संग करून,अज्ञान निवृत्त करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारा चौथा पुरुषार्थ मोक्ष संपादन  करावा.असे झाले असता आपणास—जीवास कर्मं हे नसल्यामुळे कोणतेही शरीर प्राप्त होणार नाही.मी मात्र परमात्मा असणारच,कारण परमात्मा सत्य असून तीनही काळ आहे.||२६-२७||                                                                                      |             शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानान्पोति कर्हिचित् | दुःखोदर्कान् क्रियायासांस्तम: शोकोत्कटान् क्वचित् ||२८||                             भावार्थ:----म्हणजे तो प्राणी केव्हातरी सात्विक कर्माच्या योगेकरून पुष्कळ प्रकाशाने ज्यापासून परिणामी दुख:च मिळते व ज्यामध्ये कर्माच्या योगाने आयास होत असतात अशा मनुष्यलोकाचेठिकाणी जन्म पावतो आणि एखादे वेळी अज्ञान व शोक यांनी भरलेल्या तीर्याग्योनिमध्ये जन्म पावतो.म्हणून सकाम कर्म मार्गाचा त्याग करून निष्काम कर्म-मार्गाचा स्वीकार स्वीकार करून त्याद्वारे ज्ञानामार्गाचा स्वीकार करून,परमात्मा-तत्त्वाचा अनुभव घ्यावा.||२८||                                                                                       | क्वचीत्पुमान् क्वचीच्च स्त्री क्वचीन्नोभयमन्धधी: | देवो मनुष्य स्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भवः ||२९||                           भावार्थ:----ज्याची ज्ञानशक्ती अज्ञानाने नष्ट झाली आहे असा हा जीव,कधी पुरुष,कधी स्त्री,कधी नपुंसक,कधी देव,कधी मनुष्य,अथवा पक्ष्यादी तिर्यग्योनी यांत उत्पन्न होतो.एकंदरीत त्याने जी कर्मे व गुण संपादन केले असतील त्याप्रमाणे त्याला देवमनुष्यादिकांचे जन्म मिळते.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून व त्याद्वारे अज्ञान नष्ट करून ज्ञानाद्वारे मोक्ष संपादन करावा.||२९||                                                                                                                                |               क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् | चरन् विदन्ति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ||३०||                                                                                                            |              तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् | उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ||३१||          भावार्थः---जसा क्षुधेने व्याप्त झालेला दीन कुत्रा,घरोघर फिरत असतां,त्याचे दैव असेल त्याप्रमाणे त्याला कोठे दंडाच्या योगाने ताडन घडते व कोठे अन्न मिळते त्याप्रमाणे,ज्याचे अंतःकरण विषयवासनांनी गोऊन गेले आहे असा हा जीव,विधी-निषेधरूप मार्गाने देवलोक,नरकलोक अथवा मनुष्यलोक यांचेठिकाणी भ्रमण करीत असतां,त्याच्या दैवी असेल त्याप्रमाणे त्याला सुख किंवा दुःख प्राप्त होते.म्हणून आपण—जीवानी—मी सत्संद्वारे विषयांवासानांचा त्याग करून सर्व-कर्म—संचित कर्मांचा ज्ञानाग्नीने जाळून टाकावे,कोणतेच कर्म नसल्यामुळे आपणास—जीवास—मला कोणतेच शरीर प्राप्त होणार नाही.त्यामुळे आपण—जीवात्मा सुखरूप होईल.||३०-३१||                                                                                                                                                                                                                  |                 दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु | जीवस्य न व्यव च्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रीया ||३२||                                                                                                                     भावार्थः----बरे त्या त्या दुःखाचा प्रतिकार केला असतां त्याला सुखप्राप्ति होईल असे जर म्हणावे तर,आधिदैविक,आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक अशा तीनप्रकारचा दुःखापैकी कोणत्यातरी एखाद्या दुःखाशी जीवाचा कधीच घडत नाही,कोणते तरी दुःख असावयाचेच.आपणास—जीवास—मला कोणतेच—आधिदैविक,आधिभौतिक,आणि आध्यात्मिक दु:ख प्राप्त होणार नाही,कारण ज्ञानाग्नीने संचित कर्म जाळून गेल्यामुळे शरीर मिळणार नाही व शरीर न मिळाल्यामुळे कोणतेच दु:ख मिळणार नाही,तरी सुखारुपता असणारच,कारण आपण—जीव परमात्मारुप असणार.जेथे परमात्मा आहे,तेथे सुखरूपता असतेच.||३२||                                                                                                          |                यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ||३३||                                                                                                            भावार्थः----जसा मस्तकावर मोठे ओझे वाहणारा पुरुष,मस्तकाला पीडा होऊं लागली म्हणजे क्लेश पावून ते ओझे खांद्यावर धारण करितो जसे भिकाऱ्याने श्रीमंताकडे भिक न मागता ईश्वराकडे सकाम कर्में करून भिक मागावी,कारण श्रीमंताने सकाम कर्में करून ईश्वराकडे भिकच मागितलेली असते.म्हणून श्रीमंताकडे न जाता प्रत्यक्ष भगवंतांकडेच जावे,कारण जीवाने दिलेले पुरत नाही व ईश्वराने दिलेले संपत नाही.त्याप्रमाणेच सुखाच्या आशेने दुःखाच्या निवृत्तीकरीता जे जे उपाय करावे ते ते सर्वही दुःखकारकच असतात.म्हणून आपण--जीवानी विषयांमार्फत सुख न घेता ज्ञानामार्फत परमात्मा—सुखरूपता प्राप्त करून घ्यावी.||३३||                                  |               नैकान्तत: प्रतिकार: करणां कर्म केवलम् | द्वयं हृविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ||३४||                                                                                                                    भावार्थः-----हे पवित्रा राजा,जसा स्वप्नामध्ये प्राप्त झालेल्या दुःखाच्या निवृत्तीच स्वप्नामध्येच योजिलेला उपाय जागृदवस्थेवाचून पूर्णपणे दुःखनिवर्तक होत नाही,त्याप्रमाणे संसाराला कारणभूत जे भक्तीज्ञानरहित कर्म ते,दुःखांना कारणभूत अशा सर्व पापकर्माचे निवर्तक होत नाही.कारण दुःखाला कारणभूत जे पापकर्म व त्याचे निवर्तक जे पुण्यकर्म ती दोन्हीही अज्ञानाने व्याप्त आहेत म्हणून ज्ञानाखेरीज त्यांची पूर्णपणे निवृत्ती होत नाही.म्हणून आपण—जीवानी--सकाम कर्म-मार्गांचा त्याग करून ज्ञानमार्गाचा स्वीकार करावा.कारण त्याद्वारे आत्यंतिक दु:खाची निवृत्ति होऊन परमानंदाची प्राप्ती होते.||३४||                                                                    |              अर्थे हृविद्यमानेऽपि संसृतिर्ननिवर्तते | मनसा लिंङगरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ||३५||                                                                                                                भावार्थः----पूर्वी सांगितलेल्या दृष्टांताचे स्पष्टीकरण करितात.----जसे आत्मत्वेकरून मानलेल्या मनाससहवर्तमान संचार करणाऱ्या पुरुषाला स्वप्नामध्ये दृष्टी पडलेल्या परंतु वस्तुतः मुळीच नसणाऱ्या व्याघ्र-सर्प-चोरादिकापासून प्राप्त झालेले भय तो जागा झाल्याखेरीज दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने निवृत्त होत नाही.त्याप्रमाणे जागृदवस्थेमध्येही हा प्रपंचरूप अर्थ आत्म्याचेठिकाणी वस्तुतः मुळीच नसतांही,जो पर्यंत ज्ञानाच्या योगाने या जीवाचा अज्ञानरूप दोष निवृत्त होत नाही.तो पर्यंत दुसऱ्या कोणत्याही उपायाने याचा जन्ममरणरूप संसार निवृत्त होत नाही.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून आत्मज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||३५||                        |            अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोनऽर्थपरम्परा | संसृतिस्तद्व्यवच्छेदो  भक्त्या परमया गुरौ||३६||                                                                                                                  भावार्थः-----म्हणून सर्व पुरुषार्थस्वरूपी अशा या जीवात्म्याला,ज्या अज्ञाने करून जन्ममरणादि दुःखपरंपरारूप संसार प्राप्त होतो त्या अज्ञानाचा नाश,ज्ञानप्रकाशक गुरूच्याठिकाणी केलेल्या उत्तम भक्तीच्या योगेकरून होतो.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम भक्ती करावी.||३६||                                                                                                         |             वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: | सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ||३७||                                                                                                                     भावार्थः-----वासुदेव भगवंताचेठिकाणी फलप्राप्तीची इच्छा न धरिता केलेला भक्तीयोग,उत्तमप्रकारचे वैराग्य आणि ज्ञान उत्पन्न करितो.आपणास—जीवास—मला वासुदेव—भगवंत यांची निष्काम भक्ती-योगाची इच्छा धारण करावा,कारण हा—निष्काम-भक्ती-योग  वैराग्य आणि ज्ञान उत्पन्न करितो.त्यामुळे त्याद्वारे चौथा पुरुषार्थ मोक्ष प्राप्त होतो.||३७||                                                                                                       |             सोऽचीरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: | शृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ||३८||                                                                                                               भावार्थः-----हे राजर्षे,भगवत्कथेचा आश्रय करून राहणारा तो भक्तीयोग,निरंतर श्रद्धापूर्वक भगवत्कथांचे श्रवण करणाऱ्या व अध्ययन करणाऱ्या पुरुषाला लवकरच प्राप्त होतो.म्हणून आपण—जीवानी भगवत्कथेचा आश्रय करावा म्हणजे त्याद्वारा श्रवण—भक्ती करावी—भागवत—कथा श्रवण कराव्यात. ||३८||                                                                                                           |               यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: | भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ||३९||                                                                                                                भावार्थः---हे राजन,ज्याठिकाणी सदाचारनिष्ठ,निष्काम—भावनेने स्वधर्मानुसार—धर्मानुसार आचरण करता,त्यामुळे शुद्धांतकरणाने  युक्त आणि भगवंताच्या गुणांचे वारंवार जे कथन व श्रवण यामध्ये ज्यांचे चित्त गढून गेले आहे असे भगवद्भक्त राहतात.म्हणून   आपण—जीवानी निष्काम भागवत-भक्त व्हावे,तर सकाम-भक्त होऊ नये,कारण निष्काम-भक्त भगवंतांस प्रिय असतो.||३९||  भावार्थः----ज्याठिकाणी त्या भगवद्भक्तांच्या समुदायामध्ये त्यांनी वर्णन केलेले मधुसूदन भगवंताचे चरित्ररूप अमृतच ज्यांमध्ये अवशेष राहते अशा कथारूप  नद्दा चोहोकडून वाहत असतात त्यांचे,जे पुरुष,अमृत एकाग्र झालेल्या श्रोत्रेद्रियांनी श्रवण करितात त्यांना क्षुधा,तृषा,भय,शोक आणि मोह हे कधीही बाधा उत्पन्न करीत नाहीत.भगवत-भक्त हे भगवंतांचे नामोच्चार किंवा भगवंतांचे चरित्र किंवा भगवत—भक्तांची चरित्र किंवा भगवंतांचे स्वरूप—चिंतन निष्काम भावनेने करितात.आपण—जीवनी त्यांनी केलेला सत्संग श्रवण केला तर आपणास—जीवास क्षुधा,तृषा,भय,शोक,आणि मोह हे विकार बाधा—अहित उत्पन्न न करता ते आपल्या ताब्यात येतात म्हणजेच त्या विकारांचा आपल्यावा—जीवावर—माझ्यावर त्यांच्यांविषयीं त्यागाची भावना उदयास येते.||४०||     

|              एतैरूपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: | न करोति हरेर्नुनं कथामृत निधौ रतिम् ||४१||                                                                                                                                 भावार्थः-----यास्तव,अनेक जन्मपरंपरावशेकरून स्वाभाविकच प्राप्त झालेल्या या क्षुधा,तृषा,काम क्रोध इत्यादिक उपद्रव्यांनी निरंतर पिडीत झालेला हा जीवसमुदाय भगवद्भक्तांच्या संगतीवाचून खरोखरच हरीच्या कथामृत समुद्राचेठिकाणी प्रीती धारण करीत नाही.आपण—जीवानी भगवंतांचे नामोच्चारण,भगवंताची किंवा भक्तांची चरित्रे व भगवंतांचे स्वरूप-चिंतन यांच्या ठिकाणी प्रीती-प्रेम उत्पन्न होण्यासाठी भगवंत—भक्तांचा सत्संग करावा.त्यास अन्य दुसरा पर्याय नाही.||४१||                                                                                                       |              प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरीशो मनु: | दक्षाद्य: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकाद्य: ||४२||                                                                                                                    भावार्थ:---फार तर काय परंतु भगवंताच्या अनुग्रहावांचून ब्रह्मादिकांनाही ज्ञान होणे दुर्लभ आहे मग इतरांची कथा काय ! आपण—जीवानी भगवंतांचा अनुग्रह प्राप्त होण्यासाठी भगवत-भक्ती करणारांचे अनुकरण केल्याने सहजच निष्कामता कर्म किंवा निष्काम भक्ती घडते,त्यायोगाने कालांतराने असे कर्म व उपासना घडल्यांने ईश्वराचा अनुग्रह—कृपा होते.म्हणून या अभिप्रायानें सांगतात की,---प्रजापतींचा अधिपति ब्रहमदेव,साक्षात् षड्गुणैश्वर्यसंपन्न शंकर,मनु दक्षादिक प्रजापति,सनकादिकांसारखे नैष्ठिक ब्रहमचारी ||४२||                                                                                                                   |         यदा यमनुग्रुन्हाती भागवानात्म भावित:| स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ||४६||                                                                                                                     भावार्थ:---मरीचि,अत्रि,अंगिरा,पुलस्त्य,पुलह,क्रतु,भृगु,वसिष्ठ,व मी नारद हे सगळे वेदवेत्ते असूनहि व अनेक प्रकारच्या युक्तींनी भाषणांनी दुसऱ्यानां बोध करण्याविषयीं कुशल असूनहि तसेच तप,विद्दा आणि समाधि यांच्या योगेंकरून भगवंताच्या दर्शनाविषयीं प्रयत्न करीत असतांहि अद्यापि सर्वसाक्षी अशा परमेश्वराला पाहत नाही,याचा अर्थ असा होतो की,आपण—जीवानी भगवंतांचा अनुग्रह—कृपा होण्यासाठी खूपच—अति प्रयत्न करावा लागतो.आपणास—जीवास निषेधपुर्वक स्वधर्मांचे पालन करावे लागते.तसेच अर्थविचार करूं लागलें असतां अंतशूनय व ग्रंथ पाहून लागलें असतां अतिविस्तृत अशा वेदब्रह्माचेठिकाणी मोठ्या श्रमाने अर्थविचार करणारेहि कितीएक पुरुष,मंत्रानी प्रतिपादन केलेल्या इंद्रादि देवतांच्या स्वरूपाने भिन्न भिन्न भासणाऱ्या परमेश्वराचें सेवन करीत असतांहि त्याचें खरें स्वरूप जाणत नाहींत.म्हणू आपण—जीवानी साधन-चतुष्ट अधिकारी होऊन भगवंतांच्या यथार्थ-स्वरूपाचे ज्ञान होऊन अनुभूती येते,तर इतरांना होत नाही.||४३-४४-४५||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:----असो अंतःकरणामध्ये चिंतन केलेला भगवानच जेव्हा पुरुषावर अनुग्रह करितो तेव्हाच तो पुरुष,लोकव्यवहारामध्ये व वैदिक कर्मामध्ये आसक्त झालेल्या आपल्या बुद्धीचा त्याग करितो.आपणास—जीवास भगवंतांचा अनुग्रह—कृपा झाल्यानंतर संत—महात्म्याचा सत्संग होईल.संत—महात्मा यांचा सत्संग झाल्यानंतर काम्य-कर्मांचा आणि काम्य-भक्तींचा त्याग होईल.||४६||                    |                  तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थ काशिषु | मार्थदृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिस्वस्पृष्टवस्तुषु ||४७||                                                                                       भावार्थ:----यास्तव हे प्राचीन बर्हि राजा,फळश्रुती श्रवण करिताना कानाला मात्र प्रिय लागणारी परंतु वस्तुतः परमात्म्याला स्पर्शसुद्धा न करणारी आणि अज्ञानाच्या योगेकरून परमार्थरुपी भासणारी अशा कर्माचेठिकाणी,यांच्यायोगानेच मला मोक्ष प्राप्त होईल असे तूं मनामध्ये आणूं नकोस.आपण—जीवानी निष्काम कर्मे व निष्काम भक्ती करून परमात्मा तत्त्वाचा अनुभव येणार नाही.||४७||             |              स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन | आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमद्विद: ||४८||                                                                                                                 भावार्थ:----जे कोणी वेदाला स्वर्गादिसुखाच्या साधनभूत कर्माचा बोधक आहे असे म्हणतात ते पुरुष वेदाचे रहस्य जाणत नसून यांच्या बुद्धी मलीन झाल्या आहेत असे समजावे.आपले—जीवाचे सकाम कर्म करून करून किंवा सकाम भक्ती करून बुद्धि शुद्ध किंवा स्थिर होणार नाही.ज्या वेदामध्ये ज्ञानप्रद भगवान,सर्व देवतारूपाने क्रीडा करीत असतो त्या वेदाच्या तात्पर्यरूप आत्मतत्त्वाला ते पुरुष जाणत नाहीत.म्हणून वेदाच्या तात्पर्य-रूप आत्मतत्त्वास जाणण्याकरिता निष्काम कर्म व निष्काम उपासना करून अंत:करण शुद्ध व स्थिर करावे.||४८||                                                                                                             |                    आस्तीर्य  दर्भै: प्रागग्रै: कात्स्नर्येन क्षितिमन्डलम् | स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैशी यत्परम्                                                            |                                                          तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ||४९||                                                                                                                           भावार्थ:--राजा पूर्वेकडे अग्रे—टोक—पुढचा भागाने केलेल्या दर्भांनी सर्व भूमंडळाला आच्छादन करून बहत—अनेक पशूंच्या वधाने मीच मोठा यज्ञ करणारा असा अभिमान धारण करणारा व उद्धट असा तू तर,फारच अज्ञानी आहेस.म्हणून आपण जीवानी निष्काम कर्म करावे,पण केलेल्या कर्मांचा अभिमान येऊ नये,कारण अभिमानरहित कर्मच भगवंतांकडे नेत असते.कारण तू ‘कर्माचे तत्व काय आहे व आत्मविध्येचे स्वरूप काय आहे’ हे मुळीच जाणत नाहीस.तूच कृपा करून सांग असे म्हणशील तर सांगतो ऐक.ज्याच्या योगाने हरीचा संतोष होतो तेच निष्काम कर्म होय आणि ज्यायोगे हरी अप्रसन्न होतो असे सकाम कर्म होय.म्हणून आपण—जीवाने  सकाम कर्म न करता निष्काम कर्म करावे,कारण ते कर्म हरीला प्रसन्न करते.जिच्या योगाने श्रीहरीकडे—परमात्म्याकडे बुद्धी लागते तीच विद्या होय.जी विद्या परमात्म्याकडे नेते त्या विद्येस विद्या म्हणावे व जी विद्या संसाराकडे नेते त्या विद्येस अविद्या असे म्हणतात.||४९||                                                                                                         भावार्थ:-----राजा हरी हा सर्व प्राणिमात्रांचा आत्मा,शुभाशुभकर्माचा फलदाता व स्वातंत्र्याने सर्वांचे मूळकारण असा आहे,म्हणून ज्याचे आश्रय करून सर्वतोपरी कल्याण होते ते त्याचे चरणमुळच—परमात्म्याचे खरे स्वरूप सत्-चित्-आनंद आहे.या संसारामध्ये पुरुषांना परम आश्रय—परमात्मा आहे.||५०||                                                                              |                       स वै प्रियतमच्षात्मा यतो न भयमन्वपी | इति वेद सवै विव्दान् स गुरुर्हरी:||५१||                    भावार्थ:-----असो,ज्याच्यापासून—परमात्म्यापासून अणुमात्रही भय होत नाही—भयरहित तोच अतिप्रिय—सर्वश्रेष्ठ आत्मा आहे,असे जाणतो तोच विद्वान होय तोच गुरु होय,व तोच साक्षात श्रीहरी होय.||५१||                                                                                        |                का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि | जाणासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ||५२||                              भावार्थ:-----हे पुरुषश्रेष्ठ राजा,याप्रकारे करून तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर मी सांगितले आहे,आता आपल्या उद्धारासाठी तू काय केले पाहिजे त्याबद्दल मोठमोठ्यानी निश्चय केलेला आणि गुप्त असा एक उपाय मी तुला सांगतो ते माझे भाषण एकूण तू श्रवण कर.||५२||                                                                                                           भावार्थ:---हे राजा,थोडे थोडे खाणारा एक हरीण,फुलांच्या बागेमध्ये परस्पर आपल्या स्त्रीच्या समागमाने आसक्त झालेला असून,ज्याचे कान समरसमुदायाच्या गायनामध्ये अगदी लुब्ध होवून गेले आहेत,दुसऱ्याचे जीव घेवून आपल्या प्राणांची तृप्ती करणारे लांडगे ज्यांच्या—हरिणाच्या पुढे चालले आहेत,परंतु त्यांना न जुमानीत तो—हरीण पुढे पुढे चालला आहे,मागून पारद्याचे  बाण लागून त्याचे शरीर छिन्नछिन्न होत चालले आहे,अशा हरिणाचा—आसक्त झालेल्या जीवाचा तू—जीवात्मा शोध कर.||५३|| भावार्थ:----या प्रमाणे हरिणीच्या रूपकाने सांगितलेली गोष्ठ राजाला समजली नाही असे समजून नारद स्वता:च तिची फोड करून सांगतो की,---हे राजा पुष्पाच्या सारखे परिणाम पावणे,विरस होणे इत्यादिक ज्याचे—स्त्रियांचे धर्म आहेत अशा स्त्रिया असणाऱ्या  गृहस्थाश्रमामध्ये,फुलात कसा यत्किंचित मध व गंध असतो त्याप्रमाणे अतितुच्छ व सकाम कर्माचे फलरूप अशा जिव्हा व शिश्न इत्यादी सबंधीविषयसुखाच्या लेशाचा शोध करीत असणारा,स्त्रियांबरोबर समागम करून त्याचे—विषयांच्या ठिकाणी आसक्त-चित्त झालेला,भ्रमर-समूहाच्या सामगायनाप्रमाणे अतिमनोहर अशा स्त्रीपुत्रादिकांच्या भाषणाचेठिकाणी ज्याचे कान पराकाष्ठेचे लुब्ध झाले आहेत,पुढे चालत असणाऱ्या लांडग्याच्या कळपाप्रमाणे आपले आयुष्य हरण करणाऱ्या दिवस,रात्र,घटिका,पळे इत्यादिक काळाच्या अंशाना न जुमानता गृहामध्ये रमत असलेला आणि कोणाला न समजता मागोमाग प्राप्त झालेला मृत्युरूप पारधी,ज्याच्या हृदयामध्ये दुरून वेध करण्याची इच्छा करीत आहे,त्या मृगरूपी आपणासच भिन्नहृद्य(मृतप्राय)झालो आहे असे पाहण्यातून तू योग्य आहेस.||५४||                                                                                                                                 भावार्थ:----हे राजा तू सांगितलेल्या मृगाच्या वृत्तांताने आपणास मृतप्राय आहे असे पाहून आपल्या हृदयामध्ये चित्ताला विषयापासून निवृत्त कर,नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे विषयाकडे धावत असलेल्या सर्व इंद्रियांच्या वृत्तींनी त्या चित्तामध्ये आटोपून—नियंत्रित ठेव,जेथे असज्जन—पामर शिरोमनीच्या समुदायाच्या अनेक वार्ता चालतात अशा—विषयांत आसक्त असलेल्या स्त्रीच्या गृहस्थाश्रमाचा त्याग कर,आणि शुध्दचित्त करून अशा भगवंताला प्रसन्न करून घे.अशाप्रकारे तू—जीवाने संसारदु:खापासून निवृत्त व्हावे. ||५५||                                                                                                        |                   पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् | षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ||५६||                                     भावार्थ:-----राजा म्हणाला—जीवात्मा---हे ब्रहमज्ञानसंपन्न नारदा,आपण जे भाषण केले ते मी श्रवण केले आणि त्याच्या विचारही केला.आपणही जसे राजाने श्रवण करून विचार केला,त्याप्रमाणे श्रवण करून विचार करावा.हे आपण सांगितले आत्मतत्व,मला कर्माचा उपदेश करणाऱ्या गुरूंना माहित नव्हते,जर त्यांना माहित असते तर त्यांनी मला सांगितले नसते काय?सांगितले असते.||५६||                                                                                                  |                पञ्चेन्द्रियार्थां आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो | तेजोsबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसंग्रह: ||५७||                                भावार्थ:----असो;हे ब्राहमणा त्या उपाध्यायांनी वेद्वाक्यांचा विरोध दाखवून “वेद कर्ममार्गपर आहे किंवा निवृत्तिपर आहे” अशा विषयी मला मोठा जो प्रमाण-संशय केला होता त्याचे आपण निराकरण केले आहे.परंतु ज्याठिकाणी इंद्रियांची प्रवृत्ती नसल्यामुळे मोठमोठे ऋषीही मोह पावतात अशा एका गोष्ठीविषयी मला संशय आहे.||५७||                                                         |                     विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृति रव्यया | शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ||५८||                                 भावार्थ:----तो असा की,जीवात्मा ज्या देहाच्या योगाने या लोकामध्ये कर्मे करितो त्या देहाला या लोकातच टाकून देऊन स्वर्गनरकादि परलोकाचेठिकाणी कर्मवशात प्राप्त झालेल्या दुसऱ्या देहाने या लोकी केलेल्या कर्मांची सुखदु:खादि फळे भोगितो असा वेद्वेत्याचा सिद्धांत त्या त्या शास्त्रामध्ये प्रसिध्दपणे ऐकू येतो तो कसा घडतो ? म्हणजे कर्म करणाऱ्या स्थूल देहाचा नाश होत असल्यामुळे व सुक्ष्मदेहाला कर्माचे नेतृत्त्व नसल्यामुळे जीवाला लोकांताराचे ठिकाणी कर्मफलाचा भोग कसा घडतो ?दुसरा प्रश्न सर्व लोक वेदांनी सांगितलेले जे यज्ञादिक कर्म करितात,ते उत्तर-क्षणी नाहीसे होते,ते लोकांतरी प्रकाशच पावत नाही,मग नष्ट झालेल्या त्या कर्मांचा लोकांतरी भोग कसा घडतो ?||५८-५९||                                                                    |                                    येनौवरभते कर्म तेनौवामुत्र त्त्पुमान | भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङगेन मनसा स्वयम्||६०||                   भावार्थ:----नारद म्हणाला---हे राजा,पुरुष,ज्या मन: प्रधान लिंगदेहाच्या योगाने या लोकी कर्मे करितो त्याच व्यवधानरहित(चिकटून असलेल्या)लिंगदेहाच्या योगाने परलोकी तो स्वता:च त्या कर्मांच्या फळांचा उपभोग घेतो म्हणजे स्थूल-देहाचा जरी नाश झाला तरी लिंगदेहाचा नाश होत नसल्यामुळे इहलोकी केलेल्या कर्माचे फळ परलोकी भोगणे हे काही असंभवनीय नाही,म्हणजेच कर्मांचे फळ लिंग-देहास संभवनीय आहे.||६०||                                                                                               |             माया ह्येषां मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् | मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ||६१||                           भावर्थ:----जसा पुरुष,निजलेल्या ह्या जिवंत देहाचा अभिमान सोडून स्वप्नामध्ये त्याच्यासारख्याच दुसऱ्या देहाने अथवा इतर पश्वादिक देहाने,मनामध्ये संस्काररूपाने स्फुरित झालेल्या कर्मफलाचा उपभोग घेतो त्याप्रमाणेच परालोकांमध्ये तो—लिंग-देह  उपभोग घेतो.||६१||                                                                                                     भावार्थ:----आता ह्या दृष्टांताने लिंगदेहाचे भोक्तृत्व जरी सिध्द झाले तथापि दान—देणें आणि प्रतिग्रह—घेणें इत्यादिकांचे ठिकाणी स्थुलदेहाचेच कर्तृत्व दिसते असे म्हणशील तर,हे राजा,हे पुत्रादिक माझे आहेत व हा मी आहे असे भाषण करणारा पुरुष,मनाच्या योगाने ज्या-ज्या देहाचा आत्मत्वे करून स्वीकार करितो,म्हणजे “देह मी आहे व देहसंबंधी माझे आहेत”,असा अभिमान धारण करितो.त्या—त्या देहापासून सिद्ध झालेले पुण्य-पापरूप कर्मही तो—जीव ग्रहण करितो म्हणजे ‘मी हे कर्म आपल्या सुखाकरिताच केले’असे मानितो,त्याच्या योगेकरून पुन्हा त्याच्या कर्मांनुसार तो जन्म प्राप्त होतो.||६२||                                                                                        भावार्थः-----आतां नष्ट झालेल्या कर्मांचा परलोकी उपभोग घडत नाही असा जो तुझा दुसरा प्रश्न आहे तोहि उचित नाही.कारण,ज्ञानेंद्रियांच्या व कर्मेंद्रियांच्या प्रवृत्तीने त्यांच्या प्रेरक असलेल्या चित्ताचे अनुमान होते त्याप्रमाणे अनेकप्रकारच्या चित्तवृत्तीच्या योगेकरून पूर्वीच्या देहापासून झालेल्या पुण्यपापरूप कर्माचे अनुमान होते.||६३||                                          |                तेनास्य तादृशं राजँल्लिङिनो देहसम्भवम् | श्रध्दत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मनः स्प्रष्टु मर्हति||६५||                      भावार्थः-----शिवाय प्राक्तनकर्माच्या—प्रारब्धकर्मांच्या अनुमानाचे दुसरे एक लक्षण असे आहे की,-----ह्या विद्यमान असलेल्या स्थूलदेहाने ज्याचा कधीच अनुभव घेतलेला नाही किंवा जे कधीच पाहिलेले अथवा ऐकीलेले नाही असेही एखादे विलक्षण प्रकारचे स्वरूप,ज्याअर्थी स्वप्नामध्ये किंवा मनोराज्यामध्ये मनांत स्फुरण पावते त्याअर्थी हे राजा “ह्या वासनाश्रयरूप जिवालाच तो तशाप्रकारचा अनुभव पूर्वदेहापासून झालेला आहे” असे तूं निश्चयाने समज.कारण,”ज्या वस्तूचा पूर्वी कधीच अनुभव घेतलेला नाही ती वस्तू पुढे कधीच मनांत यावयाची नाही असा सिद्धांत आहे”.||६४-६५||                                                                             भावार्थः----राजा,तुझे कल्याण असो.मी सांगतो इकडे नीट लक्ष्य दे.मनुष्य,पूर्व पूर्वी कोणकोणत्या जन्मास गेला होता,पुढें कोणकोणत्या जन्मास जाणार आहे व कोणकोणत्या जन्मास जाणार नाही ह्या सर्व गोष्टी त्याचे मनच सांगत असते म्हणजे मनाच्या औदार्य कृपणता इत्यादिक धर्मावरून हा पूर्वी अमुक योनीत जाईल हे सर्व कळून येते.||६६||                                                                       भावार्थः----आतां कधी पर्वतावर समुद्र,दिवसास नक्षत्रे अथवा स्वतःचाच शिरच्छेन इत्यादिक दृष्टी पडण्यास अयोग्य असेही प्रकार स्वप्नांत दिसतात ते कसे?असे म्हणशील तर हे राजा,देश काल अथवा कर्म ह्यांच्या आश्रयाने असलेले,कधी न पाहिलेले व कधी न ऐकीलेले असे जे कांही एखादेवेळी मनामध्ये स्फुरण पावते ते सुद्धा निद्रादिदोषेकरून तसे तसे भासते असे अनुमान करावे.||६७|| भावार्थः----ह्यावर तूं म्हणशील कि,एखाद्या दरिद्री पुरुषांला “मी राजा आहे असे स्वप्न पडते किंवा राजाला मी य कश्चित रंक झालो आहे असे दिसते” याची योजना काय?तर बाबा,सगळ्या प्राण्यांची मने सारखीच आहेत म्हणून त्या मनांमध्ये सर्व प्रकारचे इंद्रियांचे विषय क्रमाक्रमाने वर्गावर्गाने प्राप्त होतात व तेथून निघूनही जातात.म्हणजे त्यांचे त्यांना विस्मरणहि होते.एतावता सर्वांच्या मनामध्ये जर सर्व विषय प्राप्त होतात तर राजाला रंकत्व भासणे किंवा रंकाळा राजत्व भासणे हे कांही असंभवनीय नाही.||६८||                                                                                                  भावार्थः----हे राजा,जसा न दिसणाराही राहू चंद्राच्याठिकाणी (ग्रहणाच्या वेळी)दृष्टीत्पत्तीस येतो त्याप्रमाणे सत्त्वगुणाने युक्त व भगवद्धयानपरायण झालेल्या योग्याच्या मनामध्ये,हे सर्व जग संयोग पावल्यासारखे होऊन एकदमसुद्धा प्रकाशमान होते असे प्रसिद्ध आहे.||६९||                                                                                         भावार्थः-----असो हे राजा,अनादि काळापासून चालत आलेला,बुद्धी,मन,इंद्रिये व शब्दस्पर्शादिक विषय अशाप्रकारचा हा गुणकार्यरूप लिंगदेह,जोपर्यंत आहे तोपर्यंत मी आणि माझे असा जीवाचेठिकाणी असलेला हा अध्यासरुपी धर्म नाहीसा होत नाही.“मी देह आहे व देहसंबंधी माझे आहेत” तेच संस्कार जन्मोजन्मी त्याच अंत:करणावर पुन्हा—पुन्हा होत असतात,कारण अंत:करण बदलत नाही तर स्थूल-देह बदलत असतो.म्हणून पूर्व अंत:करणातल्या संस्कारानुसार व वर्तमान काळातील सभोवती जी परिस्थिती असते त्यानुसार, आपण—जीव—मी त्याप्रमाणे वागत—आचरण होत असते.||७०||                                                          भावार्थ:-----आता तू म्हणशील,सुषुप्ति,मृत्यू इत्यादिकांचे ठिकाणी अहंभाव नसतो म्हणून त्या वेळी जीवाला स्थूलदेहाचा वियोग व मुक्ती प्राप्त व्हावी तर त्याचे उत्तर सांगतो एक-सुषुप्ती मूर्च्छा इष्टवियोगादिक दु:ख,मृत्यू,मोठा ज्वर ह्या अवस्थामध्ये सर्व इंद्रिये व्याकूळ—कार्य करण्यास क्षीण झालेली असल्यामुळे,’हा मी’ असे ज्ञान,सूक्ष्मरितीने असतांही—त्रिपुटी असतांही ते स्पष्टपने प्रकाश पावत—अनुभवास येत नाही.म्हणून सुषुप्ति,मृत्यू इष्ट-वियोगादिक दु:ख मोठा ज्वर या अवस्थेत मुक्ती प्राप्त होत नाही.आपणास--जीवास—मला मुक्ती प्राप्त होण्यासाठी “जगत मिथ्या आहे व ब्रह्म सत्य आहे व जीवात्मा व परमात्मा भिन्न नसून एकच आहेत आहेत असा निश्चय असतो”.परमात्मा-तत्त्व अनुभवास येण्यासाठी सर्व विषयांचा त्याग करावा लागतो.इतकेच नव्हे तर ज्या शब्द—विषयाने “मी ब्रह्म आहे”आहे असे जाणले जाते त्याही शब्द-विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा लागतो,कारण ब्रह्म हे शब्दातीत—विषयांतीत—त्रीपुटितीत आहे,अवस्थातीत—तूर्यातीत आहे,म्हणून नाम-रूपाचा त्याग करून अनुभव घ्यावा लागतो.असे अनुभवास आल्यानंतर जन्म—मरण परंपरा निवृत्त होऊन सुखरुपता प्राप्त होते.||७१||                                                                                        भावार्थ:---तसेच गर्भावस्था व बाल्यावस्था यांचेठीकानी इंद्रियांचे सुक्ष्मत्व असल्यामुळे,अहंकाराचे स्वरूप,इंद्रियांनी स्पष्टपणे भासत नाही,पण अहंकार असतो.जसे आमवस्येचे दिवसी असणाऱ्या चंद्राचे स्वरूप दिसून येत नाही.तथापि तरुण पुरुषाच्याठिकाणी “मी पाहतो मी ऐकतो,”इत्यादी प्रकारचे आकार इंद्रियांनी स्पष्ट भासणारे ते अहंकाराचे स्वरूप दिसून येते.त्यावरून सुषुप्त्यादिक अवस्थेमध्ये सूक्ष्मरूपाने असलेल्या अहंकाराच्या निवृत्तीवाचून जीवाला मुक्ती प्राप्त होत नाही.म्हणून आपणास—जीवास अहंकाराची निवृत्ती सत्संगाद्वारे जाग्रतावस्थेत जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे निश्चय करावा लागतो.||७२||                                                                                       भावार्थ:----जसा स्वप्नावस्थेमध्ये दृष्टोत्तपतीस येणारा आपले मस्तक तुटले इत्यादिक अनर्थाचा अनुभव,वस्तुत: खरा नसताही आत्मज्ञान साधनवाचून निवृत्त होत नाही.म्हणू आपण—जीवानी सत्संगाद्वारे आत्मा-ज्ञान प्राप्त करून घ्यावेच. ||७३||                                                                              |                  एवं पंचविधं लिंगं त्रिवृत् षोडशविस्तृतम् | एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ||७४||                                       भावार्थ:----एतावता पंचमहाभूतात्मक  असून सोळा तत्त्वांनी—प्रकारांनी—१--प्राण-पंचक--(१)व्यान,(२)समान,(३)उदान,(४)प्राण,(५)अपान;   २—ज्ञानेंद्रीय-पंचक---(१)श्रोत्र,(२)त्वचा,(३)चक्षू,(४)जिव्हा,(५)घ्राण;३—कर्मेंद्रियपंचक—(१)वाचा,(२)पाणि—हात,(३)पाद—पाय,(४)शिश्न,(५)गुद;         ४—(१)मन विस्तार पावलेला जो हा त्रिगुणात्मक—सत्व—रज—तमो--गुणात्मक लिंगदेह तोच चैतन्यने युक्त झाला म्हणजे त्याला “जीव” असे म्हणतात.याप्रकारे सात्विक सोळा-तत्त्वांनी बनलेले जे अंत:करण किंवा मन यातच परमात्म्याचे प्रतिबिंब त्यासच जीव—जीवात्मा असे म्हणतात.”आपण--जीवात्मा मी हा मिथ्या” आहे,तर परमात्मा सत्य आहे.म्हणून आपण सत्संग करून त्याद्वारे आपण—जीवात्मा—मीच “परमात्मा—सत्य” आहे असा निश्चय करावा.||७४||                                                                                    |          अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुन्चति | हर्षं शोकं भयं दुःखं चानेन विन्दति ||७५||                   भावार्थ:-----ह्याच लिंगदेहाने युक्त झालेला पूर्व कर्मांनुसार जीव देव,तिर्यक,मनुष्य स्थूल देहाचा स्वीकार करितो आणि त्या प्रारब्धाचा भोग संपल्यानंतर त्याग करितो व ह्याने—कर्मांनी युक्त असलेला तो जीव सुख,दुख,हर्ष व शोक व भय यांस पावतो.||७५||                                                                                                                     |                     यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मनाम् | मन एवं मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम्||७७||                              भावार्थ:-----जशी प्रसिध्द असलेली गवतावरची कीड,पुढच्या पायांनी दुसऱ्या गवताला घट्ट धरल्याखेरीज मागचे पाय सोडून चालत नाही,तर पुढच्या पायांनी दुसरे गवत घट्ट धरिते व मग मागचे पाय सोडून चालते,त्याप्रमाणे मरणोन्मुख झालेलाही प्राणी,पुर्वदेहाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माची समाप्ती होवून दुसऱ्या देहाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्मांच्या संबंधाने,दुसऱ्या देहाचा स्वीकार करीतोपर्यंत   पुर्वदेहाचे ठिकाणी असलेला ‘मी व माझे’ हा अभिमान सोडीत नाही,तर पूर्व देहाचा अभिमान सोडल्याबरोबर दुसऱ्या देहाचा ‘मी व माझे’ अभिमान धारण करितो.थोडक्यात ‘मी व माझे’मिळून हे राज,मन हेच सर्व प्राण्यांच्या जन्ममरणरूप संसाराचे कारण आहे.म्हणून आपण—जीवानी—मी सत्संग करून ‘मी व माझे’अभिमान निवृत्त करून व सर्व विषयांचा त्याग करून—नाम-रूपाचा अभिमान निवृत्त करून परमात्म्याचा अभिमान घ्यावा.मनाने धारण केलेला ‘मी व माझे’ अभिमान हाच संसाराचे—दु:खाचे कारण आहे व ‘मी व माझे’असा मनाने निवृत्त केलेला अभिमान हाच परमात्मा--सुखाचे कारण आहे.||७६-७७||                                                                                                       |                  अतस्तदपवादार्थ भज सर्वात्मना हरिम् | पश्यंस्तदत्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत:||७८||                                                                                                                    भावार्थ:----ते असे की,आपणास—जीवाला देहाचेठीकानी अभिमान अज्ञात असेल म्हणजे माहित नसेल तर आत्मानुसंधानराहित—आत्मविषयी अज्ञान असल्यामुळे,अशा प्राण्याच्या हातून चांगले किंवा वाईट कर्म घडते म्हणजे तदनुसार—चांगले किंवा वाईट कर्म घडल्यामुळे  विषयभोग प्राप्त होतो.नंतर इंद्रियांनी उपभोग घेतलेल्या विषयाचे चिंतन करून पुन्हा पुन्हा त्या विषयाची प्राप्ती होण्यासठी कर्मे करितो,त्यांच्या योगाने त्याला वारंवार संसारबंध प्राप्त होतो.म्हणून आपण—जीवानी सत्संग करून देहाच्या ठिकाणी असलेला जो अभिमान अज्ञात आहे,तो अभिमान ज्ञात—कळून घ्यावा.अभिमान कळून घेतल्या असतां चांगले किंवा वाईट कर्म घडणार नाही,त्यामुळे विषयांचा—दु:खाचा भोग प्राप्त होणार नाही.विषयांचा भोग न घेतल्यामुळे त्या विषयांचे चिंतन होणार नाही.विषयांचे चिंतन न केल्यामुळे कर्मे करणार नाहीत.त्यामुळे संसार-बंध प्राप्त होणार नाही.||७८||                                      भावार्थ:----म्हणून त्यांची—संसार-बंधाची  निवृत्ती होण्याकरिता हे सर्व विश्व भगवन्मय—परमात्मामय आहे असे समजून तू एकाग्र अंत:करणाने—परमात्म्याच्या व्यतिरिक्त अन्य विषय मनन धारण न करता फक्त श्रीहरीचे सेवन कर.कारण,त्यापासून—परमात्म्यापासून  ह्या जगाचे उत्पत्तिस्थिती संहार होत असतात.||७९||                                                                              भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुर,याप्रमाणे भागवतभक्तामध्ये श्रेष्ठ अशा भगवान नारद,प्राचीनबर्हि राजाला जीवेश्वराचे तत्व निरुपण करून नंतर ज्या राजाचा निरोप घेवून तेथून सिद्ध-लोकास निघून गेला.||८०||                                                     भावार्थ:---नंतर तो प्राचीनबर्हि राजर्षिहि,प्रजांच्या पालनाविषयींचा पुत्रांना सांगण्याचा  निरोप प्रधानमंडळाजवळच सांगून आपण तपश्चर्या करण्याकरिता कापिलाश्रमास(गंगा व समुद्र यांच्या संगमस्थानी)निघून गेला.आपणही प्राचीनबर्हि राजर्षिहि सारखे असाल तर म्हणजे गृहस्थाश्रमातील असाल तर आपल्या नौकाराजवळ किंवा परिचित व्यक्तीजवळ आपल्या पुत्रांना घरा--दारांचा कारभार—पाहण्यांविषयी निरोप करून आपण—जीवानी सत्संग करण्याकरिता ज्ञान—मार्गाच्या आश्रमात जाऊन ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||८१||                                               |               तत्रैकाग्रमना वीरो गोविन्द चरणाम्बुजम् | विमुक्त:संङगोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ||८२||                                                                                                                               भावार्थ:----तेथे विषयापासून इंद्रिये अंतर्मुख करून एकाग्रचित्त झालेला तो राजा,भगवंताच्या चरणकमलाचे सेवन करीत होत्साता त्याच्या साम्यतेला पावला (मुक्त झाला).आपणही अधिकारसंपन्न होऊन—मन व इंद्रिये ताब्यात घेऊन मनात संसाराचे विषय न आणता व फक्त परमात्म्याचेच विचार आणून एकाग्र मन करावे व सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचाच अनुभव घ्यावा.असे झाले असता आपले जन्म-मरण निवृत्त होऊन परमात्मरूप—आनंदरूप होउत.||८२||                                                                              |                       एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षीणानघ | यः श्रावयेद्य: शृणुयात्स लीन्गेन विमुच्यते ||८३||        भावार्थ:-----हे निष्पाप विदुर,देवर्षी नारदाने परोक्षरीतीने वर्णन केलेल्या ह्या आख्यानाचे जो पुरुष पठण करितो किंवा श्रवण करितो तो संसारास कारणभूत अशा लिंगशरीरापासून मुक्त होतो.आपल्या लिंग—मनात कोणत्याही प्रकारची वासना न राहिल्यामुळे लिंग—शरीरापासून मुक्त होतोत.म्हणजेच लिंग—शरीरास मरण येते.लिंग-शरीरास मरण आल्यामुळे आपणास स्थूल—शरीर प्राप्त होत नाही.स्थूल-शरीर न मिळाल्यामुळे दु:ख मिळत नाही.म्हणजेच आपल्या मनात जी पूर्वी इच्छा होती—आपले—जीवाचे “कायमचे दु:ख निवृत्त होवो व कायमचेच सुख मिळो”ती इच्छा पूर्ण होते.||८३||                                                                  |                        एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं                                                                                                                |                                    देवर्षिवर्यमुखानि:सृतमात्मशौचाम् |                                                                                                                                     |                        य:कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं                                                                                                                 |                                    नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ||८४||                                                                                                                       भावार्थ:-----श्रीनारदाच्या मुखापासून निघालेले,मनाची शुद्धी करणारे,सर्वोत्कृष्ठ फळ देणारे व मुक्तीदात्या भगवंताच्या संसारोद्धारकत्वे  करून प्रसिध्द असलेल्या महात्म्याने युक्त व जगताला पवित्र करणारे अशा ह्या आख्यानाचे वर्णन चालले असता जो हे पुरुष श्रवणाच्या योगेकारून ते आपल्या हृदयामध्ये धारण करितो तोही सर्व बंधनापासून मुक्त होवून या संसारामध्ये श्नमन पावत नाही.तर मुक्तच होतो.म्हणून आपण—जीवनी नारद—राजाचा संवाद श्रावण करून मनुष्य देहाचे सार्थक करून घ्यावे.||८४||                                                                                  |      अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमभ्दूतम् | एवं स्त्रियाऽऽश्रम: पुंसश्छिनोऽमुत्र च संशय: ||८५||                                 भावार्थ:---विदुरा,परोक्षरीतीने वर्णन केलेले हे आध्यात्मविषयक कथानक,मी गुरुपासून नि:संशयपणे श्रवण केले होते,ते तुला सांगितले आहे.याप्रमाणे बुद्धियुक्त पुरुषाचा अहंकार (संसारभ्रमण क्लेश)व तशाच याला परलोकी कर्मफलाचा उपभोग कसा प्राप्त होतो याबद्दलचा संशय निरस्त झाला आहे.आपणही—जीवानी परोक्ष-रीतीने वर्णन केलेले आध्यात्मकविषयक कथानक नि:संशयपणे श्रवण केले होते,ते इतरांना सांगितले आहे.आपण जे कथानक परोक्षरीतीने वक्त्याकडून श्रवण केले आहे,त्याचा त्यांनी—श्रोत्यांनी सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अपरोक्ष अनुभव घ्यावावायाचा आहे.असा—सर्व विषयांचा त्याग करून अपरोक्ष अनुभव घेतला तरच जन्म—मरण परंपरा नष्ट होऊन सुखरूप होऊत—चौथा जो पुरुषार्थ मोक्षाचे फळ मिळेल.सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घेण्याची बुद्धी आपण योग्य प्रयत्न केले तर निश्चितच मिळेल व त्याप्रकारे आपण प्रयत्न करतालच किंवा त्याप्रकारे प्रयत्न करण्याचे बुद्धी संत—महात्मा—सदगुरू आपणास देवोत,याप्रकारची प्रार्थना त्यांच्याचठिकाणी करू या.||८५||                                                                                  २९---याप्रमाणे श्रीमद्भागवतातील महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये प्राचीन बर्हिनारद संवादरूप हा  एकूनतिसावा(२९) अध्याय  (८५)श्लोकांनी युक्त संपन्न झाला.                                                                                           |                               ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||     ___________________________________________________________________________________________                                |३०--- एकूणतिसाव्या अध्यायापर्यंत पांच अध्यायांनी प्रसंगाने प्राप्त झालेले प्राचीनबर्हि राजाचे चरित्र सांगितले.आता कथाप्रसंगाने प्रस्तुत झालेले जे प्रचेत्यांचे चरित्र ते दोन अध्यायांनी वर्णन करितात.                                                 (यांमध्ये या तिसाव्या अध्यायांत तपश्चर्येच्या योगाने संतुष्ट झालेल्या परमेश्वरापासून वर प्राप्त झालेले ते प्रचेते,त्या स्थानापासून आपल्या घरी येऊन वृक्षांच्या कन्येला वरून राज्य करूं लागले.अशी कथा वर्णन केलेली आहे.)||                    |३०---                                 ३०--|| प्रचेतांना भगवान श्रीविष्णूंचे वरदान ||           __________________________________________________________________________________________ |विदुर उवाच:---                                                                                                   |       ये त्वयाभिहीता ब्रम्हान् सृता: प्राचीनबर्हिष: | ते रुद्रगीतेन हरि सिद्धीमापु: प्रतोष्यकाम् ||१||                                                                                              भावार्थ:----विदुर म्हणाला---हे ब्रहमनिष्ठा मैत्रेय ऋषे,तूं जे पूर्वी प्राचीनबर्हि राजाचे पुत्र प्रचेते म्हणून सांगितलेस ते,रुद्राने वर्णन केलेल्या रस्तोत्राच्या योगेकरून हरीला संतुष्ट करून कोणत्या सिद्धीस पावले?||१||                                                                                                       भावार्थ:----हे बृहस्पतीशिष्या मैत्रेया,त्या प्रचेत्यांना कांही सुदैवाने शंकराचे दर्शन झाले असतां,त्या शंकराने अनुग्रह केलेल्या त्यांना मोक्ष तर निःसंशय प्राप्त झालाच असेल परंतु त्याच्या--मोक्षाच्या पूर्वी या लोकी किंवा परलोकी त्यांना काय फल प्राप्त झाले ? हे मला सांग.||२||                                                                                                                    |                प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण:| जपयज्ञेन तपसा पुरंत्र्जन मतोषयन् ||३||                                                                                                                     भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,पित्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागणाऱ्या त्या प्रचेत्यांनी रुद्रगीताच्या जपरूप यज्ञाच्या योगेकरून व आहारसंकोचादिक तपाच्या योगेकरून भगवंताला संतुष्ट करण्याचा कर्म चालविला.आपण—जीवानी वेदविहित निष्काम कर्मे करून भगवंतांस संतुष्ट करून त्यांचा अनुग्रह—कृपा संपादन करावी.||३||                                                                                                       भावार्थ:----अशाप्रकारे दहा हजार वर्षे निघून गेली असतां,नंतर पुराण पुरुष भगवान्-शुद्धसत्त्वमयमूर्ति धारण करून आपल्या कांतीच्या योगाने,त्यांचे तप:संबंधी क्लेश दूर करीत होत्साता—भगवंत त्यांच्याजवळ—प्रचेतांजवळ प्रगट झाला.आपण जर प्रचेतासारखे तप केले तर आजही भगवंत आपल्या—जीवाजवळ प्रगट होतात.||४||                                                                                                       भावार्थ:----तो मेरूपर्वताच्या शिखरावर आरूढ झालेल्या मेघाप्रमाणे गरुडाच्या स्कंधावर बसला होता,तो पिवळा पितांबर धारण करणारा,कंठामध्ये कौस्तुभ मनी धारण करणारा व आपल्या कांतीने दश दिशा प्रकाशयुक्त करणारा होता.||५||                   भावार्थः-----ज्याचे गाल व मुख हि,देदिप्यामान व हिरव्या,पिवळ्यावगैरे अनेक वर्णाच्या रत्नांनी जडित अशा सुवर्णाच्या कुंडलादीक अलंकारांनी शोभायमान दिसत होती.ज्याच्या मस्तकी तेज:पुंज किरीट होता,ज्याला आठ भूज असून प्रत्येकाचेठिकाणी धारण केलेले एकेक आयुध होते,पार्षद मुनी व मोठमोठे देव,ज्याची सेवा करीत होते,गरुडरुपी किन्नर आपल्या पक्षाच्या शब्दांनी ज्याची कीर्ती गात होता,पुष्ट व दीर्घ अशा आठ भुजांच्या समुदायामध्ये वक्षःस्थलावर असणाऱ्या लक्ष्मीने जिच्या शोभेबरोबर स्पर्धा चालवितो आहे अशा वनमालेने परिवेष्टित आणि कृपापूर्वक अवलोकनाने युक्त असा तो आद्य पुरुष भगवान,मेघासारख्या गंभीरनादाच्या वाणीने आपल्याला शरण आलेल्या त्या प्राचीनबर्हि राजाच्या पुत्रास---प्रचेतांना  म्हणाला की--------------------,||६-७||                                                                                                       |             वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मी नृपनन्दना: | सौहार्देनापृथग्धर्मा स्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ||८||                                                                                                                       भावार्थ:----श्रीभगवान म्हणाला----हे राजपुत्र हो ज्या आर्थी तुम्ही एकमेकांच्या प्रेमाने भगवदाराधनरूप—ब भगवंताची—आराधना—प्रार्थना--पूजा एकाच धर्माचेठिकाणी तत्पर आहां,त्या आर्थी तुमच्या सख्याच्या—बंधू--प्रेमाच्या योगाने मी संतुष्ट झालों आहे.तुमचे कल्याण असो,तुम्ही माझ्यापासून वर मागून घ्या.||८||                                                                                        |             योऽनुस्मरति सन्धायां युष्माननुदिनं नर: | तस्य  भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ||९||                                                                                                                        भावार्थ:----जो मनुष्य,संध्याकाळी प्रत्यही तुमचे स्मरण करील त्याला बंधूचेठिकाणी तसेच सेव प्राणीमात्रांचेठिकाणी तुमच्यासारखे प्रेम उत्पन्न होईल.म्हणून आपण—जीवानी प्रचेतांच्या भक्तीचे—साधनांचे स्मरण सकाळ-संध्याकाळी करावे,कारण त्यामुळे आपल्या—जीवाच्या ठिकाणी बंधूंच्या आणि प्राणी—मात्रांच्या ठीकांनी प्रेम—भाव जो सद्-गुण उत्पन्न होईल.त्यामुळे आपली आध्यात्मिक प्रगती होऊन परमात्म्याकडे जाण्याची गती वृद्धिंगत होईल.||९||                                                                                                       |             ये तू मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: | स्तुवन्त्यहं कामवारान्दास्ये प्रज्ञां च शोभानाम्||१०||                                                                                                                     भावार्थ:----आणि जो पुरुष एकाग्रचित्त होऊन सायंकाळभ व प्रातःकाळभ या रुद्रगीताने माझी स्तुती करितील त्यांनाही मी संतुष्ट होऊन इच्छित विषयभोग व उद्धाराविषयी योग्य अशी बुद्धी देईन,मग तुम्हांला देईन यांत संशय काय आहे?म्हणून आपण--जीवांनी एकाग्र-चित्त करून सायांकाळभ व प्राप्तकाळभ रुद्र-गीताने भगवंताची स्तुती करावी,कारण त्यामुळे भगवंत आपल्यावर—जीवावर संतुष्ट होऊन इच्छित—सकाम असो किंवा निष्काम असो ते इच्छा पूर्ण करतात.तसेच आपण—जीवानी परमार्थाच करावा अशा प्रकारची बुद्धि देतात.||१०||                                                                                                                                                                                                                                       भावार्थ:----ज्या आर्थी तुम्ही आंनदयुक्त होऊन पित्याच्या प्रजावृद्धी करण्याबद्दलच्या आज्ञेचा स्वीकार केलात त्या अर्थी तुमची उत्तम कीर्ती लोकांना व्यापून राहील.आपण—जीवानी आई—वडिलाच्या अज्ञाचे पालन करावे,कारण उत्तम लोंकात कीर्ती होते,व पुण्यही होते.||११||                                                                                                        भावार्थ:----हे राजपुत्र हो,सत्कीर्ती इत्यादिक गुणांच्या योगेकरून ब्रहमदेवाहून कांही कमी नाही व लोकांमध्ये प्रख्यांत असा तुम्हांला एक पुत्र होईल व तो आपल्या संततीच्या योगाने त्रैलोक्य भरून टाकील.||१२||                                                              भावार्थ:--- हे राजपुत्र हो,पूर्वीं तपाच्या नाशाकरितां इंद्राने पाठविलेल्या प्रम्लोचनानामक अप्सरेसहवर्तमान कंडुनामक ऋषीने बहुत काळपर्यंत क्रीडा केली.नंतर स्वर्गावर जाणारी ती अप्सरा,कंडुऋषीपासून आपणास झालेल्या कन्येचा वृक्षीच्या झाडीमध्ये त्याग करून निघून गेली.तेव्हा तिने टाकलेल्या त्या कमळासारखे नेत्र असलेल्या (सर्वसौंदर्ययुक्त)कन्येचा वृक्षांनींच स्वीकार केला आहे म्हणजे वृक्षांचीच फळेंवगैरे भक्षण करून ती त्यां झाडांत राहिली आहे.त्या कन्येच्या प्रारब्ध-कर्मांनेच तिचे पालन-पोषण केले.ज्याच्या—त्याच्या प्रारब्ध-कार्मांनुसार ज्याचे—त्याचे—आपले—जीवाचे पालन-पोषण होत असते.म्हणून आपण—जीवानी जीवन जगत असतांना दु:खी किंवा सुखी न होता जीवन जगावे.म्हणजेच दु:खाने दु:खी होऊ नये व सुखाने सुखी होऊ नये,तर सुखरूप—परमात्मा-रूप होण्यासाठी प्रयत्न करावा.||१३||                                                                                                       भावार्थ:----एके वेळी ती कन्या क्षुधेने पिडीत होऊन रोदन करूं लागली असतां,सर्व वनस्पतीचा राजा जो सोम,तो द्यायुक्त होऊन त्याने अमृत स्त्रावणारी आपली तर्जनी (हातांची बोटी)तिच्या मुखामध्ये घातली होती.म्हणून अप्सरेपासून झालेली,अमृतपान घडलेली व अतिलावण्ययुक्त अशी ती कन्या आहे.त्या कन्येस अमृत व अतिलावण्य—सौंदर्ये त्या कन्येच्या प्रारब्ध-कार्मांनुसार म्हणजे ज्याच्या—त्याच्या प्रारब्धकर्मांनुसार नुसार प्राप्त झालेले आहे.म्हणून आपण—जीवानी आपले किर्यामान कर्म स्वधर्मानुसार करावे,तर पराधार्मान्नुसार—अधर्मांनुसार करू नये,कारण तेच—आपणच—जीवानीच केलेले कर्म प्रारब्धानुसार आपणास—जीवास भोगावयास येत असते.||१४||                                                                                                           भावार्थ:----आणि तुम्ही तर माझा परमभक्त जो तुमचा पिता प्राचीनबर्हि राजा त्याने पुत्रादिकांच्या उत्त्पतीविषयी आज्ञा केलेले आहे,यास्तव त्या सर्वलावण्ययुक्त कन्येला लवकर (दुसऱ्या कोणी वरिली नाही तो पर्यंत )वरन—स्वीकार कर.||१५||                                                                                                       भावार्थ:----आतां ती एकच सर्वांची भार्या कशी होईल?असे म्हणाला तर हे राजपुत्रहो,तुमचे धर्म आणि स्वभाव एकसारखे आहेत म्हणून तुम्हां सर्वांचीही हि पत्नी ती सुंदरी होवो.कारण,तिचे हि धर्म व स्वभाव तुम्हांशी जुळत असून तिने आपले अंतःकरण तुम्हांला अर्पण केलेले आहे.एतावता सर्वप्रकारे तुमच्याशी तिचे ऐक्य असल्यामुळे व मीच प्रत्यक्ष तुम्हांला सांगत असल्यामुळे तुमच्या ह्या विवाहांत दृष्टादृष्टसंबंधी विरोध मुळीच यावयाचा नाही.भगवंत हा सर्वज्ञ असल्यामुळे त्यांच्या—भगवंताच्या  म्हणण्यानुसार म्हणजेच वेदाच्या म्हणण्यानुसार आपण विहित कर्मांचे आचरण व निषेद्ध कर्मांचा त्याग करू जीवन जगावे.वेदाच्या अज्ञाचे उल्लंघन करणे म्हणजेच भगवंताच्या अज्ञाचे उल्लंघन करणे आहे.||१६||                                                       भावार्थ:----आतां तुम्ही माझ्या अनुग्रहेकरून—कृपेकरून देवांची सहस्त्र वर्षें,सहस्त्र वेळांत जाईतोपर्यंत अकुंठीतबळ असते म्हणून भूमीवरील व स्वर्गातील भोगांचे उपभोग घ्या.||१७||                                                                                                       भावार्थ:----नंतर माझेठिकाणी एकनिष्ठ भक्तीच्या योगेकरून तुमच्या अंतःकरणांतील कामादिक सर्व मळ जळून जातील व तुम्ही इहलोक व परलोकसंबंधी नरकतुल्य विषयभोगांपासून विरक्त होऊन माझ्या स्थानाला पावाल.म्हणून आपण—जीवानी भगवंताची एकनिष्ठ भक्ती करावी,तर व्यभिचारी म्हणजे विषयी भक्ती करू नये.||१८||                                                                                                       भावार्थ:----कारण,ज्यांचा काळ माझ्या कथेनेंच जात असतो व ज्यांचे कर्म माझ्याठिकाणीच अर्पण होत असते ते पुरुष,जरी गृहस्थाश्रमी असले तथापि ते गृहस्थाश्रम,त्यांच्या बंधाला कारण होत नाहीत.म्हणून आपण—जीव कदाचित प्रारब्ध-बलामुळे गृहस्थाश्रमात असाल,तरी तो गृहस्थाश्रम त्यास बंधनांत न टाकता,मोक्षास कारण होतो.||१९||                                                                                                       भावार्थ:----याचे कारण,तशा गृहस्थाश्रमी पुरुषांना साधूंचा समागम घडतो तो मग त्या साधूंनी वर्णन केलेल्या श्रवणेकरून त्या श्रोत्यांच्या ह्रदयामध्ये सर्वज्ञ ईश्वर मी,पदोपदी नव्या नव्यासारखा प्रविष्ट होतो.म्हणजे त्यांना ब्रहमसाक्षात्कार होतो.कारण “जो मी हेंच ब्रह्म आहे,दुसरे,कांही नाही”.म्हणून त्या मजप्रत प्राप्त झालेल्या पुरुषांना मोह,शोक व हर्ष हि मुळीच प्राप्त होत नाहीत.ज्यांना सर्व-विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव आला,त्यांना मोह,शोक,व हर्ष मुळीच प्राप्त होत नाही.||२०||                                    भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे पुरुषार्थ देणारा जनार्दन भगवान भाषण करीत असतां त्याच्या दर्शनाने ज्यांच्या तमोगुण संबंधी व रजोगुणसंबंधी मलांचे निरसन झाले आहे असे ते प्रचेते,हात जोडून त्या परम हितकर्त्या भगवंताची सद्गतीत वाणीच्या योगेकरून स्तुति करूं लागले.आपणही—जीवानी भगवंताची स्तुती करावी. ||२१||                                                                                                       भावार्थ:----प्रचेते म्हणाले---हे देवा,भक्तांचे क्लेश दूर करणाऱ्या तुजकारणे नमस्कार असो.ज्या तुझे भक्तवात्सल्यादिक गुण व नांवे वेदांनी सर्व पुरुषार्थाचे साधन म्हणून निरुपण केली आहेत,ज्या तुझा वेग मन आणि वाणी यांच्या वेगापेक्षाहीपलीकडे आहे आणि तुझा मार्ग.सर्व इंद्रियांच्या मार्गांनी जाणला जात नाही त्या तुजकारणे नमस्कार असो.वास्तविक भगवंत म्हणजे सत्-चित्-आनंद असणारा जो परमात्मा त्याचा आपणास जीवास येण्यासाठी सर्व विषयांचा त्याग केला तर त्याची अनुभूती आपणास—जीवास येते, तर सर्व विषयांचा त्याग न केला तर अनुभूती येत नाही.आपणास—जीवास त्याची अनुभूती आल्याशिवाय आपल्या जीवाच्या मनातील जी इच्छा “सर्व दु:ख जावो व सर्व सुख मिळो”ती पूर्ण होत नाही.||२२||                                                                                                       भावार्थ:----जो तूं—परमात्मा हा स्वरूपस्थितीने शुद्ध असल्यामुळे शांत आहेस,व मन हे निमित्त असले म्हणजे,ज्या तुझेठिकाणी वस्तुतः मिथ्याभूत असलेले हे द्वैत (एकाचा निग्रह करणे व एकावर अनुग्रह करणे इत्यादिक)स्फुरण पावते.त्या तुजकारणे असो.जगाचे पालन प्रलय व उत्पत्ती यांविषयी ज्या तूं मायेच्या सत्वादिक—सात्विक,,राजस,व तामस गुणांच्या योगेकरून विष्णू,ब्रह्मदेव  व महादेव यांची स्वरूपे धारण केली आहेस,त्या तुला नमस्कार असो.म्हणून आपण यांना नमस्कार करावा.||२३|| भावार्थ:----तूं—परमात्मा विशुद्धसत्त्वमूर्ती व भक्तदुःखनिवारक आहेस.तुझे ज्ञान संसाराचा नाश करणारे आहे.म्हणून आपण जो भगवंत विशुद्ध-सत्वगुणमूर्ती व भक्त-दु:खनिवारक आहे म्हणून आपण त्याचे निष्काम भक्त व्हावे,तेव्हा तो आपले—जीवाचे दु:ख निवारण करितो.तूं सर्व यादवांचा पालक असून वसुदेवाच्या पुत्रत्वेकरून प्रसिद्ध आहेस,त्या तुज—परमात्म्यास आपला—जीवाचा कृष्णाला नमस्कार असो.||२४||                                                                                                       भावार्थ:----ज्या तुझ्या—परमात्म्याच्या नाभीपासून ब्रह्मंडात्मक कमल उत्पन्न झाले,त्या तुला नमस्कार असो.ज्या तुझी नेत्रे कमळासारखी आहेत अशा हे देवा,तुला आम्ही—जीव नमस्कार करितो.||२५||                                                                                                       भावार्थ:----तुझी वस्त्रे,कमळांच्या केसरांप्रमाणे पिंगटवर्ण असून स्वच्छ आहेत,तुला नमस्कार असो तूं सर्व भूतांचे निवासस्थान व सर्व–साक्षी आहेस तुला आम्ही—जीव नमस्कार करितो.||२६||                                                                                                       भावार्थ:----हे भगवन,तूं अज्ञानादिक क्लेशांनी—दु:खाणी व्याप्त झालेल्या आमच्या सर्व क्लेशांचा—दु:खाचा नाश करणारे हे रूप—निर्गुण-निराकार असलेले प्रगट केले आहेस.म्हणजे अनुभूतीला आलेले आहे.त्यामुळे आमचे—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त झालेले आहे.ह्यांहून दुसरी आम्हांवर कृपा ती करावयाची कोणती?परमात्म्याची अनुभूती येणे याहून अन्य कृपा गौण आहेत,तर अन्य कृपेने तात्पुरते सुख मिळते व परमात्म्याच्या अनुभूतीने कायमची सुखारुपता मिळते व त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होते. ||२७||                                                                                                       भावार्थ:----हे अमंगलनाशका—अमंगल हे विषय आहेत,त्या विषयांचा नाश करणारे अमंगलनाशका योग्य समयी हे आमचे आहेत अशा कृपाबुद्धीने जे दीनाचे स्मरण करणे एवढेच दीनवत्सलासमर्थ पुरुषांचे कर्तव्य कर्म होय.तूं जर ते करून शिवाय आम्हांला दर्शनही दिले आहेस,तेव्हा तुझा आम्हांवर अत्यंत अनुग्रह आहे.भगवंत यांनी आपले—जीवाचे स्मरण करण्यासाठी प्रथम आपणास—जीवास त्याचे स्मरण निरंतर—अहोरात्र करावे लागते.अहोरात्र आपण त्याचे स्मरण केल्यानंतर तो आपले स्मरण करितो.जसे पृथ्वी-माता प्रथम बीजरूपाने घेते व कार्य रूपाने अनेक देते,त्याचप्रमाणे भगवंत भगवंत निष्काम भक्ती घेतो व त्यानंतर कार्य-रूपाने आपले दु:ख निवारण करितो.||२८||                                                                                                         भावार्थ:----कारण,समर्थांनी ज्यांचे स्मरण ठेविलेले असते ते प्राणी,जरी अगदी क्षुल्लक असले तरी देखील त्यांच्या सर्व क्लेशांनी निवृत्ती होऊन त्यांना परमानंदाची प्राप्ती होते,हे देवा,आमचा मनोरथ तर तूं जाणलाच आहेस.कारण क्षुल्लक प्राण्यांचाही ह्रदयामध्ये अंतर्यामीत्वेकरून राहणारा तूं,मनोरथ जाणतोस.मग तुझी उपासना करणाऱ्या आमचे मनोरथ तूं,कसे बरे जाणणार नाहीस?तर जाणतच आहेस,कारण भगवंत सर्वज्ञ आहे,तर जीव अल्पज्ञानी आहे.||२९||                                                                                                       भावार्थ:----आतां आमच्या मुखाने ऐकावे असे असेल तर हे जगत्पालका,मोक्षमार्ग दाखविणारा आणि स्वतः पुरुषार्थरुपी असा भगवान तूं,ज्या आम्हांला प्रसन्न झालास त्या आम्हांला हाच इष्ट वर आहे,म्हणजे भगवत्प्रसाद—परमात्म्याची अनुभूती हाच आम्हांला वर पाहिजे होता,कारण या प्रसादाने मनोरथ—सुखरूपता(सुख-नव्हे) पूर्ण होणार आहे.||३०||                                                                                                       भावार्थ:----तथापि हे ईश्वरा,प्रकृतिरूप कारणाहूनही पर अशा तुजपासून आम्ही एक वर मागून घेतो.हे देवा,तुझ्या विभूतीचा अंत नाही म्हणून लोक तुला अनंत असे म्हणतात.यावरून तूं पाहिजे ते देण्यास समर्थ आहेस मागण्याजोग्या संपत्तीही पुष्कळ आहेत तथापि----||३१||                                                                                                       |             पारिजातेऽत्र्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यत्र सेवते | त्वदंङघ्रिमुलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि||३२||                                                                                                                               भावार्थ:----श्नमराला अनायासाने पारिजातक वृक्ष(कल्पवृक्ष)प्राप्त झाला असतां तो जसा दुसऱ्या वृक्षाचा आश्रय करित नाही,त्याप्रमाणे तुझ्या कृपेने आम्हांला तुझे चरणसामीप्य प्राप्त झाले असतां,दुसरे आम्ही काय बरे मागावे?कांहीच मागू नये,कारण चरण-सामिप्य—अधिष्ठान असलेला परमात्मा हाच फक्त सुखरूप आहे व अन्य जे—जे आहे ते सर्व मिथ्यारूप असून दु:खरूप आहे.म्हणून आम्हास—जीवास जे दु:खरूप आहे ते नको,तर जे सुखरूप आहे तेच पाहिजे आहे.||३२||                                          |          यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: |तावद्भवत्प्रसंङगाणां संङ्ग स्यान्नो भवे भवे ||३३||                                                                                                                         भावार्थ:----तस्मात् एवढीच आमची प्रार्थना आहे की,तुझ्या—परमात्म्याच्या मायेने मोहित झालेले आम्ही—जीवात्मा,आपल्या कर्माच्या योगेकरून या संसारामध्ये जोपर्यंत भ्रमण करीत आहो तोपर्यंत प्रत्येक जन्मांमध्ये आम्हांला तुझ्या भक्तांची संगति घडो,कारण भक्तांची संगती हि कर्म—मार्गातून काढून,ज्ञान—मार्गाकडे प्रवृत्त करून सुखरूप करिते,तर सुखी—दु:खी करीत नाही.||३३||                                                                                                       भावार्थ:----राज्यभोग,स्वर्ग किंवा मोक्ष यांचा त्याग करून,तुम्ही काय म्हणून हि प्रार्थना करितां,असे म्हणशील तर----हे भगवन तुझ्याठिकाणी रत असणाऱ्या साधूंच्या एका क्षणाच्याही बरोरीने आम्ही स्वर्गाची किंवा मोक्षाचीही तुलना करीत नाही,मग त्याच्यापुढे मनुष्यांच्या राज्यभोगादी सुखांचा तर पाड काय आहे?हे सर्व नाशिवंत आहे व तू मात्र अविनाशी आहेस.आम्हांस—जीवास ज्ञानोत्तर भक्ती म्हणजे “कल्पित भेद व वास्तव अभेद असणारी निष्काम भक्ती” पाहिजे,कारण यात तुझ्या चरण-रजाची—अधिष्ठानाची  निष्काम सेवा घडते,तर मोक्षात घडत नाही.||३४||                                                                                                       |               यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया:प्रशमो यत: | निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ||३५||                                                                                                                           भावार्थ:----ज्या भगवद्भक्तांच्या समाजामध्ये विषयभोगसंबंधी तृष्णेला—वासनेला शांत करणाऱ्या शुद्ध भगवत्कथांचे—निर्गुण—निराकाराचे वर्णन चाललेले,जेथे सर्व प्राणीमात्रांविषयी वैरभाव मुळीच राहत नाही,जेथे कोणत्याही प्रकारचे भय असत नाही,कारण कल्पित भेद व वास्तव अभेदात इतर प्राणिमात्रांत वैरभाव व वास्तव भेद नसतो.जेथे वास्तव भेद नसतो,तेथे अद्वेत परमात्माच असतो.म्हणून आपण—जीवानी एक असलेला भगवंत अनुभवास घ्यावा.||३५||                                                                                                       भावार्थ:----जेथे निरपेक्ष भगवद्भक्त,सत्कथामध्ये संन्यासीलोकांचीही परमगति अशा साक्षात भगवान नारायणाचे वारंवार स्तवन करीत असतात,म्हणून आपण—जीवानी भगवंताचे वारंवार स्तवन करावे कारण,त्यामुळे भगवंत आपल्यावा—जीवावर प्रसन्न होतात. व जे गंगादिक तीर्थांनासुद्धा पवित्र करण्याच्या इच्छेने आपल्या पायांनी भूमीवर संचार करीत असतात,कारण त्यांच्या स्पर्शाने—स्नाने तीर्थे पवित्र होतात व त्या तीर्थात आपण—जीवानी स्नान केले तर आपण—जीव पवित्र होतात.म्हणून असे निष्काम भक्त आहेत,  त्या भक्तांचा समागम,संसारापासून,भ्यालेल्या जनाला कसा बरे आवडणार नाही?तर आवडेलच.म्हणून आपण निष्काम ज्ञानी—भक्तांचा समागम करावा,कारण त्यामुळे आपणास परमात्म्याचे यथार्थ ज्ञान होते.||३६-३७||                                                                                                       भावार्थ:----सत्संगाच्या फलाचा अनुभव तर आम्हीच घेत आहो पहा!हे भगवन तुझा प्रियसखा जो शंकर त्याच्या एक क्षणभर झालेल्या समागमाच्या योगेकरून,अतिप्रयत्न निवृत्त होण्यास अशक्य अशा जन्ममरणरूप रोगाची निवृत्ति करणाऱ्या उत्तम वैद्यरुपी प्रत्यक्ष तुला आज आम्ही शरण प्राप्त झालो आहो.म्हणून आपण भगवंतास अनन्य शरण जावे. ||३८||                                                                                                       भावार्थ:----असो.हे ईश्वरा,पूर्वी आम्ही जे कांही उत्तमप्रकारे अध्ययन केले असेल,तसेच गुरु,ब्राहमण व वृद्ध यांस नित्यसेवेच्या योगेकरून प्रसन्न करून घेतले असेल,अथवा श्रेष्ठ जणांना,मित्रांना बंधूजणांना आणि सर्व प्राणीमात्रांना,दोषबुद्धी सोडून शुद्धभावाने वंदन केले असेल----म्हणून आपण—जीवानी उत्तम प्रकारे वेदांत—शात्राचे श्रवण करावे.सदगुरु,ब्राह्मण,व वृद्ध पुरुष यांची सेवा करावी,कारण सदगुरूंची निष्काम सेवा केल्याने आपले—जीवाचे अंत:करण शुद्ध होऊन त्यांचा सत्संग केला असता ज्ञान प्राप्त होते. ब्राह्मणांची सेवा केले असता,पुण्य प्राप्त होते.आपण—जीवांनी वृद्धानाचे सेवा केली असता पुण्य प्राप्त होते,कारण वृद्धांना सेवेची गरज असते,म्हणून गरजवंताची सेवा केली तरच पुण्य प्राप्त होते.म्हणून ज्यांना सेवेची गरज आहे,त्यांचीच सेवा करावी. कोणत्याही प्राणी-मात्रांकडे दोष दृष्टी ठेऊ नये,कारण दोष-दृष्टीने पाप होते—म्हणजेच आपले—जीवाचे अंत:करण अशुद्ध होते.व शुद्ध भावनेने वंदन केले असता आपले—जीवाचे अंत:करण शुद्ध होते.||३९||                                                                                                       भावार्थ:----तसेच आतां अन्नसुद्धां वर्ज्य करून पुष्कळ वर्षेंपर्यंत उदकामध्ये उभे राहून जे हे तप केले आहे,ती आमची सर्व कर्मे,सर्वांतर्यामी व सर्वव्यापक अशा तुझ्या संतोषार्थ होवोत असाहि एक वर आम्ही तुजपासून मागून घेतो.आपण—जीवानी जी स्वधर्मंनुसार कर्में करीत आहो,ती सर्व कर्में परमात्म्याच्या संतोषार्थ—प्रसन्नेतेकरिता करावीत,कारण त्यामुळे संत—साधू--महात्मा यांचा सत्संग घडतो.त्यांचा सत्संग घडल्यामुळे ज्ञानाद्वारे परमात्म्याचा अनुभव येतो.याचा अर्थ असा होतो की,जसे जमिनीत शेतकऱ्यास प्रथम बीज द्दावे लागते व त्यानंतर ती जमीन शेतकऱ्यास अनंत—पटीने धान्य-रूपाने शेतकऱ्यास परत्कारते,त्याचप्रमाणे  प्रथम कर्में करून  भगवंतास प्रसन्न करावे लागते व त्यानंतर भगवंत आपल्याला—जीवाला प्रसन्न—आनंदरूप करितो.||४०||                                                                                                       भावार्थ:----स्वायंभूव मनु,ब्रहमदेव,महासमर्थशंकर तसेच ‘तप आणि ज्ञान यांच्या योगाने ज्यांचे अंतःकरण शुद्ध झाले आहे असे दुसरे’ कितीएक  पुरुष,तुझ्या महिम्याचा अंत जाणत नसतांही ज्या अर्थीं यथामति तुझी स्तुति करितात त्या अर्थीं आम्हीही—जीव  आपली बुद्धि  चालेल त्याप्रमाणे तुझीच स्तुति करितोत.||४१||                                                                                                       भावार्थ:----हे भगवंता,तूं सर्व ठिकाणी शत्रू मित्रादि भेद रहित,निर्दोष,सर्वांतर्यामी सर्वोत्तम आहेस.यास्तव हे शुध्द सत्त्वरूपा वासुदेवा तुला वारंवार नमस्कार असो.आपणही अशा स्वरूपाच्या परमात्म्यास वारंवार नमस्कार करावा.||४२||                                                                                                       भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,याप्रमाणे प्रचेत्यांनी स्तुती केलेला,शरणागतवत्सल व अकुंठीतशक्ती असा तो भगवान् संतुष्ट होऊन तथास्तु (तुम्ही हे मागितलेले आहे ते तुम्हांस प्राप्त होवो)असे म्हणाला---आणि त्याच्या दर्शनाविषयी ज्यांचे नेत्र तृप्त झाले नव्हते असे ते प्रचेते त्याच्या गमनाची इच्छा करीत नसतांही तो आपल्या भक्तह्र्दयरूप स्थानापरत निघून गेला.||४३||                           भावार्थ:----नंतर ते प्रचेते,सागराच्या उदकांतून बाहेर पडले तो आपल्या विस्ताराने स्वर्गाचा रोधव करीत आहेत कि काय!अशा अतिरिक्त उंच वाढलेल्या वृक्षांनी आच्छादित झालेल्या पृथ्वीला अवलोकन करून त्यांना वृक्षांविषयी क्रोध प्राप्त झाला.||४४|| भावार्थ:----नंतर हे राजा,त्या प्रचेत्यांनी प्रलयकालीच्या कालीग्नरुद्राप्रमाणे पृथ्वीवरील सर्व वृक्ष व वल्लीही नाहीशा करून टाकण्याकरितां आपल्या मुखांतून अग्नी व वायू सोडून दिले.||४५||                                                                                                       भावार्थ:----तेव्हा त्यांच्या योगाने जळून भस्म होत असलेल्या त्या वृक्षांस अवलोकन करून.ब्रहमदेव त्याठिकाणी प्राप्त झाला आणि त्याने अनेक युक्तींनी त्या प्राचीनबर्हि राजाच्या पुत्रांचे सांत्वन केले.||४६||                                                                                                       भावार्थ:----तेव्हा त्या ठिकाणी हे वृक्ष अवशेष राहिले होते त्यांनाही भीती होतीच म्हणून त्यांनी ब्रहमदेवाच्या आज्ञेकरून आपली कन्या त्याच प्रचेत्याना अर्पण केली.||४७||                                                                                                       भावार्थ:----त्या प्रचेत्यांनीही ब्रहमदेवाच्या आज्ञेकरून वृक्षांनी दिलेल्या त्या मरीषानामक कन्येबरोबर विवाह करून घेतला.पुढे तिच्या उदरी वृक्ष जन्मास आला.म्हणजे तो पूर्वी ब्रहमपुत्र दक्षप्रजापती होता त्याला महादेवाच्या अपराधाने बोकडाचे मुख लागले होते,त्याच दक्षाने त्या आपल्या निंद्य देहाचा त्याग करून प्रचेत्यांच्या मारीषानामक पत्नीच्या उदरी दुसरे जन्म ग्रहण केले. ||४८||                                                                                                       भावार्थ:----चाक्षुष मन्वंतर प्राप्त झाले तेव्हां,ज्याचा पूर्व देह कालगतीने नाहीसा झाला,तो प्रसिद्ध दक्ष हाच होय.ज्याने परमेश्वराच्या प्रेरणेकरून आपल्या इच्छेप्रेमाने पुष्कळ प्रजा उत्पन्न केल्या होत्या.||४९||                                                                                                       भावार्थ:----ज्याने झाला त्या वेळीच आपल्या कांतीने सर्व तेजस्वी पुरुषांचे तेज फिक्के पाडिले आणो जो आपल्या कर्मामध्ये निरंतर दक्ष असे म्हणून त्याला सर्व लोक “दक्ष” म्हणूं लागले.||५०||                                                                                                        |             यं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च | युयोज  युयुजेSन्यांश्र्च स वै सर्वप्रजापतीन् || ५१||       भावार्थ:----त्याला ब्रहमदेवाने अभिषेक करून प्रजांची सृष्टी व रक्षण करण्याविषयी योजिले.पुढे त्याच दक्षाने,दुसऱ्या सर्व मरीच्यादिक प्रजापतीची त्यांच्या त्यांच्या कामावर योजना केली.||५१||                                                                           याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये हा तिसावा(३०)अध्याय (५१)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला||३०||                    |                            ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||  __________________________________________________________________________________________       (आतां ह्या एकतिसाव्या अध्यायामध्ये दक्षाला राज्याभिषेक करून वनामध्ये वास करणाऱ्या त्या प्रचेत्यांना,नारदाने उपदेश केलेल्या मार्गाच्या योगेकरून मुक्तीप्राप्त झाली अशी कथा वर्णन केलेली आहे.||                                              |३१---                          प्रचेतांना श्रीनारदांचा उपदेश आणि त्यांना परमपदाचा लाभ __________________________________________________________________________________________ |मैत्रेय उवाच:---                           |    तत उत्पन्नविज्ञाना अश्र्वधोक्षजभाषितम् | स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ||१||                   भावार्थ:---मैत्रेय म्हणतात—-हे विदुरा.नंतर दिव्यमानाने दहा लक्षे वर्षे होवून गेलावर ज्यांना विवेकज्ञान उत्पन्न झाले,असे ते प्रचेत ‘तुम्ही इहलोकांविषयी विरक्त होवून माझ्या स्वरूपास पावला असे अधोक्षज भगवंताचे भाषण स्मरण करून तत्काळ आपल्या भार्येला (मारीषेला)पुत्राच्या (दक्षाच्या)स्वाधीन करून घर सोडून निघून गेले.त्याचप्रमाणे आपण—जीव गृहस्थाश्रमात असाल तर आपण आपल्या भार्याला व पुत्रांना गृहस्थाश्रमातील घरादारांचा उत्तराधिकार देऊन,व त्यांच्या आसक्तीचा त्याग करून आपण—जीवानी साधू—संतांच्या—महात्म्यांच्या आश्रमात सत्संग करण्याकरिता जावे.||१||                                                     भावार्थ:-----त्यांनी पश्चिम दिशेस समुद्रतीरी जावून,तेथे जाजलिनामक ऋषीला मुक्ती प्राप्त झाली त्या ठिकाणी,ज्याच्यापासून सर्व भूतांचे ठिकाणी हि आत्माच आहेत असे ज्ञान होते अशा ब्रहमसत्राची दीक्षा केली म्हणजे आत्मविचार करण्याचा संकल्प केला.आपणही—जीवानी ब्रह्मसत्राची दीक्षा घेऊन आत्मविचार करण्याचा संपल्प करावा.||२||                                               भावार्थ:-----पुढे प्राण,मन,वाणी आणि दृष्ठी यांचे नियमन करणाऱ्या,आसनांचा जय करणाऱ्या,मूलाधार चक्रापासून मस्तकापर्यंत आपले सर्व अवयव शांत व निश्चल धारण करणाऱ्या आणि शुध्द परब्रहमाचेठिकाणी आपले मन योजणाऱ्या त्या प्रचेत्यांना, देवदैत्यांनी स्त्युत्य अशा नारद ऋषीनें अवलोकन केले||३||                                                                                         भावार्थ:-----तेव्हा नारदमुनी येत आहेत असे पाहिल्याबरोबर त्यांनी त्याला उत्थापन देवून वंदन केले आणि येण्याची कृपा केल्याबद्दल आपला आनंद प्रदर्शित करून,यथाशास्त्र यांचे पूजन केले.आपल्याकडे—जिवाकडे संत—महात्मा यांचे आगमन होत असेल तर,आपण त्यांच्याकडे श्रद्धायुक्त अंत:करणाने जाऊन,त्यांना आपल्या घरात उत्थापन—आसनस्थ बसून वंदन करावे.त्यांची पाद्द-पूजा करून त्यांच्या चरणांचे तीर्थ-सेवन करावे.त्यांचा सत्संग करावा.”आपण आला आहात,आमच्यावर फारच उपकार केले आहेत.आपल्या उपदेशाने आम्ही कृत्य-कृत्य झालो आहोत.आपल्या आगमनामुळे आम्ही फारच समाधानी—आनंदित आहोत”असा उच्चार करावा.   यानंतर पुढे नारद स्वस्थ बसला असता,ते प्रचेते म्हणले की,--||४||                                                                 भावार्थ:---प्रचेते म्हणाले---हे देवर्षे,तुझे आगमन आमच्या कल्याणार्थ आहे.संत—महात्मा यांचे आगमन आपल्या—जीवाच्या कल्याणाकरीतच असते.त्यांच्या उपदेशामुळे आपल्या जीवनात सात्विक—गुण वृद्धीत होत असते.म्हणून आमच्या—जीवाच्या सुदैवाने तू आमच्या दृष्टीस पडला आहेस.कारण,हे ब्रहमनिष्ठा,जसे सूर्याचे दर्शन अंधकार घालविण्याच्या योगाने लोकाच्या भयनिवृत्तीला कारण असते त्याप्रमाणे तुझे पर्यटन अज्ञानाच्या निवर्तनाने लोकांच्या—आपल्या—जीवाच्या संसारभयनिवृत्तीला कारण आहे.||५||                                                |           यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेनच | तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायश: क्षपितं प्रभो||६||                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:----हे समर्था,भगवान शंकरानें व श्रीविष्णूनें आम्हांला जे पूर्वी तत्वज्ञान सांगितले होते,ते गृहाचेठीकानी(संसारात)आसक्त झालेल्या आमचे विसरल्यासारखे झाले आहे.ते भगवंताच्या स्वरूपास प्रकाश करणारे अध्यात्मज्ञान आम्हाला तूं  पुनः प्रकाशित कर.म्हणजे त्याच्या योगेकारून आम्ही ह्या दुस्तर भवसागरातून तरुण जावू.म्हणून आपण—जीवानी तत्त्वज्ञान विस्मृत होऊ नये म्हणून संत—महात्मा यांच्या मुखातून निरंतर श्रवण करावे व त्याचे मनन करावे.त्यामुळे ह्या दुस्तर अशा महासागरातून तरुण जाऊत,अन्यथा तरुण जाणार नाहीत.||६-७||                                                                                              भावार्थ:----मैत्रेय म्हणाले---हे विदुर,याप्रमाणेच प्रचेत्यांनी प्रश्न केला असता,तो भगवान नारद ऋषी,उत्तमश्लोक भगवंताचेठिकाणी आपले चित्त स्थापन करून,त्या प्रचेतस् राजांना म्हणाला की,--------------------- ||८||                                                         |            तज्जन्म तानि कर्माणि तदायूस्तुन्मनो वच: |नृणां येनेह विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वर:||९||                                                                                                     भावार्थ:-----नारद म्हणाला---हे नृप हो संसारामध्ये ज्यांच्या योगाने विश्वव्यापक श्रीहरीची सेवा घडते तेच जन्म,तेच आयुष्य,तेच मन,तेच भाषण,व तीच कर्मे श्रेष्ठ होत.आपण—जीवानी विश्वव्यापक—परमात्मा—निर्गुण—निराकार असलेला त्यांचीच सेवा करावी म्हणजेच त्यांनाच जाणून—अनुभवून घ्यावे.तेव्हाच जन्म्रण निवृत्त होईल,म्हणून जन्म सार्थक करावा.मनुष्य देहातील प्रत्येक क्षण भगवंतासाठीच व्यय—खर्च करावा.ते मन,तेच शब्द,सर्व इंद्रियें परमात्मा करीतच लावावे.अन्याकरिता—संसारासाठी मुळीच व्यय—खर्च करू नये.जे कर्में परमात्म्याकडे नेईल तच कर्में करावी,तर अन्य कर्में करू नये.असे केले असता वर्तमान देहातच परमात्म्याची अनुभूती निश्चित-रूपाने येतेच.त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतो.||९||                                                                                  भावार्थ:----नाही तर ज्यांच्या योगाने श्रीहरीने प्रसन्न होवून भक्तांना आत्मस्वरूपाच लाभ देत नाही.म्हणून आपण—जीवानी श्रीहरीची सेवा न केली तर भगवंत प्रसन्न होत नाहीत.भगवंत जर प्रसन्न न झाले तर आत्मस्वरूपाचा लाभ होत नाही,कारण संत—महात्मा व आपला—जीवाचा योगायोग—भेट भगवंताच्या प्रसन्नेतेमुळेच होते,अन्यथा होऊ शकत नाही.त्या ‘शुध्द मातापितरापासून उत्पन्न होणे,उपनयनसंस्कार घडणे व यज्ञाची दीक्षा प्राप्त होणे’,अशा तीन प्रकारच्या जनमांनी किंवा वेदोक्त कर्मांनी अथवा देवांसारख्या पुष्कळ असलेल्या आयुष्याने काय फळ आहे ? काहीच नाही.किंवा पुष्कळ अध्ययन,व्रत उपवासादिक तपश्चर्या,भाषणाची चतुराई,अनेक अवधाने ठेवण्याचें सामर्थ्य,उत्तम बुद्धी,शरिर बल,इंद्रियाचे पटुत्व,प्रणायामादिक योगसाधन, सांख्य(देहादिकांहून निरा आत्मा आहे असे ज्ञान )संन्यास,वेदांचे अध्ययन व इतरही जीं दान,तीर्थयात्रादीक कल्याणांची साधने त्यांच्या योगेकारून,तरी उपभोग काय आहे?काहीच नाही.आपणास—जीवास मनुष्य देह मिळाला,व वरील सांगितलेली सर्व कर्मे केली पण त्यामुळे भगवंत प्रसन्न झाले नाहीत,कारण तो देह व ती कर्में सकाम,संसारासाठी—विषयांसाठी व्यय—खर्च केली,पण मुख्य भगवंत प्राप्त व्हावा म्हणून केली नाहीत.म्हणून तिळमात्रही उपयोग झाला नाही.त्यापेक्षा—आपल्यापेक्षा पशुंचे देह व पशुंचे कर्में चांगली,कारण त्यांच्या ठिकाणी अज्ञाननावाचा दोष आहे व त्या देहात ते भगवंतास प्रसन्न करू शकत नाहीत,म्हणून त्यांनी पूर्व मनुष्य जन्मात जे कर्में केली,त्यांचा भोग घेऊन त्या कर्मांचे फळ क्षालन—कमी करीत आहेत आणि आपण कमी करीत नसून वाढवत आहो,यासही कारण अज्ञान आहे,पण मनुष्य देहात निष्काम कर्में करून भगवंतास प्रसन्न करून घेऊ शकतोत,पण करीत नाहीत.म्हणून सर्व आपले जीवन अनर्थकारक होत आहे.आपण निष्काम कर्में करून भगवंतास प्रसन्न करून घ्यावेत.हेच जीवन सार्थक आहे.||१०—११—१२||                                                                                                                                                                           |             श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्त: | सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मद: प्रियः ||१३||                        भावार्थ:----कारण,विचार करून पहिले असता,आत्म्याकारीतच—आपल्याकारीताच—जीवाकारीताच इतरांचे प्रियत्व आहे म्हणजे इतरांवर जे प्रेम कारीतोत ते आपल्याकारीतच—जीवाकरीतच प्रियत्व आहे,म्हणून सर्वप्रकारच्या कल्याणकारक फळाची पराकाष्ठा आत्माच—आपणच—जीवच होय.तसेच सर्व प्राणीमात्रांच्या अंतर्यामी—कूटस्थ व त्यांच्या—प्राणिमात्रांच्या—जीवाच्या—आपल्या ठिकाणी अविद्येचा निरास करून त्यांना—प्राणीमात्रांना आत्मप्राप्ती करून देणारे आणि परमानंदरूप असल्यामुळे सर्वाना प्रिय तो आत्मा हरीच आहे.म्हणून आपण—जीवानी सत्संगाद्वारे परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||१३||                                                                                                    भावार्थ:----ज्याप्रमाणे वृक्षाच्या मुळांत पाणी घातले असता त्याचे मोठमोठे फांद्या,त्यांच्या लहान फांद्या,त्यांच्या लहान लहान उपशाखा व पुढे त्यांचे पत्र-पुष्पादिक विस्तार हि सर्वही तृप्त(टवटवीत)होतात,हे केवळ त्यांच्यावर पाणी घातल्यानें  होत नाहीत.किंवा जशी भोजन केले असतां तेणेकरून निरनिराळ्या सर्व इंद्रियांची तृप्ती होते ती त्यांच्यावर अन्नाचा लेप केल्याने होत नाही तर प्राणांना तृप्त केल्यानेच सर्वांची तृप्ती होते,त्याप्रमाणे अच्युत भगवंताचे आराधन केले असता सर्व देव देवतांचे आराधन केल्यासारखे होते.भगवंताचे—निर्गुण-निराकाराचे—परमात्म्याचे आराधन केले असता सर्वांचे आराधन केल्यासारखे होते,म्हणून आपण--जीवानी—मुळ स्वरूप असलेला परमात्म्याचाच अनुभव घ्यावा.||१४||                                                                                                       भावार्थ:----कारण,ज्याप्रमाणे सूर्यापासून वर्षाकाळामध्ये जल उत्पन्न होते आणि ते ग्रीष्म काळामध्ये पुन्हा त्याचेठीकानी प्रविष्ट होते किंवा जशी स्थावर जंगमात्मक भुतें पृथ्वीपासून उत्पन्न होवून शेवटी तिच्याठीकानी—पृथ्वीच्या ठिकाणी लीन पावतात त्याप्रमाणे हा चेतनाचेतनात्म्क प्रपंच सृष्टीकाली ज्या श्रीहरिपासुंच उत्पन्न होतो तो प्रलयकाली त्याचेच ठिकाणी लय पावतो.म्हणजेच अध्यस्त वस्तू अधिष्ठानरुपच असते.||१५||                                                                                       |                           एतत्पमं तज्जगदात्मन: परं सकृव्दिभातं सवितुर्यथा प्रभा |                                                                                                                    |                           यथाऽसवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञान भिदाभ्रमात्यय: ||१६||                                                                                                                 भावार्थ:----हे जग,सृष्टीकली जरी गंधर्व-नगराप्रमाणे स्फुरण पावले तरी ते गंधर्व-नगर भासणारे आहे.भगवंताचे निरुपाधिक स्वरूपच वास्तविक आहे म्हणून त्याहून—गंधर्व-नगरहून निराळे नाही. जशी सुर्यापासून उत्पन्न झालेली प्रभा निराळी भासली तरी ती वस्तूत: त्याहून निराळी नाही किंवा जशी इंद्रिय जागृतवस्थेमध्ये निरनिराळी स्फुरण पावली तरी त्याचा—इंद्रियांचा लय सुषुप्तीमध्ये आत्म्याचे ठिकाणी होतो.त्याप्रमाणे पंचमहाभूते शब्दादिक विषय,आकरा इंद्रिये,व त्यांच्या देवता व त्यांच्या भेदरूप श्नम,हा सृष्टीकाळी निरनिराळा स्फुरण पावला तरी त्याचा लय  भगवंताचे ठिकाणी होतो.म्हणजेच अध्यस्त वस्तू अधिष्ठानरुपानेच असते.तर त्याहून भिन्न नसते.म्हणजेच जिकडे—तिकडे परमात्माच आहे.नाम-रूप केवळ भासणारे आहे,तर परमात्मा—सत्-चित्-आनंदरूपच आहे||१६||                                                                                                      |                      यथा नभस्यभ्रतम:प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् |                                                                                                                      |                      एवं परे ब्राम्हणिशक्तयस्त्वमु रजस्तम:सत्वमिती प्रवाह:||१७||                                                                                                                भावार्थ:----आता असंग अशा हरीचेठीकानी प्रपंचाचे उत्पत्तीलय कसे होतात असे म्हणाल तर---हे भूपहो,जसे आकाशामध्ये मेघ,अंधकार आणि प्रकाश हे अनुकमे उत्पन होतात व लय पावतात परंतु त्यांच्या योगाने आकाश लिप्त होत नाही त्याप्रमाणेच परब्रहमाच्या ठिकाणी रज तम सत्व ह्या शक्ती कधी कधी उत्पन्न होतात व कधी लय पावतात अशा प्रकारे हा जगत्प्रवाह चालतो तथापि योगेकरून भगवान लिप्त होत नाही.म्हणून आपण जीवानी नाम—रुपात असलोत तरी लिप्त होऊ नये तर निराळे असावे.||१७||                                                                                                 भावार्थः----त्या कारणाने,सर्व प्राणीमात्रांचा आत्मा,जगाचे निमित्तकारण,उपादानकारण,कर्ता ब्रह्मादीकांचाही नियंता आणि आपल्या विच्छशक्तीच्या योगाने गुणप्रवाहरूप प्रपंचाचा निरास करणारा अशा त्या एका परमेश्वरानेच तुम्ही आपल्या,अंतर्यामी,स्फुरण पावणाऱ्या चैतन्यरुपी आत्म्यासी कांही व्यवधान न ठेविता अभेदबुद्धीने सेवन करा.आपण परमात्माच आहे असा निश्चय करावा.||१८||                                                                                                              |       द्यया सर्वभूतेषु संतुष्टया येन केन वा | सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दन: ||१९||              भावार्थः----सर्व भूतांवर द्या करणे,प्रारब्धयोगाने जे प्राप्त होईल त्याच्या संतोष मानणे आणि सर्व इंद्रिये स्वाधीन ठेवणे यांच्या योगेकरून संसारनिवर्तक भगवान शीघ्र प्रसन्न होतो.म्हणून आपण—जीवानी सर्व भूतांवर दया करावी,कारण सर्व—प्राणिमात्रांत भगवंत आहे.आपणास—जीवास प्रराब्धरूपाने जे प्राप्त होईल,त्यातच समाधान मानावे,कारण प्रारब्ध-कर्मांचा भोग भोगूनच संपत असतो,तो टाळता येत नाही.म्हणून आपण—जीवांनी मन आणि इंद्रियें आपल्या—जीवाच्या ताब्यात ठेवावे,कारण यामुळे भगवंत लवकर प्राप्त होतो.||१९||                                                                                              भावार्थः----ज्यापासून सर्व कामना निरास पावल्या आहेत अशा शुद्ध झालेल्या साधूंच्या मनामध्ये निरंतर वृद्धिंगत होणाऱ्या भक्तीच्या योगेकरून स्थापना केलेला अविनाशी भगवान,मी भक्तजणांच्या स्वाधीन आहे,असे जाणत होत्साता त्या साधूंच्या ह्रद्यांतून ह्र्दयाकाशाप्रमाणे निघून जात नाही.आपणही—जीवात्म्यानी अंत:करणातील सर्व वासंनाचा विवेकाद्वारे नाश करावा,कारण सर्व वासनांचा त्याग केल्यामुळे अविनाशी असलेला भगवंत भक्तजनांच्या ताब्यात राहतो.त्यामुळे आपण परमात्मारुपच होतो.||२०||    |   न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः | श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिन्चनेषु सत्सु ||२१||    भावार्थः---ज्याला लोकदृष्टीने निर्धन परंतु स्वरूपानुरूप धनाने युक्त असे भक्तजन प्रिय आहेत व जो प्रेमलक्षन भक्तिसुख जाणतो तो हरि,विद्या,धन,कुल आणि कर्म यांच्या मदांनी रहित अशा सज्जनांचा तिरस्कार करणाऱ्या दुष्ट कुबुद्धी पुरुषांच्या पूजेचाही स्वीकार करीत नाही.म्हणून आपण—जीवानी लोकदृष्टीने निर्धन असोत किंवा धनवान असोत,ते गौण आहे तर हे  मुख्य आहे की,आपण—जीवानी स्वरूप-धनानेयुक्त संपन्न असावे,कारण आपण त्यामुळे भगवंतास लक्ष्मी-पेक्षा—सर्वांपेक्षा प्रिय आहोत.निष्काम म्हणजे भगवंताकडे संसारातील कोणत्याच विषयांची मागणी न करता भगवंतच मागणे या भक्तीस प्रेम-लक्षणा भक्ती असे म्हणतात.भक्तीस प्रेम—लक्षण भक्ती असे म्हणतात.म्हणून आपण जीवनात या भक्तीला प्राधान्य द्यावे,अन्य भक्तीस—सकाम  भक्तीस प्राधान्य मुळीच देऊ नये,कारण सकाम भक्ती विनाशाकडे—दु:खाकडेच नेत असते.जे लोक किंवा भक्त निष्काम भक्तांचा तिरस्कार करतात त्यांची पूजा किंवा कर्मांचा भगवंत स्वीकार करीत नाही,म्हणून निष्काम भक्तांचा किंवा ज्ञानी—पुरुषांचा तिरस्कार कधीच करू नये.त्यांचा तिरस्कार केलाच तर आपला—जीवात्म्याचा विनाश होतो म्हणजे ते जीव किंवा ते भक्त निरंतर दु:खच भोगितात.||२१||                                                                                                                भावार्थः----तसाच जो निरंतर सेवा करणाऱ्या लक्ष्मीला किंवा तिची इच्छा करणाऱ्या राजांना किंवा देवांना अनुसरत (त्यांच्या तंत्राने वागत)नसून आपल्या स्वरूपानंदाने परिपूर्ण असल्यामुळे आपल्या एकांतभक्तांच्या तंत्राने वागत असतो त्या ह्या परमेश्वराच्या क्षणमात्र तरी कोण कृतज्ञ पुरुष,त्याग करील?कोणीही करणार नाही.म्हणून आपण—जीवानी निष्काम भक्तांचा किंवा ज्ञानी भक्तांचा त्याग न करता,त्यांचा स्वीकार करून,उपदेश ग्रहण करून त्यानुसारच साधना करावी,तर अन्य साधना करू नये.||२२||                                                       भावार्थः----मैत्रेय म्हणाला---हे विदुरा,ह्याप्रमाणे कथन केलेल्या कथा व दुसऱ्याही (ध्रुवचरित्रादिक)कित्येक भगवत्कथा त्या प्रचेत्यांना ऐकवून तो ब्रहमपुत्र नारद मुनि,ब्रहमलोकास निघून गेला.याचा अर्थ असा होतो की,उपदेश कर्त्यांनी उपदेश केल्यानंतर विनाकारण थांबवू नये तर,इतर भक्तांना उपदेश करण्याकरिता अन्य ठिकाणी निघून जावे.||२३||                                                      |                     तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् |हरेर्निर्षम्य तत्पदम ध्यायन्तस्तग्दतीं ययु:||२४||                                                                    भावार्थः----नंतर ते प्रचेतेही त्या नारदाच्या मुखांतून निघालेले लोकांच्या पापाचा नाश करणारे हरीचे यश श्रवण करून,त्या हरीच्या चरणाचे ध्यान करीत होते वैकुंठलोकाप्रत गेले.||२४||                                                                  भावार्थः----हे विदुरा,तूं मला जे विचारलेले होतेस ते हे हरीच्या कथेनी युक्त प्रचेत्यांचा व नारदांचा संवादरूप आख्यान मी तुला सांगितलेले आहे.आपण जर वक्ता असला तर,वक्त्याचा हा स्वधर्म आहे की,श्रोत्यांनी जे प्रश्न केले आहेत,त्या प्रश्नांची उत्तरे समाधानपूर्वक देऊन समाधान करावे.||२५||                                                                                              भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजर्षीश्रेष्ठा परीक्षिता,स्वायंभुव मनुला प्रियव्रत आणि उत्तानपाद असे दोन पुत्र होते त्यांपैकी उत्तानपाद राजाचा हा वंश मी तुला वर्णन केला.आता प्रियव्रत राजाचाही वंश सांगतो श्रवण कर.||२६||                            भावार्थः----ज्या प्रियव्रताने प्रथमतः नारदापासून आत्मविद्या संपादन करून,पुन्हा पुथ्वीचा उपभोग घेतला,नंतर पुत्रांना पृथ्वीचे विभाग करून देऊन आपण ईश्वराच्या स्वरूपाला अनयासाने जाऊन मिळाला.आपण—जीव यदाकदाचित गृहस्थाश्रमात असाल तर, आपण कांही काळानंतर गृहस्थाश्रमाचा कार्य-भाग आपला पुत्र जो कार्यभार सांभाळ करण्यास योग्य असेल किंवा आपल्या संपत्तीची समान विभागणी करून त्यांना वाटा—हिस्सा निश्चित करून ध्यावा,कारण आपल्या पश्चात वाद-विवाद निर्माण होऊ नये.||२७||                                    भावार्थः----हे राजा,हि मैत्रेय ऋषीने केलेली भगवंताच्या महात्म्याने युक्त अशी उत्तम कथा श्रवण,भगवंतांच्याठिकाणी प्रेमलक्षन भक्ति प्राप्त झालेल्या व आनंदाश्रूनी व्याकुळ झालेल्या त्या विदुराने मनाने हरीचे चरण धारण केले आणि मस्तकाने मैत्रेय ऋषीचे चरण धारण केले,म्हणजे आपले मस्तक त्याच्या चरणावर ठेविले आणि म्हणाला की,-------------------||२८||                                   भावार्थः----विदुर म्हणाला----हे महासमर्थां,मैत्रेय ऋषे,सद्य अंतःकरण अशा तूं,निष्किंचन भगवद्भक्तांना प्राप्त हरि ज्याच्यायोगाने प्राप्त होतो तो हा अज्ञानाचा पैल पार मला दाखविला आहेस म्हणजे मला कृतार्थ केले आहेस.आपण—जीवानी—श्रोत्यांनी जो महात्मा वक्ता आहे,त्यांच्याविषयी दोन-शब्दांनी श्रद्धाभाव—आदरभाव व्यक्त करावयास पाहिजे.आपले त्यांनी—वक्ता यांनी अज्ञान निवृत्त करून जीव-ब्रह्म-ऐक्य ज्ञानाद्वारे आपले जन्म—मरण निवृत्त किले आहे,त्यामुळे आपली—जीवाची जी परंपरा यामापुरीतील दु:ख व लक्ष-चौऱ्याऐंसी योनीतील दुख कायम—स्वरुपाचेच निवृत्त केलेले आहे,व कायमचीच सुख-रूपतेचा अनुभव आलेला आहे म्हणजेच जो चौथा पुरुषार्थ मोक्ष अनुभवाने संपादन झालेला आहे.त्यांच्यामुळे माझे मानुष—देहाला येण्याचे सार्थकता अनुभवास आलेली आहे.||२९||                                                                                                          भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,याप्रमाणे भाषण करून संतुष्टचित्त झालेला तो विदुर,त्या मैत्रेयाला वंदन करून व त्याचा निरोप घेऊन आपल्या धृतराष्ट्रादिक पाहण्याच्या इच्छेने तेथून हस्तिनापुरास निघून गेला.अशा रीतीने आपण वक्ता यांचा आदरभाव—श्रद्धाभाव व्यक्त करून त्यांची पूजा—स्वागत करून,साष्टांग वंदन करून व त्यांचाच निरोप घेऊन आपल्या स्थानास गमन करावे.||३०||                                                                                                                       |    एतध्य: शृणुयाद्राजन् राज्ञां हर्यर्पितत्मनाम् | आयुर्धनं यश: स्वस्ति गतीमैव्शर्य मान्पुयात् ||३१||                                                                भावार्थः----हे राजा,हरीचेठिकाणी आपले चित्त अर्पण करणाऱ्या प्रचेतस्-राजांच्या ह्या चरित्राचे जो पुरुष श्रवण करील त्याला,आयुष्याची वृद्धि,धन,यश,कल्याण,सद्गति आणि ऐश्वर्य हि प्राप्त होतील.भगवंत हरीच्या ठिकाणी निष्काम चित्-अर्पण करणाऱ्या प्रचेतस्-राजांचे चरित्र जो श्रवण करील त्या श्रोत्यास आयुष्याची वृद्धी,धन,यश,कल्याण,सद्गति आणि ऐश्वर्य असे विनाशी असलेले प्राप्त होईल.जो भक्त हे प्रचेतस्-राजांचे चित्-निष्काम भावनेने अर्पण केलेले आहे अशा निष्काम भक्तांचे चरित्र आपण जर आपले चित्-निष्काम भावनेने अर्पण करून निष्काम भावनेने श्रवण केले तर जे फळ प्रचेतस् राजांना मिळाले आहे म्हणजे चौथा  जो पुरुषार्थ मोक्ष मिळालेला,आहे ज्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त करणारा तोच आपणास प्राप्त होईल,कारण त्यांचे अनुकरण आपण केले म्हणून त्यांना जे साध्य मिळाले,तेच साध्य आपणास मिळेल असे निश्चितच आहे.संत—महात्म्ये आपणास “निष्काम परमार्थ करण्याचे बुद्धि देवो” अशा प्रकारची प्रार्थना आपण भगवंत व संत—महात्मा यांना करू या !!! ||३१||                                               याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील चतुर्थस्कंधा(४)मध्ये प्राचेतसोपाख्याननामक हा एकतिसावा(३१)अध्याय(३१)श्लोकांनी-- युक्त समाप्त झाला.||३१||                                                                                        |                                 ||श्रीकृष्णाचरणार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचराणार्पणमस्तू ||                                                                                            --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|                                          ||चतुर्थ-स्कंध(४)समाप्त ||                                                                                      |                                   ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                                                             --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------