अर्थ भावार्थ सहित श्रीमद्भागवतमहापुराण स्कंधः आठवा

 |                                       ॐनमो भगवतेय वासुदेवाय                      |                                         |       श्रीमद्भागवतमहापुराणम्      |                          ======================================================  |                   |          अष्टम: (८)स्कंध:----आठवा(८) स्कंध          |                     |                                        ========================================================  |१-----आतां ह्या आठव्या स्कंधामध्ये चौवीस अध्यायांनी मनुचे पुत्र,ऋषी,देव,इंद्र,आणि श्रीहरीचे अवतार ह्यांसहवर्तमान मनूंचे वर्णन केलें आहे.प्रत्येक मन्वंतरात हे मन्वादिक सहाही प्रकार निरनिराळे सांगितले असून ते सद्धर्मांची प्रवृत्ती,त्या धर्मांचे पालान व आचरण करितात,ह्याकरिता "सद्धर्मच हेच मन्वंतराचे लक्षण सांगितले आहे".तो सद्धर्म आचरण केला असता,पुरुषाला नरकप्राप्ती होत नाही.असो.त्यांतील ह्या पहिल्या अध्यायामध्ये स्वयंभुव,स्वारोचिष,उत्तम आणि तामस अशा चार मनूंचे वर्णन केले आहे.||१||                                   |१-----                             स्वायंभुव,स्वारोचिष,उत्तम आणि तामस अशा चार मनूंचे वर्णन                                                  ____________________________________________________________________________________ |राजोवाच:---                                                                                                                                            |       स्वायम्भुवस्येह गुरो वशोsयं विस्तराच्छुत: | यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वद स्व न: ||१||                                                                                                                                             भावार्थः----ह्यांतील स्वायंभुव मन्वंतरामध्ये भगवंताच्या अनंत गुणांच्या वर्णने करून संतुष्ट झालेल्या परीक्षित राजाने सर्व मन्वंतराची स्थिती जाणण्याविषयी प्रश्न केला की,राजा म्हणाला:---                                                                                                                                                       हे गुरो,ज्यांमध्ये मरीचीप्रभृती जनत्स्त्रष्ट्यांनी मनुकन्यांचे ठिकाणी पुत्र-पौत्रादिक सृष्टी झाली आहे असा हा स्वायंभुव मनूचा वंश तुमच्यापासून मी सविस्तर श्रवण केला.आता दुसरेही मनु तूम्ही कथन करावा.||१||                                                                                                                           भावार्थः----हे ब्रह्म-निष्ठा,ज्या ज्या परमपूज्य अवतारचरित्रे कवी वर्णन करितात ती मन्वंतरे,श्रवण करण्याची इच्छा करणाऱ्या आम्हांस कथन करा.||२||                                                                                                   भावार्थः---आणि हे ब्रह्मण,मागे गेलेल्या,सध्या असलेल्या व पुढे येणाऱ्या मन्वंतरांमध्ये विश्वपालक भगवंताने जे चरित्र केले आहे व जे करताल ती सर्व आम्हांला कथन करा.||३||                                                                                    भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे राजा,ह्या कल्पामध्ये स्वायंभूवप्रभृती सहा मनु होऊन गेले.त्यांपैकी ज्यामध्ये देवादिकांची उत्पत्ती झाली आहे त्या पहिल्या स्वायंभुव मनुचे मी तुला वर्णन केले आहे.||४||                                                                                                                                   भावार्थः---त्या स्वायंभुव मनूच्या "आकुती व देवहूती" ह्या कन्यांचे ठिकाणी भगवान श्रीहरीने,अनुक्रमाने धर्मोपदेश करण्याकरिता "यज्ञरूपाने" व ज्ञानोपदेश करण्याकरिता "करीलरूपाने" पुत्रांच्या नात्याने अवतार धारण केले.||५||                                                                                                               भावार्थः---त्यांपैकी हे कुरुश्रेष्ठा,भगवान कपिलाने जे केले ते मी तुला पूर्वीच वर्णन केले आहे.आता भगवान यज्ञरूप परमेश्वराने जे केले ते मी तुला कथन करितो.||६||                                                                                             भावार्थः---हे राजा,कामभोगाविषयी विरक्त झालेला "शतरुपेचा" पती जो "स्वायंभुव-मनु" तो राज्याचा त्याग करून तप करण्याकरिता भार्येसहवर्तमान वनामध्ये निघून गेला.आपण--जीवानी घरादाराचा त्याग करून तप करण्याकरिता वनात जावे.||७||                                                                       भावार्थः---आणि हे भरतकुलोत्पन्न राजा,तेथे सुनंदानदीच्या तीरी शंभर वर्षे पर्यंत एका पायाने भूमीला स्पर्श करून म्हणजे एका पायावर उभा राहून घोर तप करीन असतां,समाधीमध्ये अनुभव घेतलेल्या वस्तूबद्दलचे हे भाषण,एखादया पुरुष झोपेंत बड-बड्तो त्याप्रमाणे म्हणाला की,-------------------||८||                                                                                                    भावार्थः---मनु म्हणाला:---अहो ज्याच्या--परमात्म्याच्या योगाने हे विश्व सचेतन होते परंतु ज्यास--परमात्म्यास हे विश्व--जड--प्रकाश्य असल्यामुळे सचेतन करीत नाही,व हे विश्व सुषुप्ती अवस्थेमध्ये निजले असतां जो साक्षीरूपाने--भावरुपाने जागृत असतो,त्याला--परमात्म्यास--ईश्वरास हा लोक--जीव--लोक जाणत नाही,कारण हा लोक--चित्-जड--प्रकाश्य आहे,आणि तो मात्र ह्या--जीव-लोकाला जाणतो,कारण तो चेतन असून ईश्वर आहे,तस्मात्-काय हो आश्चर्य हे!||९||                                                                                                 भावार्थः---आता त्याचे ईश्वरत्व दर्शवून लोकांला हिताचा उपदेश करितो की,हे प्राण्या,ब्रह्मांडामध्ये जे म्हणून कांही चेतनाचेतनात्मक पदार्थ मात्र आहे ते सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे,म्हणजे त्या सर्व पदार्थांत ईश्वर आहे.ह्याकरिता त्या ईश्वरानेच जे काही द्रव्यवगैरे प्रारब्धरूपाने दिले असेल त्याच्याच--प्रारब्धाच्यारूपाने योगाने तू भोगांचा उपभोग घे,व समाधान मान.दुसऱ्या कोणाच्याही धनाची आकांक्षा धरु नकोस.दुसरे कांही संसारातील विषय मिळविण्याचा प्रयत्न करू नकोस.||१०||                                                         भावार्थः---आता,जर परमेश्वर सर्व विश्वाला व्यापित आहे तर चक्षुरीद्रीयांच्या योगाने त्याची प्रतीती कां होत नाही?असे म्हणाल तर---हे जनहो,ज्याच्या अवलोकन करणाऱ्या दृष्याला सर्वांचे चक्षुरिंद्रीय अवलोकन करीत नाही.कारण,जो नेत्रादिकांचा अगोदरच आहे कारण इंद्रिये हे पंचीकृत-पंचमहाभूतांनाच जाणतात,तर परमात्म्यास जाणू शकत नाहीत,कारण परमात्मा हा नामरुपारहित आहे.व जे ज्ञान अविनाशी आहे,म्हणून कधेही नष्ट होत नाही त्या सर्वांतर्यामी व निःसंग अशा परमेश्वराला तुम्ही भजा.परमाम्यास भाजून त्याचा अनुभव घेतला असता आपले--जीवाचे जन्म--मरण--दु:ख निवृत्त होते.||११||                                        भावार्थः---आता त्या ईश्वराचे स्वरूप नित्य आहे असे सांगतो,---हे जनहो,उत्पत्ती,स्थिती,नाश,स्वकीय,परकीय आभ्यंतर अथवा बाह्य हि ज्याला नाहीत,विश्वाची उत्पत्ती स्थिती व लय हि ज्यापासून--परमात्म्यापासून होतात व विश्व हे ज्याचे रूप आहे ते सत्यस्वरूप परिपूर्ण ब्रहम  होय.||१२||                                                                                                          भावार्थः---बरे विश्व जर त्याचे स्वरूप आहे तर त्याला उत्पत्तीवगैरे का नाहीत?व तो स्वप्रकाश तरी कसा?आणि जगाची उत्पत्तीवगैरे करीत असल्यामुळे विकारयुक्त असलेल्या त्या परमेश्वराच्या सत्यात्व व पूर्णत्त्व हि कोठून असणार असे म्हणाल तर---हे जनहो,तो ईश्वर,जन्मादीविकाररहित,म्हणजे जन्मरहित,न जन्मता असतो,जन्मत नाही,म्हणून वाढत नाही,जन्मत नाही म्हणून तरून होत नाही,जन्मत नाही म्हणून वृद्ध होत नाही,जन्मत नाही म्हणून मरत नाही.कालत्रयाबाधित,म्हणजे तिन्ही काळात--भूतकाळात, वर्तमानकाळात व भविष्य काळात असतो,म्हणून तो तीनहि  काळात अबाधित आहे--असणारा आहे,बाधित--नसणारा,न होणारा आहे.    स्वयंप्रकाश--प्रकाशक आहे,म्हणजे त्याच्या अस्तित्वासाठी अन्याची गरज नाही.व अनादि--उत्पत्तीरहित असल्यामुळे त्या परमेश्वराचे जरी हे विश्व स्वरूप आहे आणि तो जरी बहुनामांनी युक्त आहे तथापि तो ह्या विश्वाचे उत्पत्ती,स्थिती व संहार आपल्या मायेच्या योगाने करीत असतो आणि त्या मायेचाही,नित्यसिद्ध असलेल्या विद्येच्या योगाने त्याग करून तो कर्मरहितच असतो.मायामुळे विश्व स्वरूप आहे,मायामुळेच त्यास अनेक नांवे व रूपे आलेली आहेत,मायामुळेच विश्वाची उत्पत्ती,विश्वाची स्थिती,व मायामुळेच संहार करितो.तो नित्यसिद्ध असल्यामुळे माया हि त्याची सत्ता घेऊन कर्म करिते,म्हणून हा कर्मरहित आहे.||१३||                                                                                               भावार्थ:-----म्हणून ऋषीसुद्धा प्रथमत मोक्षाकरिता कर्मे करितात.कारण निष्काम कर्मेच करणारा पुरुष,प्रायश: निरिच्छ होतो.म्हणून आपण--जीवानी निष्काम कर्मे करून म्हणजेच अंत:करण शुद्ध करून निरिच्छ म्हणजे इच्छारहित व्हावे.||१४||                                                      भावार्थ:------आतां कर्मे करीत असतांना कर्मांनी वेष्टित होऊन कोशकार नांवाच्या किड्याप्रमाणे बद्ध होत असेल,जर शंका घ्याल तर--–हे जनहो,आत्मलाभानेच पूर्णकाम असल्यामुळे भगवान ईश्वर कर्मे करितो.परंतु त्याचेठीकानी आसक्त होत नाही,अधिक तर काय परंतु त्याला अनुसरून वागणारे लोकही कर्माचे ठिकाणी आसक्त होत नाहीत.म्हणून आपण--जीवानी सत्संगाच्याद्वारा ईश्वराचे अनुकरण करावे,कारण तो ईश्वर सर्वज्ञ आहे,म्हणून माया त्याच्या ताब्यात आहे,म्हणून मन आणि इंद्रिये ताब्यात घेऊन अधिकारसंपन्न होऊन सत्संग करावा.त्यामुळे आपले--जीवाचे अज्ञान निवृत्त होऊन ज्ञान होते,त्यानंतर त्या ज्ञानाचा सर्व विषयांचा त्याग करून अनुभव घ्यावा.त्यामुळे आपले अत्यंतिक दु:खाची निवृत्ती होऊन सुखरूपता प्राप्त होते.||१५||                                          भावार्थ:-----असो.ह्याप्रमाणे लोकांवर अनुग्रह  करण्याकरिता जो विश्वोत्पात्यादी कर्मे करितो व रामकृष्णादि अवतारांनी वेदोक्त कार्माचेही जो आचरण करितो त्याला मी शरण जातो.असे सांगतो--–हे जनहो,जो सर्वधर्मप्रवर्तक असल्यामुळे स्वताच्या आचरणाचे मनुष्यांना शिक्षण देण्याकरिता आपल्या मनुष्यवताररूप मार्गाचे उत्तम प्रकारे अवलंबन करून कर्माचे आचरण करीत आहे.जो ज्ञानी असल्यामुळे निष्काम आणि स्वतंत्र आहे त्या परमात्म्याला मी शरण जातो.आपणही संत--महात्मा यांना शरण जाऊन जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञान संपादन करून,सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||१६||                                                        भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे परीक्षित राजा,एकाग्र अंत:करणाने युक्त असूनही ह्याप्रमाणे मंत्ररूप उपनिषदाच्या उच्चार करीत असलेल्या मनुला अवलोकन करून,झोपेत बडबडत असल्यासारखा हा विवश आहे असे मानणारे असुर व यातुधान,क्षुधेने पिडीत होवून त्याला भक्षण करण्याकरिता सत्वर त्याच्या समीप गेले.||१७||                                                  भावार्थ:----इतक्यात मनुला भक्षण करण्याविषयी निश्चित झालेल्या त्या असुरादिकांना पाहून सर्वसाक्षी यज्ञनामक,श्रीहरीने,आपला यामसंज्ञक पुत्ररूपी देवांनी परीवेष्ठीत होऊन तेथे येवून त्यांचा वध केला आणि स्वर्गाचे परिपालन केले म्हणजे तो यज्ञरूप श्रीहरी स्वताच इंद्र झाला.||१८||                                                                                        भावार्थ:-----आता दुसऱ्या,तिसऱ्या,व चौथ्या मन्वंतरामध्ये मनू,देव,मनुपुत्र--इंद्र,ऋषी आणि श्रीहरीचा अवतार हे सहा कोण कोण झाले ते सांगतो---,हे राजा अग्नीचा स्वारोचिष नामक जो पुत्र तो दुसरा मनु झाला आणि ध्युमान,सुषेन व रोचीष्मान्-वगैरे त्याचे पुत्र होते.||१९||                                                                                                         भावार्थ:----त्या मन्वंतरामध्ये यज्ञाचा जो पुत्र रोचन तो इंद्र होता,तसेच दुसरे यज्ञाचे पुत्र जे तुषितादिक,म्हणजे तोष,प्रतोष संतोष,भद्र,शांती,इडस्पती,इध्म,कवि,विभू स्वह्न आणि सुदेव,ते देव होते ऊर्जस्तंभादीक म्हणजे ऊर्ज,"स्तंभ,प्राण,बृहस्पती दत्त,अत्री आणि च्यवन हे ब्रह्मवेत्ते सप्तर्षी" होते. ||२०||                                                                               भावार्थ:-----नंतर "वेदशिरानामक--ऋषीची" "तुशिता" नावाची जी पत्नी होती तीचेठीकानी "विभू" या नावाने प्रख्यात असा "भगवंताचा--अवतार" झाला ||२१||                                                                                                 भावार्थ:----आता विभूचे अलौकिक चरित्र कथन करितात की, हे राजा,संखेने आठ्याऐंसी हजार (८८०००) असे जे यमनियमादिक साधन संपन्न मुनी त्यांनी कौमार अवस्थेमध्ये ब्रहमचारी असलेला त्या विभूच्या आवरणव्रताची शिक्षा ग्रहण केली.||२२||                                                                                                       भावार्थ:-----असो हे राजा,प्रियव्रताच्या उत्तमनामक जो पुत्र तो तिसरा मनु झाला व पवन,संजय आणि यज्ञहोत्र इत्यादिक त्यांचे पुत्र होते. ||२३||                                                                                                         भावार्थ:-----तसेच वसिष्ठाचे पुत्र जे परमदादिक ते सप्तर्षी होते,सत्य वेदश्रुत व भद्र ह्या नावांचे देवगण  होते आणि सत्याजीत नावांचा इंद्र होता.||२४||                                                                                                           भावार्थः----त्याप्रमाणे "धर्माच्या" सुनृतानामक भार्येचेठीकानी "भगवान-पुरुषोत्तम-सत्यसेन" नावांचे प्रसिद्ध होऊन सत्यव्रतांसहवर्तमान अवतीर्ण झाला.||२५||                                                                                                           भावार्थः---आणि इंद्रांश सख्य करून त्याने खोटे भाषण हेच ज्यांचे व्रत आहे,स्वभावाने जे दुष्ट आहेत,आणि प्राणि-मात्रांनी जे द्रोह करणारे आहेत अशा त्या यक्षराक्षसनामक भूतगणांचा वध केला.म्हणून आपण--जीवानी खोटे बोलू नये,दुष्ट असू नये,प्राणि-मात्रांचा द्रोह--दु:ख  देऊ नये,तर सुख ध्यावे,कारण त्यामुळे दु:ख भोगावे लागते.||२६||                                               आठ:---नंतर ह्या उत्तमनामक तिसऱ्या मनूचा जो तामसनामक श्रोता होता तो चवथा मनु झाला,त्याचे पृथु,ख्याती,नर आणि केतू इत्यादिक दहाजन पुत्र होते.||२७||                                                                                             भावार्थः---तसेच सत्यक,हरी व वीर ह्या नावांचे देव असून त्रीशीख या नावांचा इंद्र होता आणि त्या तामस मन्वतरामध्ये ज्योतीधिमादिक म्हणजे ज्योतीर्धामा,पृथु,काव्या,चैत्र अग्नी,धनद व पिवर,हे सप्तर्षी होते.||२८||                                                                                                         भावार्थः---तसेच हे राजा,विधृतीचे पुत्र असे अन्यही वैधुतीनामक देव त्याकाली असून त्यांनी कालेकरून नष्ट झालेले वेद स्वसामर्थ्याने धारण केले.||२९||                                                                                                   भावार्थः----आणि त्याही मन्वंतरामध्ये हरीमेधानामक ऋषिपासून हरिणीनामक स्त्रीचे ठिकाणी "भगवंताने हरी ह्या नावाने प्रसिद्ध असा अवतार धरण करून" मकरापासून गजेंद्राला मुक्त केले.||३०||                                                                                                                                               भावार्थः---राजा म्हणाला---हे व्यासपुत्रा,मकराने ग्रासून टाकिलेल्या गजेन्द्राला श्रीहरीने कसा सोडविला हे आम्ही तुजपासून श्रवण करण्याची इच्छा करितो.||३१||                                                                                                         भावार्थः---कारण,जेथे जेथे श्रेष्ठकीर्ती भगवान श्रीहरीने गायन होत आहे ती कथा म्हटली म्हणजे धनाची प्राप्ती करून देणारी,अभिष्ट फळ देणारी आणि मोक्षकारक अशी फारच पुण्यरूपी आहे.म्हूणून आपण श्रीमद्भागवत ग्रंथ श्रवण करावा.||३२||                                                                                                                                |सूत उवाच:---                                                                                                                                            | परिक्षितैवं स तू बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासू चोदित: | उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्दपार्थिवं मुदा मुनीनां सद्सि स्म शृन्वताम्||३३||     भावार्थः---सुत म्हणाला:---हे विप्रहो,ह्याप्रमाणे प्रायोपवेशन करून बसलेल्या परीक्षित राजाने व्यासपुत्र शुकाचार्याची भगवत्कथाचे ठिकाणी प्रश्नद्वारा प्रवृत्ती केली असतां,त्यानेही राजाला मान दिला आणि त्या सभेमध्ये सर्व ऋषी श्रवण करीत असतां,मोठ्या आनंदाने ती कथा वर्णन करण्यास आरंभ केला.आपण--जीवानी श्रीमद्भागवत ग्रंथ श्रवण करा.||३३||                                                                                        भावार्थ:----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील अष्ठ्म(८)स्कंधापैकी मन्वंतर निरुपण सबंधी हा पहिला(१) अध्याय तेहतीस(३३)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||१||                                                                                                           |                                || श्रीकृष्णाअर्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                            _____________________________________________________________________________________________                 २-----आतां चौथ्यामनवन्तारामध्ये कथन केलेल्या गजेंद्र-मोक्षाचेच दुसरे तिसऱ्या व चौथ्या अध्यायांमध्ये वर्णन केले आहे आणि त्यांपैकी ह्या दुसऱ्या अध्यायामध्ये हस्तिनीसहवर्तमान जलामध्ये क्रीडा करणाऱ्या गजेंद्रला दैवयोगामुळे मकाराने धरिले असतां श्रीहरीचे स्मरण झालें असे वर्णन केले आहे.||२||                                                                                             |२---                                                         १--गजेंद्र मोक्ष—[१]मगराने गजेंद्रला पकडणे.                                                            | श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                            _____________________________________________________________________________________________ |            आसीद् गिरीवरो राजंस्त्रीकूट इति विश्रुतः | क्षीरोदेनावृत: श्रीमान्योजनायुतमुच्छ्रित: ||१||                                                                                                                                                भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,त्रिकुट ह्या नावाने प्रख्यात असा एक श्रेष्ठ पर्वत आहे,तो क्षीर समुद्राने परीवेष्ठीत,रत्नादि  सृमृद्धीने शोभायुक्त दहा-हजार योजने उंच व आसमंतद्भागी तितकाच दहाहाजार योजने विस्तारयुक्त असून रौप्यमय,लोहमय,व सुवर्णमय अशा आपल्या तीन शिखरांनी क्षीरसागर,दशदिशा आणि आकाश यांना प्रकाशित करीत आहेत.||१-२||                                                                                                                                              भावार्थ:-----त्याप्रमाणे तो रत्ने व धातू ह्यांच्या योगाने चित्रविचित्र असून नानाप्रकारच्या लतावृक्षाच्या बेटांनी युक्त आशी इतर शिखरे आणि झऱ्यांच्या उदकाचे प्रवाह यांच्या योगाने सर्व दिशांना शोभा आणीत आहे.||३||                                                                                                                            भावार्थ:-----तसेच त्या पर्वताच्या मुलप्रांताचे प्रक्षालन आसमंताद्भागी उत्पन्न होणाऱ्या क्षीरसमुद्राच्या लाटणी होत असल्यामुळे तो आपल्या हिरव्या रंगाची पोषानानी(पाचेच्या धोड्यानी)तेथील भूमी श्यामवर्ण करीत आहे.||४||                                                                                                                   भावार्थ:-----त्या पर्वताच्या गुहांमध्ये सिध्द,चारण,गंधर्व,विध्याधर,महोरग,किंनर,आणि आप्सरोगण हे क्रीडा करीत असतात.||५||                                                          भावार्थ:----त्या पर्वतावर किनंरादिकांच्या गायनांच्या मोठ्या नादाने ज्या प्रदेशाचे ठिकाणी गुहा नादयुक्त होत असतात त्या प्रदेशांकडे तोंड करून आपली प्रशंसा करणारे सिंह,तो नाद सहन न झाल्यामुळे येथे कोणीतरी दुसरा सिंह कि काय!अशी शंका घेऊन गर्जना करीत असतात.||६||                                                                                                    भावार्थः---हे राजा,पर्वत,नानाप्रकारच्या वनपशूंच्या समूहांनी व्याप्त झालेल्या गुहांच्या योगाने भूषित व चित्रविचित्र वृक्षांनी युक्त असलेल्या देवांच्या क्रीडावनांमध्ये मधुर शब्द करणाऱ्या पक्ष्यांनी युक्त आहे.||७||                                                             भावार्थः----तसाच तो,स्वच्छ उद्कांनी युक्त असलेल्या नद्यांनी व सरोवरांनी युक्त,ज्यामध्ये रत्नतुल्य वालुका आहेत अशा वाळवंटानि युक्त व देवागणांच्या स्नानाने उत्पन्न झालेल्या परीभलाच्या योगाने सुवासित झालेल्या उड्काना व वायूंनी युक्त आहे||८||                          भावार्थः---त्या पर्वताच्या एका प्रदेशाचे ठिकाणी ऐश्वर्यादिसंपन्न महात्म्या वरुणाचे ऋतूमत्नावांचे एक उपवन असून ते निरंतर पुष्पंफलानि युक्त अशा दिव्या वृक्षांनी सर्व बाजूनी सुभोषित व देवांगानाचे  क्रीडास्थान आहे.तसाच तो पर्वत मंदार,पारिजात,पडली, अशोक पंचक ||९-१०||                                                                                       भावार्थ:---चार,फणस,आम्र,आंबाडा,पोफळी,नारळी,खजूर,महाळुंगमोह,सागवन,तड,तमाल,असणा,अर्जुनवृक्ष,रिठे,उंबर,पिंपरी,वत,पळस,चंदन,||११-१२||                                                                                                       भावार्थ:----लिंब,कांचन,सुरु.देवदारु,द्राक्ष,ऊस,केली,जांबली,बोरी,हिरडे,भुई-आवली,बिल्व,कापित्य,जंजीर,व बिबवा इत्यादी वृक्षांनी व्याप्त झालेला आहे आणि त्या पर्वतावर एक अत्यंत विस्तीर्ण असे सरोवर आहे,त्याच्या मध्ये सुवर्ण कमळे प्रपुल्लीत झालेली असतात.                           ||१३-१४||                                                                                                               भावार्थ:-----श्वेतकमले.निळी कमले,संध्याविकासी,श्वेतकमले आणि साधारण कामले ह्यांच्या शोभेने ते समृद्ध आहे मत्त झालेल्या श्रमराणी व मधुर करनाऱ्या पक्षांनी ते नादित केलेले आहे.||१५||                                                                                                                                           भावार्थ:----हंस,कारंडव,चक्रवाक आणि सारस ह्या पक्ष्यांनी ते अगदी गजबजून गेले आहे,पानकोंबडे,टीटवे व पानकावळे ह्यांच्या समुदायांनी वे गर्जित आलेले आहे||१६||                                                                                        भावार्थ:-----मत्स्य व कूर्म ह्यांच्या संचारामुळे चाळीत झालेल्या कमळाच्या रज:कणांनी त्यातील उदक मिश्र झालेले आहे,कदंब,वेतस,देवणल,नीलवर्ण अशोक व तिवस ह्या वृक्षांनी ते परीवेष्ठीत आहे.||१७||                                                र्थभावा:---कुंद,तांबडी,कारांटी,अशोक,शिरस,कुडा,हिंगणबेट,कुब्जक,पिंवली-जाई,नागचांफा,जाई,मोगरा,शतपत्र व बटमोगरा इत्यादी पुष्पलता   समुहांनी आणि सर्वदा फलपुष्पांनी युक्त अशा इतरहि तिरस्थ वृक्षांनी ते अत्यंत सुभोषित आहे.||१८-१९||                                                                                         |        तत्रैकदा तद्रीरिकाननाश्रय करेणुभिर्वारणयूथपच्श्ररन् | सकन्टकान् कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररूजन्वनस्पतिन् ||२०||                                                                                            भावार्थ:----असें असतां,त्या चित्रकुट पर्वताच्या वनाच्या आश्रयाने राहणारा,गजसमूहाचा अधिपत एक गजेंद्र,त्याच्या केवळ गंधामुळे सिंह,मोठमोठे हत्ती,व्याघ्रदिक श्वापदे,सर्प,हरीण,गेंडे,मोठमोठे साप,पांढरे व काळे शहामृग,व चमरीनामक वनगाई,हे सर्व भयभीत होऊन पलायन करीत असत;ज्याच्या अनुज्ञेने,लांडगे,डुक्कर,महिष,अस्वले,साळइ,गोपुच्छसंज्ञक वानर,श्वान,मर्कट,हरीण व ससे इत्यादिक क्षुद्रप्राणी,दृष्ठीच्या आड निर्भयपणे असंचार करीत आहेत जो.आपल्या कळपातील गजनी व हत्तींनी परीवेश्ठीत आहे;त्यांच्या मागोमाग माद्स्त्रावी छावे येत आहेत;जो मद भक्षण करणाऱ्या भ्रमराच्या समुदायांनी अत्यंत सेवन केलेला आहे आणि ज्याचे नेत्र मंद्याने धुंध झालेल्या आहेत,तो हत्तींनीसहवर्तमान संचार करणारा गजेंद्र सूर्याच्या,तापाने संतप्त होऊन,तृषाक्रांत झालेल्या गजसमुहाचे परीवेष्ठीत होत असे,कमळांच्या परागांनी व्याप्त होऊन सरोवरावरून लावून येणाऱ्या वायूचा वास घेत घेत,स्वतःच्या स्थूलपणाने चालतांना आसंताद्भागी पर्वताला वारंवार कांपवीत असता,पोकळ वेळू कांटेरी वृक्ष,वेलींच्या--जाळ्या,करवंदाची झुडपे यांना कडकड मोडून टाकीत त्या सरोवराजवळ मोठ्या त्वरेने प्राप्त झाले.||२०||२१||२२||२३||२४||                                                                           भावार्थ:----नंतर त्या सरोवराच्या मध्यें ती प्रवेश करून करून आपल्या देहाला उदकांनी स्नान घालीत घालीत श्रमरहित झाल्यावर पिंवळ्या व काळ्या कमळांच्या परागांनी सुगंधयुक्त,अमृताप्रमाणे मधुर आणि शुंडाग्रानें वर उचललेलें अशा निर्मळ जलाचें त्यानें यथेष्ट पान केलें.||२५||                                                                                                भावार्थ:----तदनंतर गृहादिकांच्या ठिकाणी आसक्त असलेल्या पुरुषाप्रमाणे भगवंताच्या मायेने मोहित झालेला तो दुर्मद व दयाळू गजेंद्र,आपला शुंडाग्राने बाहेर काढीलेल्या जलबिंदूच्या योगाने हत्तिनींची व छाव्यांची ताहान भागवीत व त्यांना स्नान घालीत असतां, आपणास काय संकट प्राप्त झाले आहे हे त्याने जाणले नाही.जो जीव मोहित झालेला असतो,त्यास आलेल्या संकटाची ताबोडतोब जाणीव होत नसते,म्हणून कोणाचाही मोह करू नये,तर प्रेम करावे.||२६||                                             |  तं तत्र कश्चीनृप दैवचोदितो ग्राहो बलियांच्क्षरणे रुषाग्रहित् | यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ||२७||                                                                                      भावार्थ:----असो.इतक्यात हे राजा दैवाने प्रेरणा केलेल्या कोणीएक बलाढ्य नक्राने,क्रोधाच्या योगाने त्याला चरणाचेठिकाणी धरिले, ह्याप्रमाणे दैवयोगाने संकटात सापडलेला तो महाबलाढ्य गजेंद्र त्या संकटातून आपल्याला सोडविण्याकरिता यथाशक्ती यत्न करू लागला.||२७||                                                                                                          भावार्थ:----त्यावेळी बलाढ्य नक्राने जोराने आत ओढीत असलेल्या व अगदी विवश झालेल्या त्या गाजेन्द्राला पाहून मनामध्ये खिन्न झालेल्या हत्तींनी केवळ दीनबंधू होऊन आक्रोश करू लागल्या व त्याचे अनुयायी इतर गजही कोणी त्याला सोडविण्यास समर्थ झाले नाहीत.||२८||                                                                                                                       भावार्थ:----हे भूपते ह्याप्रमाणे ते महाबलीष्ठ नक्र व गजेंद्र एकमेकांबरोबर निकराने युध्द करीत असता,म्हणजे एकमेकांना आंत व बाहेर ओढीत असता,हजार वर्षे निघून गेली तेव्हां देवांनीहि ते आश्चर्य मानिले. ||२९||                                                                                                                         भावार्थ:----हजार वर्षांनंतरही बहुकालपर्यंत जलामध्ये ओढला जात असल्यामुळे खेद पावणाऱ्या त्या गजेंद्राचा आहार बंद पडल्यामुळे मनाचा उत्साह,शरीरसामर्थ्य आणि इंद्रियबल ह्यांचा अगदी क्षय होत चालला व त्या जलचर नक्राची उत्साहशक्ती,शरीरसामर्थ्य आणि इंद्रियबळ हि वृध्दिंगत होत चालली,कारण गजेंद्र हा भूचर प्राणी असल्यामुळे त्यास त्याचा आहार पाण्यात मिळेनासा झाला,म्हणून तो अशक्त झाला व नक्र हा प्राणी जलचर असल्यामुळे त्याची शक्ती न घटता वाढली.||३०||                                               भावार्थ:----हे राजा, ह्याप्रमाणे दैवगतीने नक्राच्या कचाट्यात सांपडून आपणाला सोडविण्यास असमर्थ झालेला तो देहधारी गजेंद्र जेव्हां प्राणाचे संकट (प्राण वाचण्याविषयीहि संशय) पावला तेव्हां तो आपलीं सुटका होण्याविषयीं बहुकाल विचार करीत असतां,त्याला एकाएकी,अशी बुद्धी उत्पन्न झाली कीं------------------||३१||                                                                                     भावार्थ:----केवल नक्ररूप दैवपाशांने मी बध्द झालों आहे,म्हणून मज आतुराला या पाशांतून सोडविण्यास हे ज्ञातीसंबंधी गज समर्थ नाहींत व मीही समर्थ नाही.मग या हत्तिनी कोठून समर्थ होणार? होणारच नाहींत.यास्तव आतां मी ब्रह्मादिकांना हि आश्रयभूत अशा त्या परमेश्वरालाच शरण जातों.म्हणून आपण--जीवानी जीवांना शरण न जाता ईश्वरास शरण जावे,कारण जीव हा दु:खरूप असल्यामुळे जीवास संकटातून सोडवू शकत नाही.ईश्वरास शरण जर आपण गेलोत तर ईश्वर हा संकटातून सोडवू शकतो,कारण ईश्वर हा सुखरूप आहे.||३२||                                                                                                  |य: कश्र्चनेशो बलिनोsन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् | भीतं प्रपन्नं परीपाति यद्भयान्- मृत्यू: प्रधावत्यरणं तमीमहि ||३३||     भावार्थ:----कारण,असह्यवेगानें युक्त,चोहोकडून येत असलेला आणि महाबलिष्ठ अशा मृत्यूरूप महाभुजंगापासून अत्यंत भिऊन शरण आलेल्या जनाचें जो कोणीएक ईश्वर रक्षण करितो व ज्याच्या भयानें प्राण्यांना मारण्याकरीता मृत्यूसुध्दां ठीकठिकाणी धांवत असतो, त्यालाच आम्ही शरण जातों.म्हणून आपण--जीवानी ईश्वरासच शरण जावे,तर अन्यांना शरण जाऊ नये. ||३३||                                                                                                                        २-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील अष्टम(८)स्कंधापैकी मन्वंतराणूवर्णनांतर्गत गजेंद्रोपाख्यानसंबंधी हरीस्मरणनामक हा दुसरा(२)अध्याय तेहतीस(३३)श्लोकांनियुक्त समाप्त जाहला.||२||                                                                 |                                      ||श्रीकृष्णार्पण मस्तू|| श्रीसदगुरुचरणाअर्पणमस्तू ||                                                                                        _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                            ३--आतां ह्या तिसऱ्या अध्यायामध्ये गजेंद्राने स्तुति केली असतां,श्रीहरीने तेथे येऊन त्या गजेंद्राला नक्रापासून सोडविले व त्या नक्रालाही देवलऋषीच्या शापापासून मुक्त केले अशी कथा वर्णन केलेली आहे.                                                           ३-----                   ३---गजेंद्र मोक्ष—[२]गजेंद्राकडून भगवंतांची स्तुती आणि त्याचे संकांटातून मुक्त होणे.     _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                            |            एवं व्यवसितो बुद्धया समाधाय मनो ह्रदि | जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यशिक्षितम् ||१||                    भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे परीक्षित राजा,ह्याप्रमाणे निश्चय केलेल्या गजेंद्रानें,बुद्धीने आपले मन हृदयामध्ये स्थिर करून, इंद्रद्दुम्नसंज्ञक पूर्वजन्मामध्ये अभ्यास केलेल्या सर्वोत्कृष्ट स्तोत्राचा जप केला.||१||                                                                                                                                    |                        ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चीदात्मकम् | पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमही ||२||                                                                                                                                           भावार्थ:---गजेंद्र म्हणाला:---ज्या चिद्रूपी परमात्म्यापासून हे देहादिक सचेतन होते,त्या करणरूपाने देहामध्ये प्रविष्ठ असलेल्या षड्गुनैश्र्वर्य संपन्न प्रकृतीपुरुषरूप परमेश्वराला आम्ही केवळ मनामध्ये नमस्कार करितो.||२||                                                                                                                                                                                      |                यस्मीन्नीदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् | योस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्दे स्वयम्भुवम् ||३||                                                                                                                                                               भावार्थ:---आतां अध्याय-समाप्ती-पर्यंत परमेश्वरत्वाचेंच स्पष्टीकरण करण्याचा अभिप्रायाने गजेंद्र म्हणतो की,ज्याचे ठिकाणी हे विश्व स्थित आहे,ज्याच्यापासून हे उत्पन्न झाले आहे,ज्याने हे केले आहे,जो स्वत:च हे आहे आणि जो ह्या कार्यापासून व महत्तत्त्वादि   कारणांपासून भिन्न आहे,त्या स्वत:सिध्द परमेश्वराला मी शरण जातो.आपण--जीवानी ह्याच परमेश्वरास शरण जावे,तर अन्यास शरण जावू नये.||३||                                                                                                            र्थभावा:---ह्या प्रमाणे ईश्वर स्वत:सिध्द--परमात्माच--अनादि-अनंत असून विश्वाला कारण आहे असे सांगितले.आतां तो स्वयंप्रकाश असून जगत्प्रकाशक आहे हे वर्णन करीत प्रार्थना करितो की,जो साक्षिरूप भगवान,स्वत:चेठीकानी स्वमायेने रचिलेले असून कधीकधी सृष्टिसमयी प्रगट होणारे,व कधीकधी 'प्रलयकाली'लीन होणारे असे हे दोन्हींप्रकाराचे कार्यकारणात्मक विश्व,आपल्या अलुप्त दृष्टीनें   अवलोकन करितो तो परप्रकाश्य  अशा नेत्रादिकांचाहि प्रकाश व स्वयंप्रकाश असा परमात्मा,माझे रक्षण करो.||४||                                                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---आता लीन असलेले विश्व अवलोकन करितो करितो असे जे सांगितले त्यांचेच प्रथमता विवरण करून ईश्वराचे दुर्ज्ञेयत्व कथन करीत प्रार्थना करितो,---प्रलयकाली सर्व लोक,त्या लोकांचे पालक व त्यांची सर्व कारणे हि कालाच्या योगाने नाश पावली असता,त्या वेळी,प्रवेश करण्यास अश्यक्य व अपार असा अंधकार होता,त्याच्या पलीकडेही जो सर्वव्यापक--परमात्मा प्रभू विराजमान होत असतो.||५||                                                                                                                  भावार्थ:---ज्याचे स्वरूप देव व ऋषी हेदेखील जाणत नाहीत, त्याला--परमात्म्याला जाणण्याला अथवा वर्णन करण्यास अलीकडच्या प्राणी कोण बरे समर्थ होणार आहे?कोणीच होणार नाही.यास्तव जसे नानाप्रकारे वेश धारण करून रंगभूमीवर क्रीडा करणाऱ्या नटाचे स्वरूप लोकास समजत नाही त्याप्रमाणे ज्याचे चरित्र दुर्गम आहे तो--परमात्मा परमेश्वर माझे रक्षण करो.||६||                     भावार्थ:----तर मग त्यालाच--परमात्म्यालाच जाणले असता,मोक्ष प्राप्त होतो हि श्रुती कशी आहे?अशी अशंका घेवून त्याला जाणण्याचा उपाय कथन करीत भाषण करितो की,---अत्यंत सदाचार संपन्न,नि:संग,भुताचे ठिकाणी आत्म-दृश्टी ठेवणारे व सर्वाचे हित करणारे असे मुनी,ज्याचे परम कल्याण मंगलकारक स्वरूप पाहण्याचा इच्छेने वनामध्ये राहून निरंतर ब्रहमधर्यादिव्रते आचरण करितात तोच--परमात्मा माझी गती असो.||७||                                                                                                                                             भावार्थ:----आता ईश्वराचे--परमात्म्याचे चरित्र दुर्गम कसे हे सविस्तर कथन करीत प्रमाण करितो की,---ज्याला जन्म,कर्म नाम,रूप,गुण,अथवा दोष ह्यापैकी काहीएक नसूनही म्हणजे जो निर्गुण-निराकार जो वेळोवेळी लोकांच्या जन्ममरणाकरिता आपल्या योगाने त्या जन्मकर्मादिकांचा--मायेचा स्वीकार करितो,जो ब्रहमस्वरूप असल्यामुळे नाम--रूपरहित आहे,जो अनंतशक्ती म्हणजे मायेचा स्वीकार केल्यामुळे कर्तुम,अकर्तुम,अन्यथा कर्तुम असल्यामुळे बहुरूपी आहे आणि ज्याची कर्मे आश्चर्यकारक आहेत,त्या--परमात्म्याला--परमेश्वराला वारंवार नमस्कार असो.||८-९||                                                                                                                                    |                   नम आत्मप्रदिपाय साक्षिने परमात्मने | नमो गिरां विदुराय मनसश्चेतसामपी ||१०||                                                                                                                                 भावार्थ:----तसाच जो दुसऱ्यांच्या प्रकाशांना विषय न होता स्वयंप्रकाश असून सर्वांचा प्रकाशक--अंतर्यामी आहे,त्या वाणीला,मनाला व                        चित्तवृत्तीना अगोचर,म्हणजे इंद्रियांना ना जाणणारा आहे,कारण वाणी,मन,इंद्रिये हे अनात्मा आहेत व तो परमात्मा आहे.अशा परमात्म्याला वारंवार नमस्कार असो.||१०||                                                                                                                                         भावार्थ:----निपुण संन्यासाने शुद्धचित्त झालेल्या पुरुषांना ज्याची प्राप्ती होते.म्हणून आपण--जीवानी निष्काम कर्मे करून अंत:करण सुद्ध करावे व निष्काम उपासना करून स्थिर करावे.या प्रकारची साधना करून सत्संग करावा.त्यामुळे आपणास त्याची म्हणजेच स्वरुपाची प्राप्ती होते.त्या आनंदानुभवरूप मोक्षधीपती परमेश्वराला असा जो परमात्मा त्याला नमस्कार असो.||११||                                                                                                                                                        भावार्थ:---तसाच शांत,भयंकर,व मृढ अशा सत्वादी गुणधर्माचे अनुकरण करणारा भेद्शुन्य,सर्वत्र साम्यस्थितीने वर्तणारा आणि ज्ञानरूप असा जो परमात्मा त्याला नमस्कार असो. ||१२||                                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:-----त्याचप्रमाणे क्षेत्रज्ञ,म्हणजे क्षेत्रात--स्थूल--शरीरात राहणारा,सर्वाध्यक्ष--परमात्मा सर्वसाक्षी--कूटस्थरूपाने स्थित असणारा,  सकळ जीवास मुलकारणभूत--परमात्मारूप आणि सर्वांच्या पूर्वीच विध्यामान--उपस्थित असल्यामुळे मायेच्याही उत्पत्तीस कारण अशा तुला नमस्कार असो. ||१३||                                                                                                        भावार्थ:-----तसाच जो सर्व इंद्रियाच्या विषयास पाहणारा--दृष्टा आहे,तर दृश्य नसणारा,विषयाचे ठिकाणी ज्याचा सद्रूप आभास आहे,प्रतीबिंबाने--जीवात्म्यारूपाने सूचित होत असलेल्या बिंबाप्रमाणे जो मिथ्यारूप असलेला अहंकारादि प्रपंच्याने सूचित होत आहे त्या तुला नमस्कार असो.||१४||                                                                                                           भावार्थ:----जसे महासागरामध्ये सर्व प्रवाहांचे पर्यवसान होते तसे ज्याचे-ठिकाणी सर्व आगमांचे व वेदाचे पर्यवसान--साध्य--तात्पर्य-- परमात्मा आहे,जो सर्व कारणरूप असून स्वता: निष्कारण--अलिप्त--विकाररहित आहे,असे असूनहि मृत्तिकादीकांसारखा विकार नसल्यामुळे जो अद्भुतकारणरूप आहो आणि मोक्षरूप असल्यामुळे जो उत्तम-जणांना आश्रयभूत आ,हे--परमात्म्य त्या तुला नमस्कार असो.||१५||                                                                                                                                                                 भावार्थ:-----तसाच जो गुणरूप अरणीनें आच्छादित झालेला ज्ञानाग्निरूप आहे,ज्याचे मत त्या गुणांच्या क्षोभरूप कार्याचेठीकानी बहिर्वृत्ति  झाले आहे आणि आत्मतत्त्वभावाने विधीनिषेदरूप आगमांचा त्याग करणाऱ्या ज्ञानिजनांचे ठिकाणी ज्याचा स्वत:च प्रकाश होत आहे त्यला मी नमस्कार करितो.||१६||                                                                                भावार्थ:-----त्याप्रमाणे,जो अतिद्याळू भक्ताचे संकट निवारण करण्याविषयी आलस्यरहित आहे,म्हणजेच भक्तांचे संकट निवारण करण्याची ज्याची तळमळ आहे.जो मुक्त असल्यामुळे मजसारीख्या शरणागत पशूच्या अज्ञानरूप पाशाचा समूळ नाश करण्यास योग्य आहे.जो अंतर्यामी रूपाने सर्व देहधारी प्राण्यांच्या मनामध्ये प्रख्यात असलेला आंतरज्ञानरूप असूनही अपरिछिन्न आहे आणि जो सर्व प्राण्याचे नियमन करण्यास समर्थ आहे त्या तुला नमस्कार असो.||१७||                                                                                                                                    भावार्थ:----तसाच जो गुणसंगरहित--गुणातीत असल्यामुळे अंत;करणामध्ये असूनही देह,पुत्र,आप्त,गृह,वित्त,आणि सेवकजन ह्यांचेठीकानी आसक्त असेलेल्या पुरुषांन प्राप्त होण्यास अशक्य आहे म्हणून आपण--जीवानी देह,पुत्र,आप्त,गृह,वित्त,आणि सेवकजन हे अनित्य,अनात्मा,दु:खदायक असल्यामुळे त्यांच्याविषयी आसक्ती नसावी.व म्हणूनच देहादिकाविषयी आसक्त नसलेला ज्ञानिजनानी ज्याचे आपल्या हृदयामध्ये ज्ञानरूप,अचीत्य ऐश्वर्याने युक्त आणि सर्वनियंता अशा प्रकारे निरंतर चिंतन आहे त्या परमेश्वराला नमस्कार असो.म्हणून आपण--जीवनी सत्संग करून हे सर्व अनित्य व दु:खदायक आहे असे समजून असे जाणून अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान संपादन करावे.||१८||                                                                                                                              र्थभावा:---ज्याची सेवा करीत असलेले धर्म,अर्थ,काम,अथवा मोक्ष ह्यांची इच्छा करणारे पुरुष इच्छित फळ प्राप्त करून घेतात इतकेच नाही तर जो भाग्वान त्यांनी न इच्छिलेलेही  भोग व सदृढ देह त्यांना देत असतो तो अत्यंत दयाळू परमात्मा माझी मुक्तता करो. ||१९||                                                                                                                                                                                     भावार्थ:----हें तरी मी भक्तीसुखाविषयी अनभिज्ञ असल्यामुळे मागत आहे.परंतु ज्यांनी सर्वज्ञ अशा मुक्त पुरुषाची सेवा केली आहे असे ज्याचे एकनिष्ठ भक्त,चतुर्विध पुरुषार्थाप्रमाणे कोणत्याही अर्थाची इच्छा करीत नाहीत आणि अतिशय आश्चर्यकारक व मंगलकारक असे त्या भगवंताचे चरित्र गायन करीत असत,आनंदसागरामध्ये निमग्न होतात तो जो अविनाशी,सर्वव्यापी,सर्वोत्कृष्ठ,ब्राह्मदिकांचाही नियंता अव्यक्त,अध्यात्मिक योगाने प्राप्त होणारा,सूक्ष्म असणाऱ्या अतिदूर वस्तूप्रमाणे इंद्रिय गोचर न होणारा,विनाशरहित,सर्वांचे  पुर्वि--विध्यामान--अनादि आणि परिपूर्ण असा परमात्मा त्यांचे मी स्तवन करितो. ||२०-२१||                                                                                                                            भावार्थ:----ज्याच्या अगदी स्वल्प अंशाने ब्रह्मादिदेव--विष्णू,महेष,वेद व चराचरात्मक लोक हे सर्व नामरूप भेदेकारून उत्पन्न झाले आहे.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून भेद म्हणजे द्वैताची भावना निवृत्ती करून अद्वेताची भावना करून निश्चय करावा.||२२||  भावार्थ:---जशा अग्नीच्या ज्वाला अथवा सूर्याची किरणे हि वरचेवर त्यांच्या पासून उत्पन्न होऊन फिरून त्यांचेठीकानी लीन होतात तसा बुद्धी,मन,इंद्रिये आणि शरीरे हा गुणप्रवाह ज्या स्वयंप्रकाश परमात्म्यपासून उत्पन्न होतो जो परमात्मा,देव नव्हे,पशुपक्षी नव्हे,स्त्री नव्हे,नपुंसक नव्हे,अथवा कोणीही प्राणी नव्हे,गुण,कर्म,कार्य,व कारण ह्यापैकी काहीच नव्हे,सर्वाचा बाध झाला असता जो अवशिष्ठ राहतो आणि जो मायेने सर्वात्मक आहे,तो परमात्मा मला मुक्त करण्याकरिता प्रकट होवो--मानव--संत--महात्मा म्हणून प्राप्त होवो.||२३||२४||                                                                                                             भावार्थ:---आता वारंवार आपली मुक्तता होण्याविषयी प्रार्थना करीत असल्यामुळे हा नरकापसुनच मुक्त होण्याकरिता प्रार्थना करीत आहे,असे शंखा न यावी म्हणून आपल्या अभिप्राय दर्शवितो की,---ह्या नरकापासून देहाची मुक्तता होऊन वाचण्याची मी इच्छा करीत नाही.कारण आंत व बाहेत अविवेकांचे व्याप्त असलेल्या ह्या हत्तीच्या जातीचे मला येथे काय बरे प्रयोजन आहे?काहीच नाही,तर कालेकरून ज्याचा नाश होत नाही त्या आत्मप्रकाशाला अच्छादित करणाऱ्या अज्ञानाची निवृत्ती होण्याची मी इच्छा करितो.आपणही--जीवानी आत्माप्रकाशाला अच्छादित करणाऱ्या अज्ञानाची निवृत्ती करण्याकरिता सत्संग करावा.सत्संग केला असता अज्ञान निवृत्त होऊन ज्ञान प्राप्त होते.त्या ज्ञानाचा अनुभव घेतला असता चौथा पुरुषार्थ जो मोक्ष आहे,त्याची प्राप्ती होते.त्यामुळे जन्म-मरण निवृत्त होते म्हणजेच अत्यंतिक दु:खाची निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती होते.||२५||                                                    भावार्थ:----असो,असे केवळ मुमुक्षु मी विश्वोपादक--नाम--रुपाहून,जगाहून निराळा,जगद्रूप क्रीडासाधानाने-युक्त,जगदात्म्रररूप व जन्मादिविकारुशून्य अशा उत्कृष्ठ पदरूपी ब्रह्माला केवळ नम्र आहे.म्हणून आपण--जीवानी ब्रह्माला जाणून त्याचाच अनुभव घ्यावा.||२६||                                                                                                             भावार्थ:----आता योगावाचून भगवंताचे ज्ञान होणे अशक्य आहे असे दर्शवितो--–भगवतधर्माने ज्यांची कर्मे भाजलेल्या बिजाप्रमाणे दग्ध झाली आहे,ते योगीजन योगाने शुध्द झालेल्या हृदयाचे ठिकाण याला अवलोकन करितात त्या योगेश्वरला मी नमस्कार करितो.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून,अज्ञान निवृत्त करून त्याद्वारे ज्ञान प्राप्त करून आपले--जीवाचे संचित कर्मे व क्रियामाण कर्मे भाजलेल्या बीजाप्रमाणे जाळून टाकावीत.त्यातून राहिलेले प्रारब्ध कर्म भोगून संपवावे.असे झाले असता कोणतेच कर्म शिल्लक राहत नाही,म्हणून शरीर प्राप्त होत नाही.शरीर जर न मिळाले तर कोणतेच दु:ख मिळणार नाही.||२७||                                            भावार्थ:----असे जर आहे तर सर्वही,जन,योगसाधनाच का करीत नाही,ह्या शंकेचा परिहार करण्याकरिता गजेंद्र भाषण करितो की,---ज्याच्या सत्वादी तिन्ही शक्तीच्या वेग असह्य आहे,जो सर्व इंद्रयांच्या शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गंधादि विषयरूपाने बाह्य-दृष्ठ्या प्रतीत होत आहे,विषयोन्मुख इंद्रियांनी युक्त असलेल्या जनांना ज्याचा मार्ग उपलब्ध होत नाही,जो शरणागताचा पालक आहे आणि ज्याच्या शक्तीचा अंत नाही त्यात तुला नमस्कार असो. ||२८||                                                                                                             भावार्थ:----ज्याच्या मायेने उत्पन्न झालेल्या अहंकाराच्या योगाने आच्छादित झालेल्या स्वरूपभूत आत्म्याला हा जन जाणत नाही आणि  ज्याचा प्रभाव उल्लंघन करण्यास अश्यक्य आहे त्या भगवंताच्या आश्रयाने मी राहिलो आहे.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून अहंकार निवृत्त करावा,कारण अहंकारमुळे दु:ख आहे.आपल्या--जीवाच्या ठिकाणी अहंकार असल्यामुळे त्या अहंकाराने स्वरूपभूत आत्म्याला झाकले आहे.आपण--जीवानी परमेश्वराचा आश्रय घेतला आहे,म्हणून त्यास जाणून घ्यावे. ||२९||                                                                                                                          भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला:--–हे परिक्षीत राजा,ह्यापामाने त्या गजेंद्रानें भेद्शुन्य अशा परमतत्त्वाचे वर्णन केले असता नानाप्रकारच्या आपापल्या मुर्तीभेदाविषयी अभिमान बाळगणारे ब्रह्मादिक देव,जेव्हा कोणीच त्याच्याजवळ प्राप्त होईनात तेव्हा सर्वदेवमय असा भगवान श्रीहरी तेथे प्रकट झाला.म्हणून आपण--जीवानी परमेश्वराचाच धावा घ्यावा,तर अन्याचा धावा घेऊन कांहीच उपयोगाचे नाही.||३०||                                                                                                                                                 भावार्थ:----आणि तशाप्रकारे पिडीत झालेल्या गजेंद्रला जाणून त्याने केलेले स्तोत्र श्रवण करून,तो जगन्निवास परमात्मा,वेदमय गरुडावर आरूढ जाहला आणि हस्तामध्ये चक्रायुध घेवून स्वताचे: स्तवन करीत असलेल्या देवासहवर्तमान त्या गजेंद्राच्या जवळ आला.म्हणून आपण जो परमेषर सगुण निराकार आहे,त्याचा धावा करावा,तर अन्याचा धावाच करू नये,करण तो आपल्यास सक्री करितो,तर अन्य कोणीच सहकार्य करू शकत नाही. ||३१||                                                                                           भावार्थ:----हे राजा त्यावेळी सरोवरामध्ये महाबलाढ्य नक्राने पायाचेठीकानी धरल्यामुळे पिडीत झालेल्या त्या गजेंद्राने हातामध्ये चक्र घेवून आकाशामध्ये गरुडावर आरूढ झालेल्या श्रीहरिला पाहून,भगवच्चरनाचेठीकानी अर्पण करण्याकरिता आपल्या शुंडग्राने कमळे घेवून ती कामलासाहित शुंडावर उचलून हे 'षड्गुनैश्र्वर्यसंपन्न जगद्रुरो नारायण तुला नमस्कार असो' अशी वाणी मोठ्या संकटाने उच्चारीली.म्हणून आपण--जीवानी परमेश्वराची--सगुण-निराकार आहे,त्याची निष्काम भक्ती करावी,कारण तो आपली मागणी पूर्ण करितो.||३२||                                                                                                            |                           तं वीक्ष्यपीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार |            |                                                                |                           ग्राहाद् विपाटीतमुखादरीणां गजेंन्द्र संपश्यतां हरिरमूमुचदुस्त्रियाणाम्||३३||    |                                                                      भावार्थ:-----तेव्हा त्या पिडीत झालेल्या गजेंद्रला अवलोकन करिताक्षणीच गरुडहि  मंदगामी आहे अशा बुद्धीने झटकन त्यावरून खाली उतरून जन्मदिविकाररहित अशा श्रीहरीने मोठ्या कृपेने नक्रसहवर्तमान त्या गजेंद्रला सत्वर सरोवराच्या बाहेर काढिले आणि चक्राच्या योगाने नक्राचे मुख विदारण करून सर्व देव पाहत असता त्याला मुक्त केले.म्हणून आपण जो भगवंत सगुण--निराकार आहे,त्याचीच निष्काम भक्तीने सेवा--भक्ती करावी,कारण तो आपणास मोक्षाकडे नेतो. ||३३||                                                            ३---ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील अष्टम(८)स्कंधामध्ये गजेंद्रमोक्षकथानामक हा तिसरा(३)अध्याय तेहतीस(३३)श्लोकांनि युक्त समाप्त झाला.||३||                                                                                    |                                 ||श्रीकृष्णचरणअर्पणमस्तू || || श्रीसदगुरुचरणर्पणमस्तू ||                                                                 _____________________________________________________________________________________________           ४-----आतां या चौथ्या अध्यायामध्ये नक्र व गजेंद्र ह्या उभयंतापैकी नक्र पुनरपि गंधर्व झाला व गजेंद्राला आपला पार्षद करून श्रीहरीने आपल्या वैकुंठ नेले अशी कथा वर्णन केली आहे.||४||                                                          ४---                 १--गजेंद्र मोक्ष—[३]हत्ती आणि मगराचे पूर्वचरित्र आणि त्यांचा उद्धार. _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |श्रीशुक उवाच                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |                      तदा देवर्षीगन्धर्वा ब्रम्हेशानपुरोगमा: | मुमुचू: कुसूमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:----श्री शुकाचार्य म्हणाला,---हे परीक्षित राजा,त्या गजेंद्रमोक्ष-समयी ब्रहमरुद्र प्रभूती देव,ऋषी आणि गंधर्व हे श्रीहरीच्या त्या कर्माची प्रशांश करीत करीत पुष्पवृष्टी करू लागले. ||१||                                                                                                                                             भावार्थ:----देवांनी वाजविलेल्या दुंदुभी वाजू लागल्या,गंधर्व नृत्य व गायन करू लागले आणि ऋषी,चरण व सिद्धी हे पुरुषोत्तमाची स्तुती करू लागले.||२||                                                                                                                                           |               गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोsज्ञानबन्धनात् | प्राप्तो भगवतो रूपं पितवासाश्चतुर्भूजः ||६||                                                                                                                                    भावार्थ:----असो.तो जो नक्र होता तो पूर्वजन्मी हुहू-नामक श्रेष्ठ गंधर्व असून असून देवलमुनीच्या शापाने त्याला नक्राचे जन्म प्राप्त झाले होते तो,ते समयी तत्काळ शापापासून मुक्त जाहला आणि आश्चर्यकार रूप धारण करून अविनाशी,यशाचे केवळ आश्रयस्थानच असल्यामुळे वर्णनिय-गुण व पवित्र कथा ह्यांनी युक्त अशा श्रेष्ठकीर्ती परमेश्वरला मस्तकाने प्रणाम करून त्याचे महात्म्य गायन करू लागला.आपणही नम्र होऊन परमेश्वराचे गायन करावे. ||३-४||                                                                                                  भावार्थ:----नंतर परमेश्वराने त्यावर कृपा केली असता,तो हुहू नामक,गंधर्व,त्या परमेश्वराला प्रदिक्षणा व नमस्कार करू व सर्व लोकासमक्ष तो गंधर्व लोकाप्रत निघून गेला.||५||                                                                                                                                                भावार्थ:-----इकडे तो गजेंद्रहि भगवंताच्या स्पर्शामुळे अज्ञानरूप बंधनापासून मुक्त झाला आणि भगवंताच्या सारुप्याप्रत होऊन पितांबरधरी व चतुर्भुज झाला ||६||                                                                                                                                     अर्थ:-----हे परीक्षित राजा,तो गजेंद्र पूर्वजन्मी द्रविडदेशनिवाशी लोकामध्ये श्रेष्ठ आणि मुख्येत्वेकरून विष्णुव्रताचाच आश्रय करणारा इंद्रध्युम्न ह्या नावाने प्रसिध्द आस पंड्य देशाचा राजा होता.||७||                                                                                                                                                                                                          भावार्थ:-----हे परीक्षिते,एकेवेळी मलयपर्वतावर आपल्या आश्रमामध्ये राहत असलेला तो जटाधारी तपोनिष्ठ इंद्रध्युम्न राजा,पूजेचा समय झाला असता स्नान करून,अंत:करणाचा निग्रह करून व मौनव्रत धारण करून सर्वसमर्थ आणि सर्वदु:ख निवारक अशा अच्युत भगवंताचे पूजन करीत होता ||८||                                                                                    भावार्थ:-----तेव्हा शिष्यगणांनी परीवेष्ठीत असा महायशस्वी अगस्त्य ऋषी,त्या इंद्रध्युम्न राजाच्या आश्रमामध्ये भगवदिच्छेनेच प्राप्त झाला.त्याने राजा आपले पूजन वगैरे न करिता एकांतामध्ये स्वस्थ बसला आहे अस पाहून कृध्ह झाला||९||                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:----आणि त्याने त्या इंद्रद्युम्न राजाला शाप दिला कि,जसा हत्ती उद्धट बुद्धीने युक्त असतो तसा अशिक्षित बुद्धी हा दुष्ठ दुरात्मा राजा,ब्राम्हणांचा अवमान करीत आहे,यास्तव हा अत्यंत अज्ञानरूप अशा त्या गजयोनिलाच पावो||१०||                                                                                                                                     भावार्थ:----श्री शुकाचार्य म्हणाला-हे राजा,ह्याप्रमाणे शाप देवून भगवान अगस्य मुनी,अनुंयायी शिष्यासहवर्तमान निघून गेला असता,इकडे राजर्षी इंद्रध्युम्नही ते प्रारब्धकर्माचे फळ आहे असे जाणून -||११||                                                                                                                                           भावार्थ:----आत्मस्वरूपाच्या स्मृतीच्या नाश करणाऱ्या गजयोनीला प्राप्त झाला.त्याने राजा आपले हरीपुजेच्या प्रभावामुळे ज्या गजयोनिमध्येही त्याला पुन्हा आत्मस्मृती प्राप्त झाली||१२||                                                                                                                                          भावार्थ:-----ह्याप्रकारे करून कमलनाभ भगवंताने गजेंद्राची मुक्तता करून पर्षदाच्या स्वरूपाला पावविलेल्या त्या गजेंद्राने व इतरही आपल्या पर्षदानि युक्त होवून ,ज्याचे गजेंद्र मोक्षनादिरूप कर्म,गंधर्व सिद्धी आणि देव यांनी गायन केले आहे आशय त्या पद्मनाभाने गरुडावर आरूढ होवून अलौकिक अशा आपल्या वैकुंठस्थानाप्रत गमन केले ||१३||                                           भावार्थ:----हे कुरुश्रेष्ठा आहाराजा,हा गजेंद्रमोक्ष रूप कृष्णाचा पराक्रम मी तुला सांगितला आहे,हे चरित्र,श्रवण करणाऱ्या लोकांची प्राप्ती करून देणारे,यशाची वृद्धी करणारे,कलीसबंधी पापाचा नाश करणारे,आणि दु:स्वप्नाचा नाश करणारे आहे.||१४||                                                                                                                                                    भावार्थ:----हे राजा,ह्या प्रकारच्या ह्या पुण्यकारक आख्यानाचे धर्मांदिपुरूशार्थांच्या प्राप्तीची इच्छा करणारे ब्राहमण,प्रातःकाळी उठून स्नानादिकेकरून शुद्ध होत असते दुःस्वप्नादिकांच्या शांततेकरीता पठन करितात.||१५||                                                                                                                          अर्थः---हे कौरवश्रेष्ठा गजेंद्राची मुक्तता केल्यानंतर सर्व भूतात्मक व सर्वव्यापी श्रीहरी प्रसन्न होऊन,सर्व प्राणी मात्र श्रवण करीत असतां त्या गजेंद्राला असे म्हणाला कि,-||१६||                                                                               भावार्थः---श्रीभगवान म्हणाला-हे वत्सा जे पुरुष,मला,तुला व हे सरोवर,त्रिकुटपर्वत,त्यांतील गुहा,वेत,पोकळ कळंक,आणि भरीव कळंक,ह्याची स्थाने देव वृक्ष||१७||                                                                                  भावार्थः---हि त्रिकुटपर्वताची शिखरे,ब्रम्हदेव,मी व शिव ह्यांची निवासस्थाने;क्षीरसागर व देदीप्यमान असे श्वेतद्वीप हि दोन माझी प्रिय स्थाने,श्रीवत्सलांछन,कौस्तुभमणी,वैजयंती माळां,माझी कौमोदकिनामक गदा,सुदर्शन चक्र,पांचजन्य शंख,पक्षिराज गरुड,||१८-१९||                                                                         भावार्थः---माझी सूक्ष्मकालरूप शेष,माझ्या आश्रयाला असणारी लक्ष्मी देवी,ब्रम्हदेव,नारद ऋषी,शंकर,प्रल्हाद||२०||                                                       भावार्थः---मत्स्य,कूर्म व वराह इत्यादिक अवतारांनी केलेली माझी अत्यंत कर्मे,सूर्य,चंद्र,अग्नि,प्रणव,यथार्थ-भाषण,माया,गाई,ब्राह्मण,  अविनाशी धर्म,दक्षाच्या कन्या ज्या-धर्म,सोम व कश्यप ह्यांच्या भार्या------||२१-२२||                                                                 भावार्थः---गंगा,सरस्वती,नंदा,यमुना,ऐरावत,ध्रुव,सात ब्रहमर्षी आणि पवित्रकीर्ती असे धार्मिक मनुष्य,तशाच माझ्या विभूती यांचे जे पुरुष प्रभातकाली उठून व शुचिर्भूत होऊन एकाग्र अंतःकरणाने स्मरण करितात ते सर्व पातकांपासून मुक्त होतात.||२३-२४||                                                                                       भावार्थः---आणि हे राजा,प्रभातकाली उठून जे पुरुष,ह्या तूं केलेल्या स्त्रोत्राने,माझे स्तवन करितात त्यांना मी अंतकाळी निर्मल मती देतो.म्हणून आपण--जीवानी प्रभातकाळी उठून स्त्रोत्राने ईश्वराचे स्तवन करावे,करण त्यामुळे अंतकाळी निर्मल बुद्धि होते.||२५||                                                                                        |श्रीशुक उवाच                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |                     इत्यादिश्य ह्रषिकेश: प्रध्माय जलजोत्तमम् | हर्षयन्विबुधानीकमारूरोह खगाधिपम् ||२६||              भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे त्या गजेंद्राला सांगून व आपला सर्वोत्कृष्ट शंख वाजवून देवगणांना आनंद देणारा भगवान ऋषिकेश,वैकुंठास जाण्याकरिता गरुडावर आरूढ झाला.||२६||                                                          ४-----याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधामध्ये गजेंद्रमोक्षकथननामक हा चवथा(४)अध्याय सव्विस(२६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||४||                                                                                                        |                                     ||श्रीकृष्णाअर्पणमस्तू ||  ||श्रीसद्गुरुर्पणमस्तू ||                                                                                                                              _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                   |५---आतां पुढे आठ अध्यायांनी,ज्यामध्ये स्वभक्तांच्या पक्षपाताने प्रभुणे स्त्रीरूप धारण केले आहे असे अमृताख्यान वर्णन केले त्यांपैकी ह्या पांचव्या अध्यायामध्ये पांचवे व सहावे मन्वंतर आणि विप्रशापामुळे संपत्तीरहित देवांनी केलेली श्रीहरीची स्तुती सांगितली आहे.||५||                                                                                                                                | ५------              २---देवासुर—संग्राम—[१]देवांचे ब्रह्मदेवाकडे जाणे आणि ब्रह्मदेवकृत भगवंतांची स्तुती.     _____________________________________________________________________________________________                                                            |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |                राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् | गजेन्द्रमोक्षनं पुण्य रैवतं त्वन्तरं श्रुणु ||१||                                         भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,अपुन्यकारक व पापनाशक असे हे हरीचे गजेंद्रमोक्षरूप कर्म तुला कथन केले.आता                          रैवमन्वतर श्रवण कर.||१||                                                                                                                                                                                   भावार्थः---तामसमनूचा सखा भाऊ जो रैवत तो पांचवा मनु झाला व त्याचे अर्जुनप्रमुख बलीविन्ध्यादीक पुत्र झाले.||२||                                                               भावार्थः---हे राजा,विभूनामक इंद्र झाला,भूतरय इत्यादिक देवगण झाले व आणि हिरण्यरोमा,वेदशिरा,ऊर्ध्वबाहू,देवबाहू,सुधामा,पर्जन्य व महामुनी हे सप्तर्षी झाले.||३||                                                                                                                                                                    भावार्थः---तेथे शुष्णनामक ऋषी,व त्याची विकुंठानामक पत्नी ह्या उभयंतापासून वैकुंठनामक श्रेष्ठ देवांससहवर्तमान आपल्या  स्वतः भगवान अवतीर्ण होऊन तो वैकुंठ ह्या नावाने प्रसिद्ध झाला.||४||                                                                                                                                 भावार्थः---हे राजा,त्या भगवंताने रमादेविच्या प्रार्थनेवरून तिचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने सर्व लोकांना पूज्य असा वैकुंठ लोक रचिला आहे.त्या वैकुंठनामक श्रीहरीचा पराक्रम,ब्राहमण-भक्ती इत्यादिक गुण आणि मोठ्या समृद्धी हि मी सर्व तुला संक्षेपाने पूर्वी कथन केलीच आहेत,कारण,विष्णूचे संपूर्ण जो वर्णन करील तो भूमीसंबंधी रज:कणांचीही गणना करील.||५-६||                                भावार्थः---असो.चक्षुचा पुत्र चाक्षुष हा सहावा मनु झाला आणि पुरू,पुरुष व सुद्दुम्न हे ज्यामध्ये प्रमुख आहेत असे त्याचे पुत्र झाले||७||  भावार्थः---हे राजा,त्या मन्वंतरामध्ये मंत्रद्रुमनामक इंद्र झाला,आप्यादिक देवगन झाले आणि हविष्मान्,विरक,सुमेधा,उत्तम,मधु,अति--    नामा व सहिष्णू हे सात मुनी झाले.||८||                                                                                            भावार्थः---तसाच त्याही मन्वंतरामध्ये वैराज व त्याची पत्नी संभूती ह्या उभयंतापासून नानाप्रकारच्या क्रीडा करणारा जगत्पालक भगवान,पुत्ररूपाने आपल्या वंशाने अवतीर्ण होऊन तो "अजित" नावाने प्रसिद्ध झाला.||९||                                                                                                                           भावार्थः----आणि हे राजा,त्यानेच--अजितने क्षीरसागराचे मंथन करून देवांना अमृत साधून दिले व जलामध्ये भ्रमण करणारा मंदरपर्वत कूर्मरूपाने आपल्या पृष्ठभागी धारण केला.||१०||                                                                                                                                                          |                 यथा भगवता ब्रम्हन्मथितः श्रीरसागरः | यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ||११||                                             भावार्थ:---राजा म्हणाला-हे ब्रहमण,भगवंताने ज्या प्रकाराने क्षीरसागराचे मंथन केले व ज्यांच्याकरीता केले व ज्याकारणास्तव कूर्मरूपाने मंदराचलाचे धारण केले.||११||                                                                                            भावार्थः---तसेच ज्याप्रकारेकरून देवांनी अमृत प्राप्त करून घेतले आणि त्या मंथनापासून अमृताखेरीज दुसरे काय उत्पन्न झाले,हे सर्व भगवंताचे अत्यंत अद्भुत कर्म मला कथन कर.||१२||                                                                                                                                       भावार्थः---कारण,तूं उत्तमप्रकारेकरून प्रश्न केलेल्या भक्तपालक भगवंताच्या महिम्याने बहुकाळपर्यंत तापत्रयाने दुःखित झालेले माझे चित्त तृप्तच होत नाही.||१३||                                                                                             भावार्थः---सुत म्हणाला---हे द्विज हो,ह्याप्रमाणे भगवान व्यासपुत्राला,राजाने उत्तमप्रकारेकरून प्रश्न केला असतां,त्याच्या प्रश्नाचा आनंदपूर्वक स्वीकार करून त्याने हरीचे माहात्म्य कथन करण्यास प्रारंभ केला.||१४||                                                                                                                         भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे राजा,जेव्हा युद्धामध्ये असुरांनी,सोडिलेल्या तीक्ष्ण आयुधांच्या योगेकरून प्रहार केलेले व गतप्राण होऊन पडलेले पुष्कळ देव,पुनरपि जिवंत होऊन उठत नाहीसे झाले.||१५||                                                                                                                                                      भावार्थ:---आणि हे राजा,जेव्हा दुर्वासमुनीच्या शापाने(एकेवेळी दुर्वासऋषीने,मार्गामध्ये ऐरावतावर अंबारी-मध्ये बसून जाणाऱ्या इंद्राला पाहिले,तेव्हा आपल्या कंठांतील माळा प्रसाद म्हणून त्याला अर्पण केली.तेव्हा ऐश्वर्यमदाने मत्त झालेल्या त्या इंद्राने,अनादरपूर्वक ती माळा,ऐरावताच्या मस्तकावर ठेविली असतां त्या मत्त ऐरावताने पायांनी चूर्ण करून टाकिली.म्हणून आपण--जीवानी ऐश्वर्य असावे,पण त्याचा मद--अहंकार असू नये,करण अहंकारामुळे निश्चित अधोगती--दु:खाची प्राप्त होतेच---तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या त्या दुर्वासऋषीने इंद्राला शाप दिला की,"तू तिन्ही लोकांसहवर्तमान संपत्तीरहित हो.")इंद्रासहवर्तमान तिन्ही लोक लक्ष्मीरहित झाले,तेव्हा यज्ञयागादी कर्मे नष्ट झाली.ते इंद्र-वरून-प्रभृती देवगणांनी पाहून,नानाप्रकारच्या युक्तींनी आपापल्यामध्ये विचार चालविला असतंही जेव्हा त्यांना लक्ष्मीवगैरे प्राप्त होण्याचा निश्चयपूर्वक उपाय काहीच सुचेना,तेव्हा त्या सर्वांनी मेरू पर्वताच्या मस्तकावर ब्रहमदेवाच्या सभेमध्ये गमन केले आणि ब्रहमदेवाला प्रणाम करून झालेला सर्व वृत्तांत कथन केला.||१६-१७-१८||                                                              भावार्थ:----हे राजा,त्या ब्रहमदेवाने,निर्बल व निस्तेज झालेल्या इंद्र-वायू-प्रभृती देवांना व अमंगल प्राय झालेल्या लोकांना पाहून आणि त्यांच्या विपरीत तेजोबलादिकांनी युक्त असलेल्या असुरांना पाहून,एकाग्र मानाने पुरुषोत्तमाचे स्मरण करीत असता,हरीला शरण गेलो असता आम्हला पूर्वी प्रमाणे सर्व संपत्ती प्राप्त होईल असा निश्चय करून,प्रफुल्लीत मुख झालेला तो सूरश्रेष्ठ भगवान् ब्रहमदेव,त्या देवांना म्हणाला कीं,--------------- ||१९||||२०||                                                                                     भावार्थ:----हे देवहो मी--ब्रह्मदेव,शंकर,तुम्ही व असुर वगैरे मानव,पक्षी,वृक्ष व स्वदेज प्राणी हे सर्व ज्याच्या पुरुषरूप अवताराच्या अंशाच्या अंशांनी(मरीच्यादिकांनी)उत्पन्न केलेले आहेत त्याच अक्षय परमात्म्याला आम्ही शरण जावू या.जेवढे नाम-रूपांनी युक्त आहेत ते सर्व सगुण--निराकार किंवा सगुण-साकार अक्षय--पुरुष नसून क्षय पुरुष आहेत.म्हणून आपण क्षय पुरुषास शरण न जाता अक्षय पुरुषास शरण जावावयास पाहिजे,कारण तो परमात्मा नामरूपरहित आहे,तोच सर्वांचे मुळ-स्वरूप असून सुखरूप आहे.आपणास--जीवास सुखरूपतेची गरज आहे.||२१||                                                                                                                                                    भावार्थ:----आता असुरादिकांची सुद्धा जर उत्पत्ती ह्यांच्याच पासून झाली आहे तर हा सर्वांशी सारखाच असणारा मग त्याला शरण जावून उपयोगी तरी काय?असे म्हणशील तर खरे तथापि हा आमचा पक्षपाती होईल असे सांगतो--–हे देवहो,ज्याला--परमात्म्याला कोणाचा वध,रक्षण,उपेक्षा अथवा आदर करण्याचा पक्षपात नाही तथापि जगताची उत्पत्ती स्थिती व लय करण्याकरिता यथायोग्य काळी जो अनुक्रमाने रज,सत्व,व तम ह्या गुणांचा स्वकर करितो.मायेचा स्वीकार करणे किंवा न करणे त्यात तो स्वत्रंत आहे.तो मायेच्या ताब्यात नसून,माया त्याच्या ताब्यात आहे.म्हणून आपण--जीवानी आपल्या ठिकाणी जे अज्ञान आहे,सत्संगाद्वारे निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून व सर्व विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनूभव घेतल्यास आपण सुखरूप होउत.||२२||                                                                                                                                           भावार्थ:----हि वेळ तर त्या प्राण्यांच्या स्थितीकारितां सत्वगुणांचा स्वीकार करणाऱ्या भगवंताची मर्यादा परिपालन करण्याची आहे.म्हणून त्या जगद्गुरुला आम्ही शरण जावू या,म्हणजे तो देवांचा प्रिय परमेश्वर आम्हा स्वकीयजणांचे कल्याण करील.||२३||     भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणतातः---हे शत्रूदमना राजा,ब्रहमदेवाने,ह्याप्रमाणे देवांना सांगून त्यांच्या सहवर्तमान ज्या क्षीर समुद्राचे ठिकाणी,ज्या परमात्म्याने मायेचा स्वीकार केलेला आहे,असा श्रीहरी राहतो,त्या साक्षात भगवंताच्या स्थानप्रत गमन केले.||२४||   अर्थ:----आणि हे राजा,त्याठिकाणी पूर्वी ऐकीलेल्या व दृष्टी न पडणाऱ्या भगवंताची प्राप्ती होण्याकरिता इंद्रियस्थैर्यपूर्वक लोकांमध्ये अप्रसिध्द अशा वेद्वाणींच्याहि योगाने त्याची स्तुती केली.म्हणून आपण--जीवानी ज्या परमात्म्याने मायेचा स्वीकार केलेला आहे,त्याचीच स्तुती करावी,तर आण्याची स्तुती करू नये.त्याचीच म्हणजे ज्याने मायेचा स्वीकार करून म्हणजे सत्व-गुण,रजो-गुण व तमो-गुण याचा स्वीकार करून जो जगाची उत्पत्ती--ब्रह्मदेव,जगाची स्थिती--पालन--विष्णू,व जगाचा संहार--शंकर करतो,त्यास शरण जावे,तर अन्य जे कोणीही असो,त्यास शरण जाऊ नये,कारण ते सुखरूप नाहीत,तर सुख--दु:खांनी युक्त आहेत.आपणास--जीवास सुख   --दु:ख नको,तर सुखरूपता हवी आहे.||२५||                                                                    भावार्थ:----ब्रहमदेव म्हणाले:---हे देवहो हे देवा-मनापेक्षाही वेगवान व वाणीतील अविषय,अतर्क्य,उपाधीशुन्य,सर्वांतर्यामी,अनंत,आद्य,      विकारशुन्य,सत्यस्वरूप,सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आणि संकटकाळी सर्वप्रकारे रक्षण करीत असल्यामुळे आश्रय करण्यास योग्य अशा तुला आम्ही नमस्कार करितो.म्हणून जीवानी असा निर्गुण--निराकार असलेलाच परमात्म्याचा अनुभव घेऊन परमात्मारुपच व्हावे.||२६||                                                                                                    भावार्थ:---त्याचप्रमाणे प्राण,मन,बुद्धी आणि अहंकार ह्यांचा ज्ञाता--जाणणारा,शब्दादि विषय व इंद्रिये ह्या उभयंत्याच्या रूपाने भासमान--कल्पित भासणारा,देह्शुन्य--स्थूल-देह नसलेला,स्वप्नदर्शी पुरुषाप्रमाणे अज्ञानरहित अक्षय--कूटस्थ-रूपाने असणारा,आकाशा---प्रमाणे-सर्वव्यापी,तिन्ही युगांमध्ये प्रगट होणारा--ब्रह्मदेव--विष्णू--शंकर असलेला,आणि ज्याचेठीकानी जीव पक्षपाती--भेद,अविद्या व तिला निवृत्त करणारी विद्या ह्या दोन्हीही नाहीत त्या तुला आम्ही शरण आलो आहो.||२७||                                                                                                          भावार्थ:---ह्याप्रमाणे अविक्रीयत्वादिक व सर्वज्ञादिक गुणांनी ईश्वराचे सत्यत्व व श्रेष्ठत्व कथन केले.आता संसार चक्राच्या आधारपनानेही पुनरपि तेच दर्शवित असता म्हणतो कि,-हे परमेश्वरा,ज्यामध्ये मन हे मुक्या आहे,ज्याला दहा इंद्रिये व पंचप्राण अशा पंधरा आर आहेत,ज्याची गती शीघ्र आहे ज्याच्या,हे जीवाचे देहरूप चक्र ज्याच्या मध्यभागी तीन गुण हे टुंबे,जे विधुल्लते सारिखे चंचल आहे ज्याची आठ प्रकृती हि धावप्रमाणे आवरण आहेत आणि जे मायेच्या योगाने प्रेरित आहे,असे हे जीवाचे देहरूप चक्र ज्याच्या आश्रयाने राहिले आहे त्या तुज सत्यस्वरूप परमात्म्याला मी शरण आलो आहे ||२८||                                                                                                          भावार्थ:---आता सर्व जीवांचा नियंता वगैरे असल्यामुळे ईश्वरच सर्वांमध्ये वरिष्ठ आहे हे सांगण्याच्या अभिप्रायाने ब्रहमदेव भाषण  करतो की,---जो जीवाच्या समीपभागी नियंतृरूपाने--नियंत्रणरूपाने असतो,ज्याचे ज्ञान हेच मुख्य स्वरूप आहे,जो--ईश्वर प्रकृतीहून पर,अदृश्य,निर्विकल्प,आणि देशत व कालत परिच्छेद रहित असे जे ब्रहम तत्स्वरूपी आहे आणि ज्याची उपासना विवेक पुरुष,योगरूप प्राप्ती साधन करितात,कारण तो ईश्वर सर्वज्ञ आहे व स्वतंत्र आहे--म्हणजेच माया त्याच्या अधीन आहे,तो मायेच्या अधीन नाही.म्हणून आपण सत्संग करून मायेस आपल्या स्वाधीन करावे--म्हणजेच अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान संपादन करून,व सर्व विषयांचा त्याग करून त्या परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||२९||                                                                                                          भावार्थ:---जिच्या--मायेच्या योगाने जन मोहित होवून आत्मस्वरूप जाणत नाहीत अशा--–ज्याच्या मायेचे कोणीही अतिक्रमण करू शकत नाही,मायारूप स्वशक्ती व तिचे गुण ह्यांना ज्याने अगदी जिंकले आहे आणि जो सर्वभूताचे ठिकाणी सारखा आहे,त्या परमेश्वराला आम्ही नमन करितो.आपण तिन्ही गुणांना जिंकून व त्यांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||३०||         भावार्थ:----आता स्वरूप जाणत नाही आशा---ज्याच्या मायेचे कोणीही अतिक्रमण करूं शकत नाही,मायारूप स्वशक्ती व तिचे गुण ह्यांना ज्याने अगदी जिंकिले आहे आणि जो सर्वभूतांचे ठिकाणी सारखा आहे,त्या परमेश्वराला--ईश्वरास आम्ही नमन करतो.||३०||  भावार्थः---आतां स्वरूप जाणत नाही असे जे म्हटले होते तेच कथन करितो की---,ज्यांच्यामध्ये रजोगुण व तमोगुण मुख्य आहेत अशा असुरांची तर गोष्ट नकोच परंतु,ज्यांच्या प्रियतनुरूप सत्त्वगुनानेच उत्पन्न झालेले असे हे आम्ही देव व ऋषीही,सत्ता व प्रकाश ह्यांच्या योगाने आत व बाहेर प्रकट असलेले हि त्याचे निरुपाधिक स्वरूप जाणत नाही,त्याला--ईश्वरास नमस्कार करितो.||३१||                                                                                                                     भावार्थः---असो.आता विराड्-रूपाने स्तुती करीत प्रार्थना करतो की,---जरायुज,अंडज,स्वेदज आणि उद्गिज्ज अशा चार प्रकारच्या भूतसृष्टीने युक्त अशी त्यानेच उत्पन्न केलेली हि पृथ्वी,ज्याच्या चरणस्थानी आहे आणि जो अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न अप्रच्यूतस्वरूप व स्वतंत्र आहे तो--ईश्वर महापुरुष भगवान आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३२||                                                            भावार्थः----तसेच ज्यापासून तिन्ही लोक व सर्व लोकपाल उत्पन्न होतात,वाचतात व वृद्धी पावतात ते महाशक्तीयुक्त उदक,ज्याचे रेत आहे तो अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न असल्यामुळे अप्रच्युतस्वरूप असा परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो||३३||                                                                                            भावार्थः----तसेच ज्याला देवांचे अन्न,बल व आयुष्य असे म्हणतात आणि जो प्रजांची वृद्धी करणारा व वृक्षांचा अधिपती आहे तो चंद्र ज्यांचे मन आहे,तो अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो||३४||                                                                                                                                        भावार्थ:---यज्ञादी कर्मानुष्ठानाकरीता ज्याची उत्पत्ती झाली आहे,जो उदरामध्ये पाक होण्यास योग्य अशा अन्नादिकांचे पचन करीत असून समुद्रामध्येही वाडरूपाने उदकाने शोषण करितो आणि ज्याच्यापासून द्रव्य उत्पन्न झाले आहे तो अग्नी ज्याचे मुख झाला आहे तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्य परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३५||                                                                       भावार्थः---तसाच वेदत्रयाचे स्वरूप,ब्रह्मदेवाचे उपासनास्थान,अर्चिरादि मार्गाधीष्ठात्री देवता,मुक्तीचे द्वार,अमृतस्वरूपी आणि कालात्मक असल्यामुळे मृत्युरूपी असा हा सूर्य ज्याची दृष्टी आहे तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३६||                                                                                     भावार्थः---तसाच जो चराचर प्राण्यांची मानसिक शक्ती,शरीर बल आणि इंद्रियसामर्थ्य ह्या धर्मांनी युक्त आहे व जसे सार्वभौम राजाला त्याचे सेवक अनुसरून राहतात त्याप्रमाणे ज्याला आम्ही अनुसरून राहिलो आहो असा हा प्राणरूप वायू ज्याच्या प्राणापासून उत्पन्न झाला आहे तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३७||                                                                                                                                      भावार्थः---तशाच ज्याच्या श्रवणेंद्रिययापासून दिशा उत्पन्न झाल्या,ज्याच्या ह्र्द्यापासून देहगत छिद्रे उत्पन्न झाली आणि प्राण,अपान, व्यान,उदान,समान,नाग,कूर्म,कृकल,देवदत्त व धनंजय हे दहाप्राण,इंद्रिये,मन आणि शरीर ह्यांना आश्रयभूत असे आकाश ज्या पुरुषाच्या नाभीपासून उत्पन्न झाले आहे तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३८||                                                                                                                                           भावार्थः----तसाच ज्याच्या बलापासून महेंद्र प्रसादापासून सर्व देव,क्रोधापासून रुद्र,बुद्धीपासून ब्रह्मा,देहच्छिंद्रापासून छंद व ऋषी आणि शिश्नापासून प्रजापती हे उत्पन्न झाले,तो--ईश्वर अचिंत्यश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||३९||                                                                                                                                             भावार्थ:---तशीच ज्याच्या वक्षस्थळापासून महालक्ष्मी,छायेपासून पितर,स्तनांपासून धर्म,पृष्ठभागापासून अधर्म,मस्तकापासून स्वर्ग आणि क्रीडेपासून अप्सरा उत्पन्न झाल्या,तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||४०||                                                                                                 भावार्थः---तसाच ज्याच्या मुखापासून ब्राहमण व इंद्रियांनी न समजणाऱ्या अर्थांचा बोध करणारा वेद,बाहुंपासून क्षत्रिय व "प्रजापालनसामर्थ्य",मांड्यापासून वैश्य व त्याची वृत्ती (व्यापाराचे नैपुण्य)आणि चरणांपासून वेदव्यतिरिक्त शुश्रुषा वृत्ती तिच्यावर उपजीविका करणारा शुद्र ह्यांची उत्पत्ती झाली.तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हावर प्रसन्न होवो.||४१||                                                                                                                                      भावार्थः---तसाच ज्याच्या अधरोष्ठापासून लोभ,उत्तरोष्ठापासून प्रीति,नासिकेपासून कांती,स्पर्शापासून पशूंना हितकारक काम,भृकुटी--- पासून यम आणि पापण्यापासून काल ह्यांची उत्पत्ती झाली तो--ईश्वर अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||४२|| भावार्थः---आणि फार तर काय परंतु पंचमहाभूते,काल,कर्म,सत्त्वादि--सत्त्व,रजो,तमो गुण व भौतिक प्रपंच मिळून असलेले,विद्वान लोकांनी त्या ज्यावर अतर्क्य असे हे कार्यकारणात्मक सर्व जग,ज्याच्या योगमायेने केले आहे असे म्हणतात तो--ईश्वर  अचिंत्यैश्वर्यसंपन्न परमात्मा आम्हांवर प्रसन्न होवो.||४३||                                                                                                    भावार्थः---ह्याप्रमाणे ईश्वराचे सप्रपंच--प्रपंचसहित,रूप वर्णन करून,आतां निष्प्रपंचरूप--प्रपंचरहित,वर्णन करून त्याला  करतो की,---ज्याने मन स्वानंद-लाभानेच परिपूर्ण झाले आहे,ज्याचे ठिकाणी सर्व शक्ती उपराम पावल्या आहेत आणि जो योगाने रचिलेल्या प्रकृति-गुणाचे-ठिकाणी दर्शनादि वृत्तींनी आसक्त होत नाही--म्हणजेच सर्वज्ञ असल्यामुळे गुणासहित,दर्शनासहित अशाप्रकारच्या वृत्तींत आसक्त नाही,तर अलिप्त आहे,त्या वायूप्रमाणे सर्वत्र संचार करीत असलेल्या व कोठेच आसक्त न होणाऱ्या तुला--ईश्वरास  नमस्कार असो.||४४||                                                                                                 भावार्थः---याप्रमाणे भगवत्प्रसादाची प्रार्थना करून,आतां त्याच्या दर्शनाची प्रार्थना करतो की,असा अचिंत्यशक्ती व भक्तवत्सल तूं,तुझे हास्ययुक्त मुखकमल अवलोकन करण्याची इच्छा धरून शरण आलेल्या आम्हांला,आमच्या इंद्रियांना गोचर होईल असे आपले स्वरूप दाखीव,कारण इंद्रियांना जो गोचर असतो,त्यांनाच आपले दु:ख--उणीवा व्यक्त करता येतात.||४५||                                                      भावार्थः---हे विभो,तुझे वागणे पुष्कळ वेळ भक्तांच्या इच्छेनुरूप घडत आहे.कारण,त्या त्या प्रसंगी भक्तांच्या इच्छेने किंवा आपल्या इच्छेने धारण केलेल्या स्वरुपांनी आम्हांला अशक्य असे जे कर्म ते तू--ईश्वर स्वतः करीत आहेस.||४६||                                                                                                                                                                                भावार्थ:---(आता तुझ्यापासून विमुख असलेल्या लोकांनी केलेली कर्मे अशी विपरीत फल देणारी होतात,अशी भक्तीपूर:सर तुझे ठिकाणी अर्पण केलेली आमची पूर्वीची पुण्यकर्मे विपरीत फल देणारी होण्यास योग्य नाहीत असे सांगतो-)देहाभिमानी व विषयासक्त अशा जणांची कर्मे जशी बहुत क्लेश व अल्प फल ह्यांनी युक्त असून परिणामी निष्फळ होतात तसे तुझ्याठीकानी अर्पण केलेले कर्म निष्फळ होत नाही.म्हणून आपण--जीवानी आपली कर्मे ईश्वरास निष्काम बुद्धींनी अर्पण करावी,तर सकाम बुद्धींनी अर्पण करू नये.||४७||                                                                                                                                          भावार्थ:----तसेच अतिअल्प,व आभासमात्र असलेलेही कर्म ईश्वराचे ठिकाणी अर्पण केले असता त्यापासून आयास--कष्ट होत नाहीत,कारण तो हा ईश्वराच पुरुषाचा आत्मा,प्रिय व हितकारक आहे म्हणून त्याचे ठिकाणी अर्पण केलेले निष्काम कर्म निष्फळ होत नाहीत.म्हणून आपण--जीवानी केलेली कर्मे निष्काम बुद्धीने ईश्वरास अर्पण करावी,कारण ती कर्मे निष्फळ ण होता परम्याकडे--सुखरुपतेकडे नेतात.||४८||                                                                                                                                           |                    यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् | एवमाराधनं विष्णोः सर्वेषामात्मनश्च हि ||४९||                                     भावार्थ:---आता ईश्वराचेठीकानी कर्म अर्पण केले असता त्यापासून अनंत फळ प्राप्त होते हे दर्शविते---हे राजा,ह्याप्रमाणे उदकाने वृक्षाच्या मुळाचे ठिकाणी सेवन केले असता त्यांच्या स्कंधाचे व शाखांचेही सेवन होते,त्याप्रमाणे विष्णूचे आराधन केले असता सर्व प्राण्याचे व आपले स्वत:चेही आराधन होते.म्हणून आपण--जीवानी ईश्वर--विष्णू हा मुळासाखर आहे व इतर प्राणी व आपण यांची स्कंध व फांद्या आहेत.म्हणून विष्णूची--ईश्वराची निष्काम भक्ती केली असता सर्व प्राण्यांची व  आपले स्वत:ची निष्काम भक्ती सारखेच असते.||४९||                                                                                                                     भावार्थ:----परंतु,असे असूनही भक्तिपूर:सर तुझेठीकानी अर्पण केलेले कर्म करून सुद्धा आम्हाला हे दु:ख होण्याचे कारण काय ते तूच जाणत आहेस अशा अश्याने म्हणतो की,---ज्याची स्वाभाविक कर्मे अतर्क्य आहेत,ज्याचा अंत नाही,जो स्वत: निर्गुण असून गुणांचा नियंता आहे आणि ज्याने सांप्रतकाळी सत्व-गुणांचा अंगीकार केला आहे त्या--ईश्वरास--तुला नमस्कार असो. ||५०||                           ५-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील अष्ठम(५) स्कंधामध्ये हरीस्तुतीनामक हा पाचवा(५) अध्याय पन्नास(५०)श्लोकांनि-- युक्त समाप्त झाला.||५||                                                                                                                   |                                  ||श्रीकृणार्पणमस्तू ||  ||श्रीसद्-गुरूअर्पणमस्तू ||                                                                                                                 ६-----आतां ह्या सहाव्या अध्यायामध्ये विष्णू प्रगट झाला असतां,देवांनी त्यांची स्तुती करून त्यांच्या सल्ल्याने असुरांसहवर्तमान अमृतप्राप्तीकरता समुद्रमंथनरूप मोठा उद्योग आरंभिला अशी कथा आहे.||६||      _____________________________________________________________________________________________                                                ६---                       २--देवासुर संग्राम—[२]देव आणि दैत्य यांचे मिळून समुद्रमंथन. _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                      |                एवं स्तुतः सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वरः | तेषामाविरभूद् राजन्सहस्त्रार्कोदयद्दुतिः ||१||                                                              भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणतात:---हे राजा,ह्याप्रमाणे देवगणांनी स्तुती केली असता,सहस्त्रसूर्योदयाप्रमाणे ज्याची कांती आहे असा  दु:खहर्ता भगवान भगवान ईश्वर,त्यांच्या अग्रभागी प्रकट झाला.||१||                                                                                                                     भावार्थ:---त्याच तेजाच्या योगाने ज्यांचे नेत्र दिपून गेले आहेत अशा देवांना आकाश,दिशा,पृथ्वी व आपला देह हि सुद्धा दिसत नाहीशी झाली.मग सर्वव्यापी ईश्वर कोठून दिसणार,दिसलाच नाही.||२||                                                             भावार्थः---असो.त्यावेळी शंकरासहवर्तमान ब्रहमदेवाने,ती भगवंताची मूर्ती अवलोकन केली,ती निर्मल असून पाचेसारख्या श्यामवर्णाने युक्त होती.तिचे नेत्र कमलगर्भाप्रमाणे आरक्तवर्ण होते.||३||                                                               भावार्थः---ती तापलेल्या पिंवळ्या वर्गाच्या रेशमी वस्त्राने युक्त होती,तिचे सर्व अवयव प्रसन्न व मनोहर होते,ती उत्तम मुख व सुंदर भ्रुकुटी ह्यांनी युक्त होती.||४||                                                                                          भावार्थः---ती महारत्नांची युक्त असलेल्या मुकुटाने व बाहूभूष्णांनी भूषित होती.कर्णाचे ठिकाणी असलेल्या कुंडलाच्या योगाने अत्यंत प्रकाशित झालेल्या गालांनी तिच्या मुखकमलावर शोभा आली होती,ती कमरेच्या ठिकाणी मेखला,हातामध्ये कडीतोडे,कंठामध्ये हार व पायांमध्ये नुपुरे ह्यांनी सुशोभित होती,तिच्या कथांमध्ये कौस्तुभरुपी भूषण होते,ती वक्षस्थळाचे ठिकाणी लक्ष्मीला धारण करीत असे,तिने गळ्यामध्ये वनमाला धारण केली होती आणि तिची उपासना मूर्तीमंत सुदर्शनादी अस्त्रे करीत असत.अशा त्या परमपुरुषाच्या मूर्तीला अवलोकन करून साष्टांग नमस्कार केलेल्या सर्व देवांसहवर्तमान तो ब्रहमदेव स्तुती करूं लागला की,------------||५-६-७||                       भावार्थः----ब्रहमदेव म्हणाला---हे प्रभो,निर्गुण,उत्पत्तीस्थिती-लयशून्य,अपार मोक्षसुखाचा समुद्र,परमाणुपेक्षासुद्धा सूक्ष्म,अचिंत्य प्रभावाने युक्त व ज्याच्या स्वरूपाला इयत्ता नाही--सुरवात नाही, अशा तुला--ईश्वरास नमस्कार असो.||८||                                                  भावार्थः----आता ईश्वराचे स्वरूप सनातन आहे असे दर्शवितो---हे पुरुषश्रेष्ठा विधात्या,तुझे हे स्वरूपच वेदाने व तंत्राने सांगितलेल्या उपायांच्या योगाने कल्याणेच्छु पुरुषांनी सर्वदा पूजन करण्यास योग्य आहे.म्हणून आपण--जीवानी ईश्वराची पूजा करावी,कारण त्यामुळे आपले--जीवाचे अंत:करण शुद्ध होते.अहो खरोखर विश्वमूर्ती अशा ह्या तुझ्या स्वरूपाचे ठिकाणी आम्हां सर्व देवगणांसहवर्तमान तिन्ही लोकांना मी अवलोकन करतो म्हणून हे तुझे स्वरूप अपरिच्छिन--अमर्याद आहे.||९||                                                    भावार्थः---आतां त्याचे विश्वमूर्तीत्व सांगतो---हे परमेश्वरा,ज्याप्रमाणे मृत्तिका,घटाचा आदी अंत व मध्ये असते,त्याप्रमाणे तूंच ह्या जगताच्या आदी,अंती व मध्ये असून प्रकृतीपेक्षा पलीकडचा आहेस म्हणून हे जग सृष्टीच्या पूर्वी स्वतंत्र अशा तुझेचठिकाणी होते, सृष्टीकाळी तुझे ठिकाणीच आहे,व सृष्टीच्या अंतीही तुझेच ठिकाणी लय पावेल.||१०||                                      भावार्थः---आतां मृत्तिकादृष्टाताने प्राप्त झालेल्या परिणामवादाचा निरास करितो हे देवा,तूं स्वाधीन असलेल्या आपल्या मायेच्या योगाने हे विश्व निर्माण करून त्यामध्ये प्रविष्ट झाला आहेस म्हणून गुणांच्या परिमाणकालीही सावधानचित्त असलेले शास्त्रज्ञ विवेकी जन,मनांच्या योगाने निर्गुण अशा तुलाच अवलोकन करितात.म्हणून आपण--जीवानी अंत:करणाचा बाध करून परमात्म्यासी ऐक्य करावे.असे केले असता आपले--जीवाचे जन्म--मरण निवृत्त होऊन आपण--जीव सुखरूप होतो.||११||                                                                                                                                                                                                                                                        भावार्थ:---आतां हेच सदृष्टांत सांगतो---जसे मनुष्य,काष्ठांमध्ये असलेला अग्नी,गाईचे ठिकाणी असलेले तूप,भूमीमध्ये असलेले अन्न व उदक व उद्योगाचे ठिकाणी असलेली जीविका अनुक्रमे मंथन,दोहन,करून,खनन आणि व्यापार इत्यादिक उपायांनी प्राप्त करून घेतात त्याचप्रमाणे गुणांचे ठिकाणी असलेल्या तुला बुद्धीच्या योगाने विवेकीजन प्राप्त करून घेतात व तुझ्याशी संभाषणहि करितात.||१२||                         भावार्थः---तस्मात,हे प्रभो पद्मनाभा,ज्याप्रमाणे वणव्याच्या योगाने पिडीत झालेले हत्ती गंगाजल प्राप्त झाले असतां सुखी होतात त्याप्रमाणे बहुकाळपर्यंत मनांत असलेल्या ह्या सांप्रतकाळी प्रकट होणाऱ्या परमपुरुषार्थरुपी तुला प्रत्यक्ष अवलोकन करून,आज आम्हां सर्वांना परमानंद प्राप्त झाला आहे.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून परमपुरुषार्थ प्राप्त करून घ्यावा.||१३||

भावार्थः---आतां काय करावयाचे असेल ते सांग असे म्हणशील तर,हे अंतरात्म्या,आम्ही सर्व लोकपाल,ज्याकरिता तुझ्या चरणाजवळ प्राप्त झालो आहो ते काय तूं कर.कारण,---अंतर्यामीरूपाने सर्वसाक्षी असलेल्या तुला इतरांनी समजविन्यास योग्य अशी बाहेरची वस्तू काय बरे आहे?काहीच नाही,करण ईश्वर सत्य आहे व ईश्वरास देण्यास वस्तू मिथ्या आहे,सत्य असलेल्या ईश्वरास मिथ्या वस्तू देणे योग्य आहे का?मुळीच योग्य नाही.तर मग योग्य काय आहे?आपण अंत:करणाचा बाध केला करून परमात्म्यासी ऐक्य करणे हेच योग्य आहे,करण परमात्मा सत्य आहे व अंत:करणाचा बाध करून उरलेला परमात्मा व असलेला परमात्मा एकच आहे.||१४||                                                                                      भावार्थः---आतां,तुम्हीच कांही तरी उपाय करा,असे म्हणशील तर---हे ईश्वरा,मी,रुद्र,इतर देवादिक व दक्षप्रभृती प्रजापती हे सर्व,अग्नीपासून उत्पन्न झालेल्या ठींगन्याप्रमाणे तुझ्यापासून निराळे भासमान होत असल्यामुले आपल्या सुखाचे साधन जाणत  आहो कि काय?काहीच जाणत.म्हणून तूं ब्राहमणांच्या व देवांच्या सुखाचा उपाय हे अमुक कृत्य करा,असा आम्हांस सांग.||१५||                           भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे ब्रह्मादिकांनी स्तुती केलेला तो भगवान,जसा त्यांचा अभिप्राय होता त्याप्रमाणे जाणून,सर्व इंद्रियांचे संयमन करून आपल्यापुढे हात जोडून उभे राहणाऱ्या त्या देवांस,मेघासारख्या गंभीर वाणीने म्हणाला की,----||१६|| भावार्थः---आतां ईश्वराचीही अभिप्राय देवाप्रमाणेच होता हे सुचविण्याकरितां शुकाचार्य म्हणतो की,---हे राजा,देवाधीपति भगवान ते देवकार्य करण्याविषयी जरी एकटाच समर्थ होता तथापि तो स्वत:ही समुद्रमंथनादिकांनी क्रीडा करण्याची इच्छा करीत असता,त्यांना म्हणाला की,------------------||१७||                                                                                                    भावार्थः---श्रीभगवान म्हणाला---हे ब्रह्मण,हे शंभो,हे देवहो व गंधर्वादीकहो,तुम्ही सर्वजन एकाग्र अंतःकरणपूर्वक माझे भाषण श्रवण करा,म्हणजे तुमचे उत्तमप्रकारे कल्याण होईल.आपणही ईश्वराचे भाषण म्हणजे वेदवाणी सत्य समजून त्याप्रमाणे आचरण करून चौथा पुरुषार्थ प्राप्त करून घ्यावा.||१८||                                                                       भावार्थः---हे देवहो.तुम्ही आदी दैत्यदाननवांकडे जा आणि तुमची स्वतःची जो पर्यंत वृद्धी होईल तो पर्यंत कालाने अनुग्रह केलेल्या त्या दैत्यदानवाबरोबर सख्य करा.आपण--जीवानी सर्व-जीवासी ऐक्य करून परस्पराशी प्रेम देण्याचा प्रयत्न करावा. ||१९||                                                                                                      |                 अरयोsपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे | अहिमूषकवद् देवा ह्यर्थस्य पदविं गतैः ||२०||                                                     भावार्थ:----कारण,हे देवहो,एखादे मोठे कार्य व्हावयाचे असेल म्हणजे ते सिद्ध होण्याकरीता शत्रूबरोबरासुद्धा मैत्री केली पाहिजे,ती तुम्ही  करून तुमचा कार्यभाग झाला म्हणजे नंतर तुम्ही सर्पमूषकांप्रमाणे वध्य-घातक-भावाने वागावे.म्हणून आपण--जीवानी समोरचा शत्रू जरी असला तरी त्याच्याशी मैत्री करून कार्य करावे.कार्य झाल्यानंतर पूर्वीप्रमाणे वागावे.||२०||                                                                                                                                   भावार्थ:---असो.सख्य केल्यानंतर,ज्याचे प्राशन केले असतां मृत्यूने ग्रासलेलाही प्राणी अमर होतो असे अमृत उत्पन्न करण्याकरीता तुम्ही त्यांच्यासहवर्तमान सत्वर यत्न करा.असे केले असता आपणास--जीवास मृत्यूने ग्रासले असले तरी,मृत्युच्या ग्रासातून सुटून अमर होऊ शकतो.म्हणून आपण सर्व जीवाशी मैत्री करावी.||२१||                                                                                                     भावार्थ:---आतां,अमृत कसे उत्पन्न करावे?असे म्हनाल तर---हे देवहो,प्रथमतः क्षीरसागरामध्ये वल्ली,तृण,लता व औषधी ह्या घालून मंदरपर्वताचा मंथन करून आणि वासुकीची रज्जू--दोर करून माझ्या सहाय्याने तुम्ही आळस न करीता मंथन करा म्हणजे दैत्य क्लेशमात्र भोगणारे होतील व तुम्ही फळग्राही व्हाल.||२२-२३||                                                                             भावार्थः----आतां,बलिष्ठ सहकार्यांच्या योगाने साध्य होणाऱ्या गोष्टी त्यांना अनुसरून वागल्यावाचून सिद्ध होत नाहीत,असे मनांत आणून सामादिकांचा उपदेश करितो की,हे देवहो,असुर जे इच्छितील त्याला तुम्ही अनुमोदन द्ध्या.कारण,साममार्गाने जशी कार्य सिद्ध होतात तशी क्रोधावेशाने सिद्ध होत नाहीत.म्हणून आपण जीवानी कोणतेही कार्य करत असतांना क्रोध मार्गाचा स्वीकार न करता सामादिक--विवेक मार्गाचा अवलंब करावा.||२४||                                                                               भावार्थः----आणि समुद्रांतून उत्पन्न झालेल्या कालकुट विषापासून तुम्ही मुळीच भय बाळगु नका व मंथनापासून उत्पन्न होतील त्या वस्तूंविषयी तुम्ही काम क्रोध अथवा लोभ कदापि धारण करूं नका.कारण काम,क्रोध,लोभ हे साधने दु:खाकडे नेणारी आहेत,तर इष्ट साध्याकडे नेणारी नाहीत.||२५||                                                                                           भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे देवांना सांगून स्वेच्छानुसार वागणारा भगवान पुरुषोत्तम ईश्वर त्यांच्यासमक्ष गुप्त झाला.||२६||                                                                                                   भावार्थः---नंतर त्या भगवंताला नमस्कार करून ब्रहमदेव व रुद्र हे उभयंता आपापल्या स्थानाप्रत निघून गेले आणि इतर सर्व देव बलीच्या दरवाज्यांत प्राप्त झाले.||२७||                                                                                       भावार्थः---तेव्हा संधी आणि विग्रह ह्यांन योग्य काळ कोणता हे जाणणारा व म्हणूनच स्तुतीस पात्र अशा त्या दैत्याधिपती बलीने युद्धासाठी उद्दुक्त नसलेल्या त्या देवरूपी शत्रूंना पाहून युद्धाकरीता क्षोभून गेलेल्या आपल्या सेनापतीचे निवारण केले.||२८||                        भावार्थः---नंतर,ते देव,सर्वांना जिंकणारा,परम संपत्तीने युक्त व असुरसेनाधीपती सुरक्षित अशा सिन्हासणावर बसलेल्या त्या विरोचनपुत्र बलीराजाजवळ गेले.||२९||                                                                                     भावार्थः---तदनंतर महाबुद्धिमान अशा इंद्राने मधुरवाणीने त्याचे सांत्वन करून,पुरुषोत्तमाने सांगितलेले ते अमृत सर्व त्याला निवेदन केले.||३०||                                                                                                  भावार्थः---तेव्हा ते इंद्राने केलेले भाषण,बलीराजाला व जे तेथे पौलोम,कालकेय,शंबरासूर व अरिष्टनेमी वगैरे दैत्याधिपती होते त्यांना आणि जे त्रिपुरवासी होते त्यांनाही पसंत पडले.||३१||                                                                     |                  ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: | उद्दमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ||३२||                                                                   भावार्थ:---नंतर हे शत्रूतापना राजा,देवासुरांनी एकमेकांचे भाषण मान्य करून परस्परांशी मैत्री केली व अमृतप्राप्तीकरिता मोठा उद्योग आरंभिला||३२||                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---तेव्हा परीघासारख्या बाहूंनी युक्त व सशक्त असल्यामुळे दुर्मद अशा त्या देवदैत्यांनी मंदरपर्वताला बलात्काराने उपटून गर्जना करीत करीत ते त्याला समुद्राला कांठी नेऊ लागले.||३३||                                                                    भावार्थः---तेव्हा,नेतानेता इंद्र्दिक देव व बलीप्रभृती दैत्य हे सर्व दूरपर्वत पर्वताचा भार वाहिल्यामुळे श्रम पाऊन अगदी जेरीस आले आणि पुढे नेण्यास असमर्थ होऊन त्यांनी मार्गामध्येच त्या पर्वताचा त्याग केला.||३४||                                                   भावार्थ:---त्याठिकाणी पडता-पडतां त्या कनकपर्वताने आपल्या महाभाराच्या योगाने पुष्कळ देव-दैत्यांचे चूर्ण करून टाकिले.||३५||                                                                                                                |                 तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहुरूकन्धरान् | विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वजः ||३६||                                                           भावार्थ:---इतक्यामध्ये ज्यांचे बाहू,मांड्या व माना भग्न झाल्या आहेत आणि ज्यांच्या मनाचा उत्साह नाहीसा झाला आहे अशा त्या देवदैत्यांना जाणून त्या ठिकाणी भगवान गरुडध्वज अकस्मात प्रकट झाला.||३६||                                                                                                        भावार्थः---आणि पर्वताच्या पडण्याने अगदी चूर्ण झालेल्या देवदैत्यांना पाहून त्याने आपल्या अमृतदृष्टीने त्यांस जिवंत केले.आणि पूर्वीप्रमाणे,शक्तीयुक्त व व्रनरहित केले.||३७||                                                                                  भावार्थः---नंतर त्याने एका हाताने लीलेने तो पर्वत उचलून गरुडावर ठेविला आणि आपणही त्याच्यावर आरूढ होऊन देवदैत्यगणांसहवर्तमान समुद्राच्या समीपभागी गमन केले.||३८||                                                                                                                    |               अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: | ययौ जलान्त उत्सृज्य हरीणा स विसर्जित: ||३९||                                                                                                                                                                                                                                                                                        भावार्थ:---तेव्हा पक्षीश्रेष्ठ गरुडाने आपल्या स्कंधावरून त्या पर्वताला खाली उतरून समुद्राच्या उदकाजवळ ठेविला आणि श्रीहरीने जाण्याकरिता आज्ञा केल्यावरून तो गरुड तेथून निघून गेला.||३९||                                                   ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी अमृताख्यानसंबंधी मंदरपर्वतानयननामक हा(६)सहावा अध्याय(३९) एकूनचाळीस(३९)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||                                                                                |                                  ||श्रीकृष्णाअर्पणमस्तू || ||श्रीसद्-गुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                                              ___________________________________________________________________________________________                                       |७---आतां ह्या सातव्या अध्यायामध्ये मंथनापासून झालेल्या विषाच्या भीतीने सर्व जणांनी भगवान श्रीरुद्राची स्तुति केली असतां त्याने परमकृपेने त्या विषाचे प्राशन केले हि कथा वर्णन केलेली आहे.                                                                                                                       ७---                              २—देवासुर संग्राम—[३]समुद्रमंथनाला प्रारंभ.   ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                            |श्रीशुक उवाच                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |                        ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् | परिवीय गिरी तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,नंतर देवदैत्यांनी नागराज वासुकीला,तुलाही अमृतापैकी कांही भाग मिळेल असे सांगून,त्याचा देहरूप रज्जु,त्या मंदरपर्वताच्या सभोवती गुंडाळून अमृतप्राप्तीकरितां प्रयत्नपूर्वक मोठ्या हर्षाने समुद्रमंथन करण्यास प्रारंभ केला.त्यावेळी विषाद्गर करणारे अतितीव्र मुख,दैत्यांकडून धरविण्याकरितांच श्रीहरीने प्रथमतः ते मुख ग्रहण केले तेव्हां देवही त्या मुखाकडेच लागले.||१-२||                                                                                           भावार्थः---ते महापुरुष भगवंताने वेष्टित दैत्याधिपतीना बरोबर वाटले नाही म्हणून ते म्हणाले की,---वेदशास्त्राध्ययनसंपन्न आणि जन्मकर्मांनी प्रख्यात असे आम्ही सर्पाचे पुच्छरूप हे अमंगल अंग ग्रहण करणार नाही.असे म्हणून स्वस्थ बसलेल्या त्या दैत्यांना पाहून पुरुषोत्तम भगवंताने हंसत हंसत त्या मुखाचा त्याग करून देवांसहवर्तमान पुच्छाचा स्वीकार केला.ह्याप्रमाणे रज्जूग्रहणाविषयी स्थानविभाग करून ते कश्यपपुत्र देव-दैत्य मोठया प्रयत्नाने अमृताकरीता क्षीरसमुद्राचे मंथन करूं लागले.||३-४-५||                                भावार्थः---हे पांडूनंदना,क्षीरसागराचे मंथन होऊं लागले असतां महाबलाढ्य देव-दैत्य,त्या पर्वताला सांवरून धरीत असतांही तो निराधार असल्यामुळे उदकामध्ये बुडून गेला.याप्रमाणे अतिबलाढ्य दैवयोगाने समुद्रमंथनरूप आपला पराक्रम व्यर्थ झाला असे जाणून ते देवदैत्य मनामध्ये खिन्न व ज्यांची मुखश्री म्लान होऊन गेली आहे असे झाले.||६-७||                                       भावार्थः---त्या काली ज्याच्या पराक्रमाचा अंत लागणे अशक्य आहे व ज्याच्या संकल्प कधीही असत्य होत नाही त्या ईश्वराने,विघ्नराजाने केलेले ते विघ्न पाहून,मोठे अद्भुत असे कूर्मरूप धारण केले आणि उदकामध्ये प्रविष्ट झालेला मंदर पर्वत वर काढिला.||८||                                                                                             भावार्थः---हे पांडूनंदना राजा,त्यावेळी इकडे पुनः वर आलेल्या त्या मंदरपर्वताला पाहून देव दैत्य पुनरपि क्षीरसमुद्राचे मंथन करण्यास उठले.इकडे दुसरे जंबूद्वीपच की काय असा मोठा देह धारण करणाऱ्या कूर्मरुपी भगवंताने,लक्ष योजने विस्तीर्ण अशा आपल्या पृष्ठभागाच्या योगाने त्या पर्वताचे धारण केले.||९||                                                                            भावार्थः---हे राजा,तेव्हा देव-दैत्यांनी आपल्या बाहबलाने कांपविलेल्या व आसमंतात भ्रमण पावणाऱ्या अशा आपल्या पृष्ठभागी धारण करणाऱ्या अपरिचित बलशक्तीने युक्त कूर्मरुपी भगवंताने,त्या पर्वताच्या फिरण्याला,हे आपल्या आंगाचे खाजविनेच आहे असे मानिले.||१०||                                                                                                         भावार्थः---ह्याप्रमाणे कूर्मरूपाने असलेलाही तो भगवान विष्णू,मंथन करीताकरितां देव-दैत्यांना फार श्रम झाल्यामुळे तो पर्वत फिरविण्याचे काम बरोबर चालत नाही असे पाहून,असुरामध्ये असुराकाररूपाने,देवगणांमध्ये देवाकार रूपाने आणि नागराजामध्ये निद्रारूपाने त्यांच्या बलविर्यांना उत्तेजन देत देत प्रविष्ट झाला.||११||                                                                                                  भावार्थ:----आणि त्या पर्वताचे मस्तक हालत असल्यामुळे,त्याच्यावर महापर्वतासारखा दुसरा सहस्त्रबाहूंनी युक्त देह धारण करून व एका हाताने त्या पर्वतराजाला धरून भगवान जेव्हा राहीला,तेव्हा.त्यांची स्तुती करणाऱ्या स्वर्गवासी ब्रहमदेव शंकर व इंद्रप्रभृती देवांनी त्याच्यावर पुष्पवृष्टी केली.||१२||                                                                                  भावार्थः---असो.ह्याप्रमाणे त्या पर्वताच्या ऊर्ध्वभागी सहस्त्रबाहूरुपाने; अधोभागी कूर्मरूपाने,देवदैत्यांच्या शरीरामध्ये देव-दैत्यरूपाने,पर्वतामध्ये दृढरूपाने व सर्परूप रज्जूमध्ये अभेद व अबोधरूपाने प्रविष्ट झालेल्या परमात्म्याच्या योगाने,बलादीवृद्धीने युक्त व मदोन्मत्त झालेले ते देव-दैत्य,महापर्वताच्या योगाने ज्यामध्ये सुसरीचा समुदाय क्षोभ पावला आहे अशा त्या समुद्राचे मोठ्या योगाने मंथन करूं लागले.||१३||                                                                                                भावार्थः---त्यावेळी त्या सर्पराज वासुकीच्या अपरिमित व कठोर अशा नेत्र,मुख आणि श्वास यांपासून निघालेल्या अग्नीच्या व धुराच्या योगाने ज्यांचे तेज नष्ट झाले आहे असे ते पौलोम,कालेय,बली व इल्वल  इत्यादी असुर वणव्याने दग्ध झालेल्या सुरुच्या वृक्षांप्रमाने दिसूं लागले.||१४||                                                                                                   भावार्थः---तसेच त्या वासुकीच्या श्वासाच्या शिखांनी निस्तेज झाल्यामुळे धूम्रवर्ण झाली आहेत वस्त्रे,माला,उत्कृष्ट कवचे व मुखे ज्यांची अशा देवांवर,भगवंताच्या अधीन असलेल मेघ वृष्टी करूं लागले व समुद्राच्या लाटांनी आलिंगन केलेले गार वारे वाहू लागले.||१५||                                                                                             भावार्थः---असो.ह्याप्रमाणे देव दैत्यांच्या अधिपतीनी मंथन केलेल्या त्या समुद्रापासून जेव्हा अमृत उत्पन्न होईना तेव्हा अजित भगवान स्वतःच मंथन करूं लागला.||१६||                                                                                   भावार्थः---हे राजा,त्यावेळी मेघासारखा श्यामवर्ण,ज्याने पिवळा पितांबर नेसला आहे,ज्याच्या कर्णाचे ठिकाणी कुंडलरूप विद्दुल्लता चमकत आहेत,ज्याच्या मस्तकाचे ठिकाणी दैदीप्यमान केंस चंचल होत आहेत,ज्याने वनमाला धारण केली आहे,ज्याचे नेत्र आरक्तपूर्ण आहेत व ज्याने पर्वत धारण केला आहे अशा प्रकारचा तो भगवान,आपल्या जयशाली भुजांच्या योगाने सर्परज्जू ग्रहण  करून,पर्वतरूप मंथ्याने मंथन करूं लागला असतां,दुसऱ्या पर्वतासारखा शोभू लागला.||१७||                                                   भावार्थः---असो.याप्रमाणे मंथन केलेल्या,तीमिनामक मत्स्य,गज,नक्र व तीमिंगल (महामत्स्य)ह्यांनी व्याप्त व ज्याचे ठिकाणी मत्स्य खवळले आहेत व मकर,सर्प व कांसव हे वर आले आहेत अशा त्या क्षीरसागरापासून प्रथमतः अत्यंत दुःसह असे हालाहलनामक (१) "विष" उत्पन्न झाले.||१८||                                                                                                     भावार्थः---भयंकर वेगाने युक्त ज्याच्यापुढे कांहीच उपाय चालत नाही.प्रत्येक दिशेचे ठिकाणी वर उसळणारे व खाली पसरणारे असे ते असह्य विष पाहून,हे राजा,भयभीत झालेल्या पालकांसहित सर्व प्रजा,दुसऱ्या कोणाच्यानेही रक्षण होईना तेव्हा सदाशिवभगवंताला शरण गेल्या.||१९||                                                                                               भावार्थः----त्यांनी त्रैलोक्याच्या समृद्धीकरिता भवानी सह वर्तमान कैलासपर्वतावर बसलेला,मुनिना मान्य व त्याच मुनिना मोक्षप्राप्ती होण्याकरीता तपश्चर्या करणारा अशा त्या देवश्रेष्ठ महादेवाला पाहून नमस्कारपूर्वक स्तुती करू लागल्या.||२०||                             भावार्थः----प्रजापती,म्हणाले---हे देवाधिदेवा,हे महादेवा,जे जगदात्म्या व हे भूत पालका,तूं आम्हां शरणागतांचे त्रैलोक्याला जाळून टाकणाऱ्या ह्या विषापासून रक्षण कर.||२१||                                                                                    भावार्थः---हे परमात्म्या,सर्व जगतांच्या बंधमोक्षाचा अधिपती एक तूंच आहेस,ह्यास्तव शरणागतांचे दुःख निवारण करणाऱ्या तुज जगद्गुरूचेच विवेकी जन पूजन करतात.||२२||                                                                        भावार्थः---आतां तुम्ही म्हणता तसा विष्णू प्रसिद्ध आहे,असे म्हणशील तर---विभो,हे सर्व व्यापका,ह्या विश्वाची उत्पत्ती,स्थिती व लय करण्याची जेव्हा इच्छा होते तेव्हा स्वतः सिद्ध ज्ञानवान असा तूंच,आपल्या गुणमय शक्तीच्या योगाने ब्रह्मा,विष्णू आणि शिव अशा संज्ञा धारण करितोस.||२३||                                                                                      भावार्थः---कारण,अत्यंत गुह्य जे ब्रहम तूंच असून देवतिर्यगादी प्राण्यांचा उत्पादकही तूंच आहेस आणि आत्मरूपीच तूं,    नानाप्रकारच्या शक्तींनी जगद्रूपाने भासणारा असल्यामुळे जगच्चालकहि तूंच आहेस.||२४||                                                      भावार्थः----(आतां भगवान महादेव स्वतःसिद्ध ज्ञानवान कसा व जगद्रूपाने तो भासतो कसा?हे कथन करण्याकरिता म्हणतात की,------हे प्रभो,तूं वेदाचे कारण असल्यामुळे स्वतःसिद्धज्ञानवान आहेस.तसाच तूं महतत्त्वरुपी असून प्राण,इंद्रिये व पृथिव्यादी द्रव्ये ह्यांस कारणभूत अशा गुणांनी युक्त असा त्रिविध अहंकार,स्वभाव,काल व संकल्परुपी आहेस आणि सत्य व ऋत असा दोनप्रकारचा धर्मही तूंच आहेस.कारण,त्रिगुणात्मक जी माया ती तुझ्याच आश्रयाने असते असे वेदवेत्ते म्हणतात.||२५||                                     भावार्थः---त्याप्रमाणेंच हे विश्वोत्पादका,सर्व देवतात्मक जो अग्नी हे तुझे मुख,भूमी हे तुझे चरणकमल,काल हे सर्व देवतारुपी असलेल्या तुझे चालणे,दिशा ह्या तुझे कर्ण व वरून हा तुझे रसनेंद्रिये असे म्हणतात.||२६||                                             भावार्थः----तसेच हे भगवन आकाश हि तुझी नाभी,वायू हा तुझा श्वास,सूर्य हा नेत्र,जल हे रेत,उत्कृष्ट निकृष्ट जीवांचा आश्रय हा तुझा अहंकार,चंद्र हे मन स्वर्ग हे तुझे शीर होय.||२७||                                                                            भावार्थः--हे वेदत्रयस्वरूप परमात्म्या,सप्तसमुद्र हि तुझी कुक्षी,पर्वत तुझे अस्थीसमुदाय,सर्व औषधी व वल्ली हे तुझे रोम,गायात्र्यादिक,  छंद ह्या साक्षात तुझ्या सप्तधातू होत आणि सर्व प्रकारचा धर्म हे तुझे ह्र्दय होय.||२८||                                        भावार्थः---तशीच हे ईश्वरा,तत्पुरुष,अघोर,सद्योजात,वामदेव आणि ईशान हे उपनिषद्रूपी जे पांच मंत्र ती तुझी पांच मुखे होत.त्या पांच मंत्राच्या योगाने पदच्छेदरूपाने अडोतीस(३८) मंत्रांचा समुदाय होतो.हे देवा,हे शिवनामक स्वयंप्रकाश असे परमार्थतत्त्व ती तुझी उपराम पावलेली अवस्था होय.||२९||                                                                                                   भावार्थः----हे देवा,अधर्माच्या दंभ लोभादि रूप ज्या लहरी हि तुझी छाया होय आणि ज्यांच्यायोगाने नानाप्रकारची सृष्टी होते असे सत्त्व,रज व तम हे गुण तिन नेत्र होत आणि गायत्र्यादी छंदोरूप जो सनातन वेद हे सर्वशास्त्रप्रवर्तक अशा तुझे अवलोकन होय.||३०||   भावार्थः----हे शंकरा,जेथे रज,तम व सत्त्व हे तिन्ही गुण मुळीच नाहीत असे जे तुझे भेदशून्य व परंज्योतीरूप ब्रह्मस्वरूप आहे ते सर्व लोकपाल,ब्रहम,विष्णू व देवेंद्र ह्यांनी जाणण्यास शक्य नाही.||३१||                                                      भावार्थः---हे शंकरा,मदन दक्षाचा यज्ञ,त्रिपुर व कालकुट विष इत्यादिक अनेक प्रकारच्या भूतद्रोहाचा नाश करणाऱ्या तुझे ते कर्म अति अल्प असल्यामुळे तुझ्या स्तुतीस योग्य होत नाही.कारण जो तूं संहारकाली,स्वतः उत्पन्न केलेले हे विश्व,आपल्या नेत्रांतून उत्पन्न झालेल्या अग्नीकणाच्या ज्वालेने भस्मरूप झाले असता तिकडे पहातसुद्धा नाहीस.||३२||                                 भावार्थः---असो.आतां ह्याप्रमाणे इतरांवर अनुग्रह करण्याविषयी सर्वदा व्यग्र असलेल्या तुझी जे पुरुष निंदा करितात ते अत्यंत मूर्ख होत असे सांगण्याच्या अभिप्रायाने प्रजापती म्हणतात की,---हे ईश्वरा,जगाला हितोपदेश करणारे असून स्वस्वरूपी रममाण होणारे जन त्या तुझ्या चरणयुगुलांचे निरंतर ह्रदयामध्ये चिंतन करितात व जो तूं ऋषीच्या संप्रदायमार्गाच्या प्रवृत्तीसाठी तप करीत आहेस ती तूं उमेच्याठिकाणी अत्यंत आसक्त होऊन तिच्यासहवर्तमान संचार करितोस अशी तुझी जे निंदा करितात व तूं स्मशानामध्ये संचार करणारा,क्रूर व हिंसा करणारा असे बडबडतात ते खरोखर तुझी लीला जाणतात कि काय?नाहीच जाणत.कारण,आत्मरामांनी ज्यांच्या चरणकमलांचे सेवन केले आहे,तुला कामित्त्व कसे संभवेल?व तपाच्या योगाने शांत असणाराला उग्रत्व किंवा पुरुषत्व कसे संभवेल?यास्तव ते निंदक निर्लज्जच होत.||३३||                                                                  भावार्थः----आतां निंदकांची तर गोष्ट राहूं द्याच परंतु महात्मेही तुझे तत्व जाणत नाहीत असे सांगतात---कार्यकारणाहून पर जी माया तिच्याहूनही पर अशा त्या सर्वव्यापक तुज परमेश्वराच्या साक्षात स्वरूपज्ञानाविषीही पूर्वीच जे ब्रह्मादिक ते समर्थ झाले नाहीत.मग स्तवन करण्याविषयी कसे समर्थ होणारच नाही,तथापि हि जी आम्ही तुझी स्तुती केली आहे ती केवळ आमच्या शक्तीमात्राला अनुसरून आहे.||३४||                                                                                         भावार्थः-----कारण,हे महेश्वरा,केवळ तुझे हे दिसनारेच रूप आम्ही अवलोकन आहो,याहू दुसरे जे तुझे सर्वकारणभूत अतिसूक्ष्म स्वरूप ते आम्ही पहात नाही,तथापि तुझ्या दर्शनामुळेच आज आम्ही कृतार्थ झालो आहो.कारण,अव्यक्त आहे कर्म ज्याचे अशा तुझा हा प्रकटपणा केवल लोकांच्या सुखाकरितांच आहे,यास्तव तूं या विषाचा नाश करून आम्हांस सुखी कर.||३५||                            भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,याप्रमाणेच त्या प्रजांचे विशोत्पत्ती पासून झालेले ते दुःख अवलोकन करून महादेव कृपेने अत्यंत व्याकुळ झाला व सर्वभूतांचा हितचिंतक असा तो शंकर आपल्या प्रिय सतीस असे म्हणाला की,------------||३६||                        भावार्थः---आतां माझ्या सामर्थ्यांचा विचार न करीता विषप्राशनाविषयी प्रवृत्त झालेल्या मला हि प्रिया निवारण करील अशी शंकर मनांत घेउन तिचे अनुमोदन घेत असता तो शिव म्हणतो हे भवानी---क्षीरसमुद्राच्या मंथनापासून झालेल्या कालकूट विषापासून हे पहा प्रजाजणांना केवढे दुःख प्राप्त झाले आहे ते!||३७||                                                                       |                आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे | एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ||३८||                            भावार्थः---प्राणरक्षणाची इच्छा करणाऱ्या ह्या प्रजाजनांना मी अभय दिलेच पाहिजे.कारण, "जे दिनाचे परिपालन करणे हेंच प्रभूचे कर्तव्य होय."||३८||                                                                                                     भावार्थ:---यास्तव साधुजन आपल्या क्षणभंगुर प्राणांच्या योगाने इतर प्राण्यांचे रक्षण करितात व हे भद्रे,परमात्म्या भगवंताच्या मायेने मोहित होऊन एकमेकांचे ठिकाणी वैरभाव धारण करून परस्परांचा घात करणाऱ्या प्राण्यांवर जो पुरुष कृपा करितो तो त्यावर सर्वात्मा हरी प्रसन्न होतो आणि भगवान श्रीहरी प्रसन्न झाला असतां,ह्या चराचर विश्वासहवर्तमान मीही संतुष्ट होतो.तस्मात मी हे विष भक्षण करितो,माझ्या प्रजाजनांचे सुखाने वाचणे होवो.||३९-४०||                                                                                                                                      भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,भगवान विश्वपालक,शंकराने ह्याप्रमाणे भवानीला सांगून ते विष भक्षण करण्यास प्रवृत्त झाला त्यावेळी त्याचा प्रभाव जाणणाऱ्या पार्वतीने त्या कृत्यास अनुमोदन दिले.||४१||                                                                                                                |                      ततः करतलीकृत्य व्यापी हालाहलं विषम् | अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावनः ||४२||                                                                 भावार्थ:---नंतर सर्व जगाला व्यापणारे ते हालाहलनामक विष आपल्या सामर्थ्याने हाताच्या तळव्यावर घेऊन ते भूतपालक महादेवाने कृपेने भक्षण केले.||४२||                                                                                  भावार्थः---त्यावेळी त्या विषाने,आपले सामर्थ्य त्या महादेवालाही असे दाखविले की,---त्या महादेवाच्या कंठाचे ठिकाणी नील वर्ण उत्पन्न केला परंतु तो काळेपणही त्या दयाळू महादेवाला भूषणच झाला.||४३||                                                                                                                                                                                                                                                                     |             तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः | परमाराधानं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ||४४||                                                                   भावार्थ:---याप्रमाणे "साधुजन बहुतकरून लोकांच्या दुःखाने स्वतःहि दुःखी होतात म्हणजे लोकांचे दुःख पाहून त्याच्या निवृत्तीकरीता स्वतः दुख भोगितात." "दुसऱ्याकरीता दुःख सहन करणे हेच सर्वात्म्या पुरुषोत्तमाचे सर्वोत्कृष्ट आराधन--भक्ती होय.||४४||                                                                                  भावार्थ:---असो,भक्तमनोरथपूर्वक अशा त्या देवाधिदेव शंकराचे ते कर्म अवलोकन करून,सर्वप्रजा,पार्वती,ब्रहमदेव आणि विष्णू ह्यांनी त्याची प्रशंसा केली.||४५||                                                                                                 |                प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् | वृश्र्चिकाहिविषौषध्यो दन्यदशूकाश्र्च येsपरे ||४६||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:---हे राजा,तो महादेव विष प्राशन करीत असतांना त्याच्या हातांतून जे यत्किंचित विष खाली पडले होते ते वृश्चिक,सर्प,विषौषधी,सर्पातल्या जाती व हे विषारी प्राणी आहेत त्यांनी ग्रहण केले.||४६||                                                              ७-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील अष्टम(८)स्कांधापैकी अमृताख्यान संबंधी विषपाननिरुपणनामक सातवा(७)अध्याय छेचाळीस(४६) श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||७||                                                                                     |                                       ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                                                                               ___________________________________________________________________________________________                                                  ८-----आतां ह्या आठव्या अध्यायामध्ये समुद्रमंथन चाललें असतां त्यापासून उत्पन्न झालेल्या लक्ष्मीने श्रीहरीस वरील्यानंतर धन्वंतरीपासून असुरांनी अमृताचा कलस हरण केला असतां,श्रीहरीने मोहिनीरूप धारण केले अशी कथा वर्णन केलेली आहे.||८||                                  ८-----            २—देवासुर संग्राम—[४]समुद्रातून अमृत बाहेर येणे आणि भगवंतांचे मोहिनी अवतार धारण करणे.   ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                                                                 | श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         |            पीते गरे वृषांकेन प्रीतास्तेsमरदानवा: | ममन्थुस्तरसा सिन्धुंहविर्धानी ततोsभवत् ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                               भावार्थः---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,"शंकराने विषाचे प्राशन" केले असतां संतुष्ट झालेले ते देव-दानव मोठ्या वेगाने समुद्राचे मंथन करूं लागले.नंतर त्यापासून (२)"कामधेनु" उत्पन्न झाली.||१||                                                                                                             भावार्थ:---हे राजा,अग्नीहोत्राचा साधनभूत अशा घृतादिकांना उत्पन्न करणारी ती कामधेनु ब्रहमलोकाला पोचविणाऱ्या यज्ञाच्या होमद्रव्याकरीता वेद वेदवेत्त्या "ऋषींनी" ग्रहण केली.||२||                                                                                                                                अर्थ:---नंतर चंद्राप्रमाणे शुभ्रवर्ण असा (३)"उच्चै:श्रवानामक अश्व" उत्पन्न झाला,त्याविषयी दैत्यराज "बलीने" इच्छा धारण केली.असुर जे इच्छितील त्याला तुम्ही अनुमोदन द्या असा पूर्वीच श्रीविष्णूचे उपदेश केला असल्यामुळे इंद्राने त्या अश्वाविषयी इच्छा धारण केली नाही.||३||                                                                                                                                    भावार्थ:---नंतर आपल्या चार दंताच्या योगाने भगवान महादेवाच्या कैलासपर्वताची शोभा हरण करणारा व चंद्राप्रमाणे शुभ्र असा एक (४)"ऐरावत नामक हत्ती" निघाला.तो ऐरावत नामक हत्ती इंद्राने ग्रहण केला.||४||                                                                                                                   भावार्थ:---तदनंतर त्या महासागरातून पद्मरागमनीरुपी (५)"कौस्तुभनामक" एक रत्न उत्पन्न झाले.त्या कौस्तुभमण्याविषयी आपले वक्षःस्थळ भूषित करण्याविषयी "श्रीहरीने" इच्छा धारण केली||५||                                                                                            भावार्थ:---तदनंतर देवलोकाचे भूषणच असा (६) "पारीजातक--वृक्ष" उत्पन्न झाला.हे राजा,जसा भूतलाचे ठिकाणी तूं सर्वदा याचकांचे मनोरथ पूर्ण करितोस त्याप्रमाणे तो वृक्षही इच्छित वस्तू देऊन "स्वर्गस्थ--याचकांचे" मनोरथ सर्वदा परिपूर्ण करीत असतो.||६||                                                                                                                   भावार्थ:---तदनंतर,उत्तम वस्त्रे परिधान करणाऱ्या,कंठामध्ये पद्कादिक भूषणे धारण करणाऱ्या आणि सुंदर अशा गतीविलास व अवलोकन ह्यांच्या योगाने स्वर्गावर राहणाऱ्या "देवांना--रमविणाऱ्या" अशा (७) "अप्सरा" उत्पन्न झाल्या.||७||                                                                                                                                     |            ततश्चावीरभूत् साक्षाच्छ्रि रमा भगवत्परा | रन्जयन्ति दिशः कान्त्या विद्दुत् सौदामनी यथा ||८||                                                                                                                                                                         भावार्थ:---नंतर सुदामानामक पर्वताच्या एका दिशेस उत्पन्न झालेल्या विद्दुल्लतेप्रमाणे आपल्या कांतीने सर्व दिशा प्रकाशित करणारी व साक्षात संपत्तीचेच रूप धारण करणारी अशी भगवंताविषयी तत्पर (८) "लक्ष्मी" उत्पन्न झाली.||८||                                                                                              भावार्थ:--- तिचे सौंदर्य,औदार्य,वय व कांती ह्यांच्या महिम्याने "मोहित-चित्त" झालेले सर्वही "देव,असुर व मनुष्य" तिजविषयी इच्छा करूं लागले.||९||                                                                                           भावार्थ:---आतां,भगवंताच्या वक्षस्थळाचे ठिकाणी राहिलेल्या लक्ष्मीने अवलोकन केलेल्या देवांना पूर्वीप्रमाणे संपत्ती प्राप्त झाली व असुरांना विपत्ती प्राप्त झाली हे सांगण्याकरिता तिचा अभिषेकादि महोत्सपूर्वक ब्रह्मादिकांचा त्याग करून भगवतत्प्रातीचा प्रकार सांगतो की,---हे राजा,त्या लक्ष्मीला महेंद्राने एक मोठे अद्भुत आसन समर्पण केले व मूर्तीमंत श्रेष्ठ नद्यांनी सुर्वणकुंभाच्या योगाने तिच्या अभिशेकाकरिता पवित्र जळ आणिले.||१०||                                                                      भावार्थ:---त्याचप्रमाणे भूमीने अभिषेकास लागणाऱ्या सर्व औषधी समर्पण केल्या,गाईनी दुधादिक पंचगव्ये समर्पण केली आणि वसंत ऋतूने आपल्या चैत्र वैशाखमासांमध्ये होणारी फलपुष्पादि संपत्ती समर्पण केली.||११||                                                                                                       भावार्थ:---नंतर ऋषींनी शास्त्रोक्तप्रकाराने तिला अभिषेक करण्यास आरंभ केला;त्यावेळी गंधर्व,मंगलकारक गीतांचे गायन करूं लागले,तशाच नटांच्या स्त्रिया नृत्य व गायन करूं लागल्या.||१२||                                                                                                                                     भावार्थ:---त्यावेळी मेघ मंद मंद गर्जना करूं लागले;व लोक,मोठा शब्द करणारी मृदंग,पणव,मुरज,आनक व गोमुख इत्यादी वादये वाजवूं लागले आणि शंख,वेणु व विना ह्यांचाही नाद होऊं लागला.||१३||                                                                                                                                                 भावार्थ:---नंतर हातांमध्ये कमल धारण केलेल्या पतिव्रता लक्ष्मीदेवीला,ब्राहमणांनी पठन केलेल्या सुक्तवाक्यांसहवर्तमान जलपूर्ण घटांच्या योगाने दिग्गजनांनी अभिषेक केला.||१४||                                                                                                                                         भावार्थ:---तद्नंतर सागराने त्या लक्ष्मीला किरमिजी रेशमाची पिवळी परिधानीय व उत्तरीय अशी दोन वस्त्रे अर्पण केली.वरुणाचे,जिच्यावर मध भक्षण करून मत्त झालेले भ्रमर गुंजारव शब्द करीत आहेत अशी वैजयंतीनामक माळा अर्पण केली विश्वकर्म्या प्रजापतीने नानाप्रकारच्या रंगाच्या रत्नाच्या जडावाची भूषणे दिली.सरस्वतीने हार अर्पण केला.ब्रहमदेवाने कमल समर्पण केले व नागांनी दोन कुंडले दिली.||१५-१६||                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थः----नंतर भूषणे व कुंकुमादिक सौभाग्य-द्रव्ये धारण करून,सुंदर गालांवर कुंडलाची कांती झळकणारे व सलज्ज हास्ययुक्त असे सुशोभित मुख धारण करणारी ती लक्ष्मी,जिच्यावर गुंजारव शब्द करणारे भ्रमर आहेत अशी कमलमाला हाताने ग्रहण करून,आपणाला योग्य वर पाहण्याकरीता आसनावरून उठली.||१७||                                                                                                                           भावार्थः---तशीच जिचे उदर अतिकृश आहे अशी ती लक्ष्मी,चंदन व केशर ह्यांनी लिप्त असून सारखे व एकमेकांसारखे अंतररहित असे स्तनद्वय धारण करीत असाता ती,नृपुरांच्या मनोहर शब्दांनी उपलक्षित होऊन इकडेतिकडे संचार करीत असताना सुवर्ण-लतिके-सारखी शोभू लागली.||१८||                                                                                                                         भावार्थ:---हे राजा,ती लक्ष्मी,निर्दोष,शश्वत व निरंतर असणाऱ्या सदृणांनी युक्त असा आपल्याला आश्रयभूत पति,गंधर्व,यक्ष,असुर,        सिद्ध,चारण व स्वर्गप्राप्ती देवादिक ह्यांचे ठिकाणी शोध करीत होती परंतु कोठेकोठे कांही कांही दोष असल्यामुळे तिला तसा पति प्राप्त झाला नाही.||१९||                                                                                            भावार्थ:---तेंच सांगतो---दुर्वासासारख्याचेठिकाणी तप आहे परंतु,क्रोध जिंकीलेला नाही,कोठे कोठे गुरुशुक्रादिकांचे ठिकाणी ज्ञान आहे,परंतु ते वैराग्यविशिष्ट नाही,ब्रहमदेव चंद्र इत्यादिक कोणी महात्मा आहे परंतु त्याच्या कामाचा जय झालेला नाही.आतां जो कोणी इंद्रादिक,दुसऱ्याच्या आश्रयाची अपेक्षा धरणारा आहे तो ईश्वर म्हणावा कि काय?म्हणून नये.तेव्हा तोही वरण्यास योग्य नाही.म्हणून आपण--जीवानी क्रोधावर विजय मिळवावा,वैराग्य असावे,कामास जिंकावे,इंद्रादिक ज्या देवता आहेत,त्यांनी दुसर्याचा आश्रय घेतलेला आहे,म्हणून त्या आश्रित आहेत,जो आश्रित असतो,तो परतंत्र असतो,जो परतंत्र असतो तो दु:खी असतो,म्हणून स्वतंत्र असावे.||२०||                                                                                                               भावार्थः---तसाच एखादा परशूरामादिक धर्मनिष्ठ आहे परंतु त्याचे ठिकाणी भूतदया नाही,कोठे शिबीराजावगैरेचे ठिकाणी दान आहे परंतु ते मुक्तीला कारण होत नाही.एखादा कार्तविर्यासारखा पुरुषाचे ठिकाणी बल आहे परंतु ते कालवेगाच्या तडाक्यातून सुटलेले नाही.विषयसंग्रहरहित असा एखादा सनकादिक आहे परंतु तो निरंतर समाधीनिष्ठ असल्यामुळे मला वरन्यास योग्य नाही.आपल्या--जीवाच्या ठिकाणी दया असावी,दानी असून ज्ञानी असावे,बळ असावे,पण काळास जिंकलेले असावे,समाधिनिष्ठ व वैराग्यवान  असावे,पण व्यवहारीकही असावे.||२१||                                                                                                     भावार्थ:---कोठे मार्कडेयादिकांचे ठिकाणी दीर्घ आयुष्य आहे परंतु स्त्रियांना सुखकारक असा स्वभाव नाही,कोठे कोठे हिरण्यकशिपूसारख्या पुरुषांचे ठिकाणी स्त्रियांना सुखदायक असा स्वभावही आहे,परंतु आयुष्याची स्थिरता निश्चयाने समजत नाही.कोठे शंकराचेठिकाणी स्त्रियांना सुखकारक स्वभाव व आयुष्याचा निश्चय हि दोन्हीही आहेत परंतु तो अमंगल आहे आणि कोणीएक पुरुष(श्रीमुकुंद)अत्यंत मंगलकारक आचरणांनी युक्त असून अगदी निर्दोष आहे परंतु तो माझी--लक्ष्मीची इच्छा करीत नाही.||२२||                                                                                                   |          एवं विमृश्याव्यभिचारीसद्गुनै र्वरं निजैकाश्रयताsगुणाश्रयम् | वव्रे वरं सर्वगुनैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमिप्सीतम् ||२३||                                                                                                                                              भावार्थ:----ह्याप्रमाणे विचार करून,मायागुणातीत,नित्य असणाऱ्या धर्मज्ञानादी सद्गुणांनी युक्त व आपणाला मुख्य आश्रय असल्यामुळे सर्वोतम,आणि स्वतःला आवडणारा व अनिमादिक सर्व गुणांनी वरीलेला असा जो मुकुंद तो निरपेक्ष असतंही त्याला लक्ष्मीने पती वरिले.म्हणून आपण जीवानी ज्यांचा आश्रय घेतलेला आहे,असा परमात्मा याचे वरण करून त्याच्याशीच एकरूप होऊन सुखरूप व्हावे.|२३||                                                                                               |                             तस्यांसदेश उशतीं नवकन्जमालां माद्दन्मधुव्रतवरुथगीरोपघुष्टाम् |                                                                              |                               तस्थौ निधाय निकटे तंदूर:स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ||२४||                                                                                                                                भावार्थ:---जीच्याभोवती चारी बाजूंनी धुंद भ्रमर मधुर गुंजावर करीत आहेत,अशी ताज्या कमळांची सुंदर माळ ल्क्ष्मीदेविने भगवंतांच्या गळ्यात घातली आणि लज्ज्युक्त ह्स्याने शोभणाऱ्या नेत्रांनी आपले निवासस्थान असलेल्या त्यांच्या वक्ष:स्थळाकडे पाहत ती त्यांच्याजवळ उभी राहिली.आपणही--जीवानी अंत:करणाचा बाध करून ज्ञान-रुपी माळ स्वीकारून परमात्म्याशी एकरूप व्हावे.||२४||                                                                                           |                              तस्याः श्रीयस्त्रिजगतोजनकोजनन्या वक्षोनिवसमकरोत् परमं विभूतेः |                                                                        |                             श्रीः स्वाः प्रजाः सकरूणेन निरीक्षनेन यत्र स्थितैधयत साधीपातींस्त्रिलोकान् ||२५||                                                                                                                                                                                                                              भावार्थ:---आता त्रैलोक्याची अभिवृद्धी होण्यास्तव भगवंतानेही तिला निवासस्थानाकरिता आपले वक्षःस्थळ अर्पण केले हे सांगण्याच्या अभिप्रायाने म्हणतो की,---हे राजा,संपूर्ण वैभवांनी युक्त अशा त्या त्रिभुवनजनक श्रीविष्णूने आपले वक्षःस्थळच त्या त्रैलोक्यजननी लक्ष्मीचे सुस्थिर निवासस्थान केले.नंतर त्याठिकाणी असलेल्या त्या लक्ष्मीने सदय अवलोकनाच्या योगाने आपल्या प्रजाजनांची म्हणजे लोकपालासह वर्तमान व त्रैलोक्यातील जणांची वृद्धी केली.आपण--जीवाने अंत:करणाचा बाध केल्यानंतर आपण परमात्मारुपच आहोत. ||२५||                                                                                                    भावार्थः---असो.त्याकाली शंख,तुर्य,मृदंग ह्या वाद्यांचा व स्त्रियासहवर्तमान नृत्य व गायन करणाऱ्या देवानुयायी गंधर्वादिकांचा मोठा नाद होऊं लागला.||२६||                                                                                                       भावार्थ:---ब्रहमदेव,रुद्र,अंगिरा हे ज्यांत मुख्य आहेत असे सर्व प्रजाधिपती,पुष्पवृष्टी करीत करीत विष्णूप्रतीपादक यथार्थ मंत्रांनी भगवान प्रभूची स्तुती करूं लागला.||२७||                                                                                      भावार्थ:---नंतर लक्ष्मीने अवलोकन केलेल्या प्रजाधीपतीसहवर्तमान सर्व प्रजा,सुस्वभावादि गुणांनी संपन्न होऊन परमानंद पावल्या.||२८||   भावार्थः----हे राजा,जेव्हा लक्ष्मीने देवदानवाची उपेक्षा केली तेव्हा ते धैर्यहीन,विषयासक्त,निरुद्योगी व निर्लज्ज झाले.||२९||                                                                                                                     भावार्थः----असो,नंतर त्या क्षीरसमुद्रापासून,जिचे कमलाप्रमाणे नेत्र आहेत अशी (९) "सुरारूपिनी" उत्पन्न झाली तेव्हा श्रीहरीच्या अनुमतीने त्या सुरेचा "असुरांनी" स्वीकार केला.||३०||                                                                                                             भावार्थ:---नंतर हे महाराजा,अमृतप्राप्तीकरितां देवदैत्य क्षीरसागराचे मंथन करीत असतां त्यापासून अत्यंत अद्भुत असा एक पुरुष निघाला.||३१||                                                                                                                                                                                                                                                भावार्थ:---त्याचे भूज दीर्घ व पुष्ट होते,शंखासारिखा तीन रेषांनी युक्त कंठ होता,आरक्तवर्ण नेत्र होते,मेघासारखा श्यामवर्ण होता,अवस्था तरून होती,कंठामध्ये पुष्पमाला होती व तो सर्व भूषणानी भूषित होता.||३२||                                                                                                               भावार्थः----तसेच त्याने पिवळे वस्त्र परिधान केले होते,त्याचे वक्षःस्थळ विशाळ होते,त्यांची रत्नमय फारच स्वच्छ होती,त्याच्या केसांची अग्रे तूळ तुळीत व कुरळ होती,तो दिसण्या मध्ये सुंदर होता व त्याचा पराक्रम सिंहासारिखा होता.||३३||                                  |                     अमृतापूर्णकलशं बिभ्रत वलयभूषित: | स वै भगवतः साक्षाव्दिश्नोरंशांशसम्भवः ||३४||                                                                                                                                                                   |                    धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् | तमलोक्यासुराः सर्वे कलशं चामृताभृतम् ||३५||                                                                                                                                                                       भावार्थ:----त्याने हातामध्ये अमृताने भरलेला कलश धारण केला होता,तो हातामध्ये धारण केलेल्या कडीतोड्यांनी भूषित होता,तो साक्षात भगवान विष्णूच्या अंशाच्या उत्पन्न झालेला (१०) "धन्वंतरी" या नावाने प्रसिद्ध असून वैद्यशास्त्राचा प्रवर्तक व यज्ञा मध्ये हविर्भाग ग्रहण करणारा होता,असो,त्याला व त्याने धारण केलेल्या "अमृताने" पूर्ण असलेल्या हिसकाऊन घेतला.||३४-३५||                                                                                                                                                भावार्थ:---हे राजा,अमृताचे पात्र असा तो कलश,असुर घेऊन चालले असतां देवमनांमध्ये खिन्न होऊन श्रीहरिला शरण गेले.||३६||                                                                                                                  भावार्थः---नंतर त्यांचे ते दैत्य अवलोकन करून,स्वभृत्यमनोरथ पूर्ण करणाऱ्या भगवंताने,त्या देवांना सांगितले की,---तुम्ही खेद करूं नका.मी आपल्या मायेच्या योगाने त्यांच्यामध्ये परस्परांत कलह उत्पन्न करून तुमचे कार्य साधीन.||३७||                       |                  मिथः कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् | अहं पूर्वंमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ||३८||                                                                                                                                                                                 भावार्थ:----हे प्रभो,नंतर त्या अमृताकरितां ज्यांची मने आशेने व्याप्त झाली आहेत अशा त्या असुरांचा 'मी पूर्वी अमृत प्राशन करीन,मी पूर्वी अमृत प्राशन करीन;तूं करूं नको,तूं करू नको,असा' परस्परांत कलह सुरु झाला.आपण--जीवानी अमृत प्राप्तीसाठी सत्संग करून प्रयत्न करावेत.त्यामुळे जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानामृत सेवन करून परमात्मारूप व्हावे.||३८||                                               |                  इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: | दुर्बला:प्रबालान् राजन् गृहीतकलशान् मुहु: ||४०||                                                                                                                                                                                                                                       भावार्थः----त्यांत कांही दुर्बल असुर होते त्यांचा आक्रोशप्रकार सांगतो---हे राजा,सारिखे श्रम केल्यामुळे अमृतोत्पत्तीला कारण असलेले देवही,सत्रयागाप्रमाने ह्या अमृतापैकी आपापला भाग ग्रहण करण्यास योग्य आहेत,हा सनातन धर्म आहे,असे बोलून मत्सर उत्पन्न झालेले दुर्बल दैत्य,कलश हरण केलेल्या आपल्या प्रबल दैत्यांचा वारंवार निषेध करूं लागले.||३९-४०||                                                                                                                                                                                                                     |                   एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वर: | योशिद्रूपमनिर्देश्यंदधार परमाद्भुतम् ||४१||                                                                                                                                                                  भावार्थ:---ह्याप्रमाणे त्या दैत्यांमध्ये कलह सुरु झाला तो इतक्यामध्ये सर्व उपाय जाणणाऱ्या सर्वसमर्थ विष्णूने,अत्यंत अद्भुत व वर्णन करण्यास अशक्य असे स्त्रीरूप धारण केले.||४१||                                                                             भावार्थः----ते असे की,जे पहाण्यास योग्य अशा निळ्या कमळाप्रमाणे श्यामवर्णअसून;सर्व अवयवांनी सुंदर होते;ज्याचे ठिकाणी सारख्या कर्णावर भूषणे घातलेली असून उत्तम गाल व उत्कृष्ट नासिका ह्यांनी युक्त असे मुख होते.||४२||                           भावार्थः----ज्याचे उदर,नूतन यौवनाने वर्तुळावर झालेल्या स्तनांच्या भाराने कृश झाले होते,ज्याचे नेत्र मुखकमलाच्या सुगंधाविषयी आसक्त झालेल्या भ्रमरांच्या झंकार शब्दांनी उद्विग्न झाले होते.||४३||                                                           भावार्थः----ज्याने आपल्या वेनीमध्ये मोगऱ्याच्या पुष्पांनी प्रफुल्लीत माळा धारण केली होती,जे कंठाला शोभविणाऱ्या कंठभूशनांनी भूषित होते.||४४||                                                                                                 भावार्थः---जे उत्तम भुजांचे ठिकाणी धारण केलेल्या बाजूबंदांनी सुशोभित होते,जे निर्मल वस्त्र नेसलेल्या नितंबरूप द्वीपावर शोभणाऱ्या कमरपट्ट्याने फारच सुंदर दिसत होते,ज्याच्या सुंदर गतीने चालणाऱ्या चरणांचे ठिकाणी तोरड्या धारण केलेल्या होत्या.||४५||                                                                                                              |                     सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रुवीलासावलोकनैः | दैत्ययूथपचेतः सु काममुद्दिपयन् मुहुः ||४६||                                                                                                                                                                     भावार्थ:---आणि जे स्वरूप,सलज्ज हास्यासहित फेंकलेल्या भ्रुकुटीच्या कंपित भ्रुविलासांसहवर्तमान अवलोकनांनी दैत्यसेनाधिपतीच्या अंतःकरणामध्ये वारंवार कामोद्दिपन करीत होते.म्हणून आपण--जीवानी काम उत्पन्न होऊ नये,म्हणून आपले मन इंद्रिये ताब्यात ठेवावे,मन आणि इंद्रिये ताब्यास्त असल्यास संसार होतो,व मन व इंद्रिये ताब्यात नसल्यास निषिद्धायुक्त संसार प्राप्त होतो,त्यामुळे आपणास--जीवास प्रथम यमपुरीस जाऊन दु:ख भोगावे लागते व त्यानंतर चौऱ्याऐंसी-लक्ष योनीस जाऊन दु:ख भोगावे लागते.म्हणून आपण--जीवानी मन आणि इंद्रिये ताब्यात घेऊन परमात्म्याशी ऐक्य करावे.  ||४६||                                                            ८-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणतील अष्टमस्कंधापैकी अमृताख्यान संबंधी मोहिन्युद्ग्वानामक हा आठवा अध्याय (४६)छेचाळीस स्ज्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||८||                                                                                          |                                ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू || ||श्रीसदगुरूचरणार्पणमस्तू ||                                                 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                                                                  ९-----आतां ह्या नवव्या अध्यायात,मोहित झालेल्या दैत्यांनी अमृतपात्र मोहिनीला अर्पण केले असता त्यांना फसवून देवांना अमृत पाजले हि कथा आहे.||९||                                                                                                    ९---                    २—देवासुर संग्राम—[५]मोहिनीरूपी भगवंतांकडून अमृताचे वाटप.                           ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                    |श्रीशुक उवाच                                                                                                                                |                  तेsन्योन्यतोsसुरा: पात्रं हरन्तस्त्क्तसौह्र्दा: | क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ||१||                                                                                                                                   भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,नंतर ते असुर,अमृताकरीता स्नेहाचा त्याग करून,परस्परांशी निंदा करीत व जबरीने चोरी करणाऱ्या चोरांप्रमाने एकमेकांपासून अमृतपात्र हरण करीत असलेल्या त्या दैत्यांनी येत असलेल्या एका स्त्रीला अवलोकन केले.||१||  भावार्थ:---नंतर तिच्या दर्शनाने कामवासना उत्पन्न झालेले ते असुर कायहो हिचे सौंदर्य,कायहो हिची कांती!कायहो हीच वय!,असे म्हणत म्हणत तिच्या समीप जाऊन तिला विचारूं लागले की,----------------------------||२||                                                                   भावार्थ:---हे कमलपत्राक्षी,हे सुंदर उरुयुक्त,आमची मने शोभवून टाकणारी अशी तूं कोणाची कोण आहेस?व तेथे ऐऊन तू  कोणते कार्य करावयाची इच्छा करीत आहेस?||३||                                                                                भावार्थ:---आतां ह्या पूर्वी तुझा कोणीही उपभोग घेतला नसल्यामुळे तूं कोणाची आहेस म्हणून जो आम्ही तुला प्रश्न केला तो बरोबर नाही,असे सांगण्याच्या अभिप्रायाने म्हणतात की,---हे सुंदरी,देव,दैत्य,गंधर्व,चारण व लोकाधिपती ह्यांपैकी कोणीही तुला आजपर्यंत स्पर्श केला नाही.असे आम्ही समजतो,तेव्हा मनुष्यांचा तुला स्पर्श कोठून होणार?||४||                                                                                                   भावार्थ:---आतां असू दे हि गोष्ट.परंतु,तुझे दर्शन तर ईश्वरानेच आम्हांला करून दिले हे दर्शविण्याच्या अभिप्रायाने म्हणतात की,हे सुभ्रु,देहधारी प्राण्यांची सर्व इंद्रिये व मन यांची तृप्ती करण्याकरिता परमदयाळू ईश्वरानेच खरोखर तुला पाठविली आहे काय?||५||                                                                                                                     भावार्थ:---तस्मात,हे सुमध्यमे,हे मानिनी,एकाच वस्तूविषयी स्पर्धा करणाऱ्या व एकमेकांचे वैरी झालेल्या आम्हां ज्ञातीजणांचे तूं कल्याण कर.||६||                                                                                                      भावार्थ:---हे सुंदरी,आम्ही सर्व कश्यपाचे पुत्र परस्परांचे श्नाते आहो व अमृतप्राप्ती करीता आम्ही सर्वांनी मिळून मोठा प्रयत्न केला आहे,ह्यास्तव आम्हां परस्परांमध्ये जसा विरोध न येईल त्या योग्य रीतीने तूं आम्हांस या अमृताचा विभाग करून दे.ज्याचा परिचय किंवा ओळख नाही,त्यांच्यावर आपण--जीवानी विश्वास ठेऊ नये,कारण अपरिचित व्यक्ती कोण व तिचा स्वभाव कसा आहे,या विषयी अज्ञान असते.आपण--जीवानी ज्याचा विश्वास आहे,त्याचा स्वभाव ज्ञात आहे,त्यांच्यावर विश्वास ठेवावा.अपरिचित व्यक्तीवर जर आपण--जीवानी विश्वास ठेवला शक्यतो अहित होण्याचीच शक्यता अधिक असते.||७||                                                   भावार्थ:---याप्रमाणे दैत्यांनी प्रार्थना केलेला श्रीहरी,किंचित हास्य करून मनोहर नेत्रकटाक्षांनी त्यांच्याकडे पहात पहात त्यांना म्हणाला की,---------------------------||८||                                                                                                                |                                कथं कश्यपदायादाः पुंश्चल्यां मायि संगताः | विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ||९||                                                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाला---हे कश्यपपुत्रहो,मज व्यभिचारिणी स्त्रीचे ठिकाणी तुम्ही आसक्त कसे झाला आहां?कारण,जो पंडीत आहे तो कामिनीस्त्रियांचे ठिकाणी कधीही विश्वास ठेवीत नाही.आपण जाणकार असल्यामुळे कामिनी स्त्रीवर विश्वास ठेऊ नये,कारण कामिनी स्त्रियां इतर जीवांचे अहित करत असतात व स्वत:चेच हित करत असतात,||९||                                                                                                              |                                   सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरव्दिषः | सख्यान्याहुरानित्यानी नुत्नं नुत्नं विचीन्वताम् ||१०||                                                                                                                          भावार्थ:---हे दैत्यहो,नित्य नव्यानव्याचा शोध करीत असणाऱ्या लांडग्यांची व व्यभिचारिणी स्त्रियांची सख्ये अनित्य आहेत असे ज्ञाते पुरुष म्हणतात.जसा लांडगा नव्या--नव्या प्राण्यांचा शोध घेऊन त्यांना भक्षण करतो,त्याचप्रमाणे व्यभिचारिणी स्त्रियां नवे--नवे पुरुष शोधून त्यांचे अर्थ--धन लुटतात,तर त्यांना प्रेमाची मुळीच अपेक्षा नसते.म्हणून आपण व्यभिचारणी स्त्रियांची संगती करू नये.||१०|| भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे तिच्या लीलायुक्त वचनांनी ज्यांच्या मनाला विश्वास वाटला आहे अशा त्या असुरांनी कांहीएक अनिर्वचनीय अभिप्रायाने गंभीर असे हास्य करून,अमृतपात्र तिच्या हातांत दिले.असुर त्या स्त्रीच्या सौंदर्यास भूलले होते,म्हणून तिच्या हातात अमृताचा घडा दिला.आपण--जीवानी कोणाच्याच सौंदर्यास भुलू नये,कारण हे सौंदर्य हे देहास असते,तो देह नाशिवंत असून दु:खमय आहे म्हणजेच अहित करणारा आहे.जो अहित करत असतो,म्हणून त्यास भुलू नये.त्या देहर पाहवू नये.||११||                                     भावार्थः---नंतर ते अमृतपात्र येऊन किंचित हास्याच्या योगाने शोभणाऱ्या वाणीने श्रीहरीने असे भाषण केले की,---हे दैत्यहो,मी केलेले कृत्य चांगले असो किंवा वाईट असो जर तुम्ही ते अंगीकारित असाल तर मी ह्या अमृताचा विभाग करून देते.||१२||                                              भावार्थः---ह्याप्रमाणे तिचे भाषण श्रवण करून तिची इयत्ता--योग्यता न जाणणाऱ्या असुरांनी ठीक आहे;असे म्हणून तिला ते अमृत वाटण्याविषयी अनुमोदन दिले.म्हणून आपण--जीवानी ज्यांच्यावर विश्वास ठेवावयाचा असेल त्यांची योग्यता जाणावी.योग्यता जाणूनच विश्वास ठेवावा.म्हणजेच योग्यता न जानता विश्वास ठेऊ नये.||१३||                                                                                                    भावार्थः---नंतर उपोषणपूर्वक स्नान करून,अग्नीमध्ये हविर्द्रव्याचा होम करून,गाई,ब्राहमण व इतर प्राणी ह्यांना,यथा योग्य कोमल तृणादिकांचे दान केले,तसेच ब्राहमणाकडून पुण्याहवाचन करवून,आपल्या मनाप्रमाणे नवी-नवी वस्त्रे परिधान करून व भूषणे धारण करून ते सर्वही देव-दैत्य अग्रे केलेल्या दर्भावर बसले.||१४-१५||                                                                                       भावार्थः---पुष्पे व दीप ह्यांनी युक्त व धुपानीय सुवासित अशा त्या शाळेमध्ये देव आणि दैत्य प्रांङ्मुख  बसले असता,जिच्या मांड्या करभा-प्रमाणे(मनगटापासून करंगुळीपर्यंत हाताच्या बाहेरच्या भागाप्रमाणे)वर्तुळे आहेत जिची गती,सुंदर पाटांव नेसलेल्या विशाल कटिभागाच्या योगाने मंद झाली आहे,जी सुवर्णमय तोरड्यांच्या नादाने शब्द करीत आहे,जिचे नेत्र मदाच्या योगाने विव्हळ झाले आहेत आणि जिचे  स्तन कुंभाप्रमाणे वर्तुळ व पुष्ट आहेत,अशी ती मोहिनी स्त्री हातामध्ये अमृताचा कलश घेवून त्या सभेमध्ये प्रविष्ट झाली.आपण--जीवानी अशा प्रकारच्या सौंद्रयांनीयुक्त असलेल्या स्त्रींस पाहू नये,कारण पाहिले असता जसे अग्नीच्या जवळ थिजलेले तूप ठेवले असता द्रव-रूप होते,त्याचप्रमाणे सौंद्रययुक्त--स्त्रीकडे पाहिले असता विषयांची कामना उत्पन्न होते,म्हणून त्या स्त्रीवर दृष्टीही टाकू नये.त्या प्रकारच्या स्त्रीवर दृष्टी टाकल्यास आपलेच अहित आहे म्हणजेच दु:खप्रद आहे.||१६||१७||                                                                                                                       |                                          आसुराणां सुधादानं सर्पानामिव दुर्नयम् | मत्वा जतीनृशंसानां न तां व्यभजदच्युत: ||१९||                                                                                                                           भावार्थः—त्यावेळी,जिने सुवर्णमय कुंडले धारण केली आहेत,जिचे कर्ण-नाशिक-गळ व मुख हे अवयव मनोहर आहेत व जीच्या चोळीचा काठ स्तनावरून किंचित एकीकडे सरल्यासारखा झाला आहे अशा त्या परदेवतानामक लक्ष्मीच्या सखीला अवलोकन करून तिच्या उत्कट हास्यपूर्वक अवलोकनाने ते देव-दैत्य अगदी मोहित झाले.||१८||                                                                                                           भावार्थः—असो---ह्याप्रमाणे त्यांना मोहित करून श्रीहरीने काय केले ते सांगण्याच्या आशयाने शुकाचार्य भाषण करितो की,---हे राजा  स्वभावत:च क्रूर असलेल्या आसुराना अमृत देणे हे सर्पांना दुध दिल्यासारखे आहे असे जाणून अच्युताने त्यांना ते अमृत दिले नाही.म्हणून आपण--जीवानी स्वभावात:च  जे जीव क्रूर प्रवृत्तेचे आहेत,त्यांना सक्री करू नये,कारण त्यांना सहकार्य केले असता,त्यांच्या क्रुर स्वत:च वाढ होऊन त्यांचा क्र्रपणा अधिक वाढून इतरांना दु:ख देतात.म्हणून जो सहकार्य दाता आहे,त्यास पुण्य न मिळता पापच मिळते.तेच पापच दु:खाच्या रूपाने भोगावयास येते.म्हणून आपण जे दुर्व्यसनी आहेत,त्यांना सहकार्य करूच नये.आपण त्यांना सहकार्य केल्यास आपणास पाप म्हणजे दु:ख भोगावयास येते.||१९||                                                                                                                                          |                                   दैत्यान्गृहीतकलशो वश्र्चयन्नुपसश्र्चरैः | दुरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ||२१||                                                                                                                                     भावार्थः—नंतर त्या जगत्पती श्रीहरीने त्या उभयंत्याच्या वेगवेगळ्या पंक्ती करून त्यांना आपापल्या पंक्तीमध्ये बसविले. ||२०||                                                                                                               |                                 ते पालयन्त: समयमसुराः स्वकृतं नृप | तूष्णीमासन्कृतस्नेहाः स्त्रीविवाद जुगुप्सया ||२२||                                                                                                                               भावार्थः---नंतर हस्तामध्ये अमृताचा कलश धारण करणाऱ्या श्रीहरीने,बहुमानपूर:सर नेत्र कटाक्ष,हास्य लज्जा व प्रियभाषणादीकांच्या योगाने दैत्यांना,फसवून दूर असलेल्याही देवांना,जरा व मृत्यू यांचा नाश करणारे अमृत पाजिले.भगवंताच्या कृतीवरून आपण बोध घेऊन जे दुर्व्यसनी त्यांना सहकार्य करू नये. ||२१||                                                                              भावार्थ:----हे राजा त्यावेळी आपण केलेल्या नियमांचे पालन करणारे ते असुर,स्त्रीच्या बरोबर वादविवाद करण्याच्या लज्जेमुळे व तिने त्यांना प्रेम दाखविले असल्यामुळे निवांत बसले.असुर जे आहेत,अमृत पिण्यासाठी मोहित झाल्यामुळे निवांत बसले.त्या असुरांनी आपला मूळ स्वभावात देखावा करून शांत बसले.आपणमात्र असा देखावा करू नये,कारण खरा स्वभाव ईश्वरास कळत असतो,कारण ईश्वर सर्वज्ञ आहे.देखावा केल्याने पापात वाढ होते व तेच पाप दु:ख रूपाने भोगावयासस येतो. ||२२||                                                                                                                     भावार्थः—कारण त्याचे ठिकाणी त्यांनी अत्यंत प्रेम धारण केले होते,त्यामध्ये व्यत्यय येण्याची त्यांना भीती होती व हे देवही अगदी अधीर आहेत म्हणून प्रथम थोडेसे अमृत प्राशन करू देत,तुम्ही धैर्यवान आहां ह्याकरिता क्षणभर धीर धारा अशा बहुमानाने ते अगदी वश करून घेतले होते,म्हणून त्यांनी काहीच अप्रिय भाषण केले नाही.||२३||                                                                                                             भावार्थः—इतक्यामध्ये देव वेषाने आपले रूप आच्छादित करून व देवांच्या पंक्तीत सूर्यचंद्राच्या मध्ये बसलेला राहुने अमृताचे प्राशन  केले,तो इतक्यात त्या चंद्रसुर्यानी दैत्य आहे असे विष्णूला सुचविले. ||२४||                                                                                                                                  भावार्थः—त्याबराबर वस्तऱ्यासारखा तीक्ष्ण-धारेने युक्त अशा आपल्या चक्राने श्रीहारीने त्या अमृतपण करण्याचा राहूचे शीर तोडिले असता अमृताचा स्पर्श न झालेले त्याचे धड गतप्राण होऊन भूमीवर पडले.||२५||                                                                                                             भावार्थः—परंतु त्याचे मस्तक तर अमृताचा स्पर्श झाल्यामुळे अमर झाले म्हणून त्याला भगवंताने सुर्यादिकासारख्या ग्रहत्वाचा अधिकार दिला.तो राहू चंद्रसूर्यानी सुचविलेला असल्यामुळे त्यांच्या बरोबर वैरभाव धारण करून अजूनही पर्वाचे दिवशी सूर्य-चंद्राच्या सन्मुख धावत असतो. ||२६||                                                                                                                       भावार्थः—असो.देवांनी बहुतकरून अमृत प्राशन केले असता,लोकपालक भगवान श्रीहरीने,दैत्याधीपतीच्या समक्ष आपले स्वरूप धारण केले.||२७||                                                                                                                                                                                         |                  यद् युज्यतेsसुवसुकर्ममनोवचोभि- र्देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् |                                                                                                                                                           |                तैरेव सद् भवतियत् क्रियतेsपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मुलनिषेचनं यत् ||२९||                                                                                                    भावार्थः----आता भगवतभक्ताचाच प्रयत्न सफल होतो इतरांचा होत नाही,म्हणून आपण असे व्याख्यानाचे तात्पर्य सांगण्याकरिता शुकाचार्य म्हणतो की,हे राजा याप्रमाणे देश,काळ,हेतू,अर्थ(समुद्रात,वल्ली टाकणे इत्यादिक)प्रयत्न व मति व हे सर्व देवगणांचे व दैत्यगणांचे एकसारखेच होते तथापि ते देवदैत्य फलप्राप्ती विषयी भेदयुक्त झाले त्यामध्ये त्याच्या चरणकमलाच्या रज:कणांचा आश्रय केल्यामुळे देवगणांना अनायासाने अमृतरूप फळ प्राप्त झाले व ज्यापासून विमुख असल्यामुळे दैत्यांना ते प्राप्त झाले नाही,त्या हरीचीच सर्वांनी सेवा करावी. ||२८||                                                                                                                        भावार्थ:----कारण,प्राण,द्रव्य,कर्म,वाणी व मन यांचा योगाने देह व पुत्र इत्यादिकाकरिता लोक जे कर्म करितात ते भेद्बुद्धीने केलेले असल्यामुळे,जसे वृक्षाच्या शाखाचे शिंचन व्यर्थ होते आणि त्याच प्राणांदिकाच्या योगाने ईश्वराला उद्देशून,लोक जे कर्म करितात ते ऐक्यबुद्धीने केलेले असल्यामुळे जसे वृक्षाच्या मुळाचे सर्व स्कंध शाखादिकाची तृप्ती करणारे होत त्याचप्रमाणे सर्वाना पोंचून महाफलदायक होते.म्हणून आपण--जीवानी भेदबुद्धीने कोणतेही कर्म करू नये,तर अभेदबुद्धीने केलेले कर्म भगवंताकडे नेतेच.||२९||      ९-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवत महापुराणातील अष्टम(८)स्कांधापैकी अमृताख्यानसंबंधी अमृतपान निरुपणनामक हा नववा(९)अध्याय एकुणतीस(२९)श्लोकांनियुक्त समाप्त झाला.||९||                                                                                            |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    १०-----आतां ह्या दहाव्या अध्यायामध्ये मत्सरामुळे दैत्यांनी देवांसहवर्तमान शुद्ध करण्यास आरंभ केला असतां दैत्यांच्या मायेनं  खिन्न झालेल्या देवांमध्ये श्रीहरी प्रगट झाला अशी कथा वर्णन केली आहे.||१०|| ___________________________________________________________________________________________                                       १०---                               २—देवासुर संग्राम—[६]देवासुर संग्राम.                      __________________________________________________________________________________________              |                                           इति दानवदैतेया नाविन्दत्रमृतं नृपः |युक्ताः कर्मणी यताश्च वासुदेवपराङ्मुखाः ||१||                                                                                                                                                      भावार्थः---हे राजा,याप्रमाणे समुद्रमंथनाने अमृत प्राप्त करून घेवून व ते आपले भक्त अशा देवांना पाजून,तेथे असणारे सर्व प्राणीमात्र पाहत असता तो भगवान,गरुडावर बसून आपल्या वैकुंठलोकाप्रत निघून गेला.||२||                                                                                                                                                                                                 भावार्थः---नंतर आपल्या शत्रूची उत्कृष्ठ समृद्धी पाहून ती सहन करणारे दैत्य आयुधे उचलून युध्द करण्याकरिता देवावर धावले.||३||                    |                                 ततः सुरगणाः सर्वे सुधया पितयैधिताः | प्रतिसंयुयुधः शस्त्रैर्नारायणपदाश्रयाः ||४||                                                                                                                                                       भावार्थः—तद्नंतर नारायण चरणाचा आश्रय केल्यामुळे प्राशन केलेल्या अमृताने,बलपुष्ट्यादी संपत्तीने वृद्धिंगत झालेले सर्व देवगण,शास्त्रांस्त्रे ग्रहण करून असुराबरोबर युध्द करू लागले.||४||                                                                                                                         |                                              तत्र दैवासुरो नाम रणः परमदारुणः | रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षणः ||५||                                                                                                                                      भावार्थः---हे राजा,क्षीरसमुद्राचे तीरी शरीरावर रोमांच उठविणारे असे दैवासुरनामक महाभयंकर तुमुल युध्द झाले.||५||                                                              भावार्थः—त्या युद्धामध्ये ज्याचे चित्त खवळून गेले आहे असे ते देव-दैत्यरूपी शत्रू,आपापल्या बलऐश्वर्यादिकांचा सारखेपना जाणून एकमेकांजवळ येवून खड्ग,बाण व नानाप्रकारची आयुधे ह्यांचा परस्पर प्रहर करू लागले.||६||                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थः----तेव्हा शंख,डंका,मृदंग,भेरी व डमरू ह्या वाद्यांचा आणि गर्जना करणारे हत्ती,घोडे,रथ व शिपाई ह्याचा मोठा नाद होऊं लागला.||७||                                                                                                        भावार्थः---तसेच त्या युद्धामध्ये रथ्यांसहवर्तमान रथी,पदातीसहवर्तमान पदाती अश्वांसहवर्तमान अश्व व गजांसहवर्तमान गज युद्ध करूं लागले.||८||                                                                                                   भावार्थः----तसे हे राजा,कांही योद्धे उंटावर,काही गजांवर,काही गर्दभावर,कांही गैरवर्ण मृगांवर,काही व्याघ्रांबर,काही सिंहावर,कांही गुध्रावर,कांही कंपपक्षावर,काही गळयावर,काही ससाण्यावर,काही भास पक्ष्यांवर,काही तीमिगीलनामक मत्स्यांवर,काही शरभावर,काही महिषावर,काही गेंड्यावर,काळविटांवर,कांही हंसावर,कांही डुकरांवर,काही जलचर व स्थलचर अशा पक्ष्यांवर आणि काही अक्राळ विक्राळ देह धारण करणाऱ्या प्राण्यांवर आरूढ होऊन दोहो सैन्यामध्ये एकापुढे एक प्रविष्ट झाले व ते युद्ध करूं लागले.||९||            भावार्थः---हे पांडूनंदना राजा,नानाप्रकारच्या रंगाच्या ध्वजपताका,शुभ्र व निर्मळ अशी छत्रे,रत्नजडीत दाड्यांनी युक्त अशी बहुत मोलाची व्यजने(पंखे)मोरचेले व चामरे,वायुने उडणारी प्रावरण वस्त्रे व मदिलांचे पदर,दैदीप्यमान अशी कवचे व भूषणे,आणि सूर्याच्या किरणांनी फारच चमकणारी उज्वल शस्त्रे,यांच्या योगाने शोभणारे जे शुरांचे समूह त्याच्या योगाने त्या देवदैत्यवीरांच्या दोन्ही सेना,जलचर प्राण्यांच्या समुदायांनी शोभणाऱ्या दोन समुद्राप्रमाणे शोभूं लागल्या.||१३-१४-१५||                                                      भावार्थः---हे प्रभो त्या युद्धामध्ये सर्व सेनाधिपतिनी परिवेष्टित असा तो दैत्यसेनाधिपती विरोचनपुत्र बली राजा,सर्व युद्धोपयोगी साधनांनी युक्त,सर्व आश्चर्यांनी भरलेले,कधी दृश्य कधी अदृश्य असल्यामुळे मनाने तर्क करण्यास व वाणीने निरुपण करण्यास अशक्य,मयासुराने निर्माण केलेले आणि यथेष्ट प्रदेशावर गमन करणारे असे जे वैहायस नामक श्रेष्ठ विमान त्याच्यामध्ये आरूढ झाला असतां वाळ्याने पंखे व उत्कृष्ट छत्रे ह्यांच्या योगाने,उदयकाळी शोभणाऱ्या चंद्राप्रमाणे शोभूं लागला.||१६-१७-१८||                                                         भावार्थः----त्या बळीच्या सर्व बाजूंकडे आपापल्या रथादिकांवर आरूढ झालेले आपापल्या समुदायाचे अधिपती असुर नमुची,शंबर,बाण,विप्रचीती,अयोमुख,द्विमुर्धा,कालनाम,प्रहेती,हेति,इल्वल,शकुनि,भूतसंताप,व्रजदंष्ट्र,विरोचन,हयग्रीव,शंकू,शिरा,कपिल,मेध--  दुदुभी,तारक,चक्रद्दक,शुंभ,निशुंभ,जंभ,उत्कल,अरिष्ट,अरिष्टनेमि,त्रिपुराधिपती मयासुर हे व इतरही पौलोम,कालेय आणि निवातकवचादिक होते.||१९-२०-२१-२२||                                                                                    भावार्थः----असो.हे सर्वही,अमृताचा भाग न मिळाल्यामुळे केवळ मोठ्या नादाने युक्त अशा शंखाना वाजवू लागले तेव्हा आपले शत्रू उन्मत्त झाले असे पाहून अत्यंत क्रुद्ध झालेला देवराजा इंद्र,ऐरावतनामक दिग्ग्जावर आरूढ झाला तेव्हा तो ज्याच्यावर उदकप्रवाह वाहत आहेत अशा उद्याचलावर आरूढ झालेल्या सूर्याप्रमाणे शोभू लागला.||२३-२४-२५||                                    भावार्थः----तेव्हा नानाप्रकारची वाहने,ध्वज आणि आयुधे ह्यांनी युक्त असलेले देव आपआपल्या गणांसहवर्तमान युक्त असलेले वायू,वरून इत्यादी लोकपाल,त्या इंद्राच्या आसमंतात भागी उभे राहिले.||२६||                                                               भावार्थः----नंतर ते देव दैत्य एकमेकांच्या सन्मुख जाऊन,मर्मभेदक भाषणांनी परस्परांचा तिरस्कार करीत व एकमेकांची नांवे घेऊन हाका मारीत असता पुढे पुढे सरसाऊन परस्परांशी द्वंद्वयुद्ध करूं लागले.||२७||                                                 भावार्थः---त्यापैकी काही द्वंदे सांगतो:---हे राजा,इंद्रा बरोबर बळीराजा युद्ध करू लागला.तारकासुराबरोबर षडानन,हेतीशी वरून आणि प्रहेतीशी मित्र असे युद्ध करूं लागला.||२८||                                                                                                                                                          भावार्थः----हे शत्रुदमना,कालनाभाशी यम,मायासुराशी विश्वकर्मा,त्वष्ट्यांशी शंबर,सावित्याशी विरोचन अपराजिताशी नमुची,वृषपर्व्याशी आश्विनीकुमार आणि बाणासुर हा ज्याच्यामध्ये जेष्ठ आहे अशा बळीच्या शंबर पुत्राशी सूर्यदेव,युध्द करू लागला.||२९-३०||                       भावार्थ:----राहुशी चंद्र,पुलोम्याशी वायू,शुंभनिशुंभ महावेगवती देवी भद्रकाली,जंभासुराशी वृषाकपि,महिषासुराशी ब्रह्मपुत्राशी विभावषु, वातापिसहवर्तमान इल्वययुध्द करू लागला.||३१||३२||                                                                                                                                                                                                   भावार्थः—कामदेवाशी दुर्माष,मातृगनांशी उत्कल,शुक्राचार्याशी बृहस्पती,नरकासुराशी शनैश्वर,निवातकवचांशी मरुद्रण,कालेयांशी देव अष्टवसू पौलोमासह वर्तमान विश्वदेव व क्रोधवशानामक दैत्यगनासह एकादश रुद्र युध्द करू लागले.||३३||३४||                                                                                                                                              भावार्थः----ह्याप्रमाणे ते असुर व देव,युद्धभूमीमध्ये,द्वंद्वाने एकमेकांशी संलग्न होऊन युध्द करीत असते वेगाने परस्पराच्या अंगावर धावून तीक्ष्ण बन,खड्ग आणि तोमर ह्यांनी प्रहर करू लागले.||३५||                                                                                                                              भावार्थ----भृशुंडी,चक्रे,गदा,खड्ग,पट्टे,शक्ती,उल्मुक,प्रास,परशु,निस्त्रिश,भाल परीघ,मुद्रार,आणि भिंदिपाल ह्या आयुधांच्या योगेकारून परस्परांची मस्तके तोडू लागले.||३६||                                                                                                भावार्थ:----त्याकाळी गज अश्व,रथावर बसलेली रथी,पदाती व आरूढ होणाऱ्या विरांसहवर्तमान पूर्वीच सांगितलेली नानाप्रकारची उष्ठादिक वाहनेही युध्द करू लागली.तेव्हा त्या कित्येकांचे अगदी तुकडे तुकडे होऊन मरून पडले,कित्येकांचे बाहु,मांड्या मना व पाय तुटून गेले आणि कित्येकांचे ध्वज,धनुष्य,कवचे व अलंकार हे अगदी छिन्नछिन्न झाले.||३७||                                                  भावार्थ:----त्याकाळी त्या देवादिकांच्या पादताडतांनी व रथाच्या चक्रांनी चुर्णयुक्त झालेल्या रणभूमीपासून अतिशय उठलेला धुरूळा,आकाश,दिशा व सूर्य ह्यांना आच्छादन करू लागला असता इतक्यात रक्तस्त्रावाने रणभूमी भिजून गेल्यामुळे तो धुरूळा त्या आकाशादिकापासून निवृत्त झाला.||३८||                                                                                                              भावार्थ:---नंतर ती रणभूमी,ज्यापासून किरीट व कुंडले पडली आहेत आणि ज्याचेठीकानी क्रोधयुक्त दृष्ठी व चावलेले ओढ दिसत आहे अशा मस्तकाशी,आयुधासाहित व भूषणासाहित असलेल्या मोठमोठ्या भुजांनी,आणि हत्तीच्या सोंडेसारख्या माड्यांनी आचाडीत झाली असता शोभू लागली.||३९||                                                                                                                                                                                   भावार्थ:----त्या युद्धामध्ये ज्यांनी आयुधे उचलली आहेत अशा हस्तानी युक्त असे कितीएक कबंध पडलेल्या आपल्या मस्तकाच्या नेत्रांनी पाहत असते,योद्ध्यांच्या अंगावर धावत धावत जावून पडू लागले.||४०||                                                                                                                   भावार्थः—याप्रमाणे सामान्य युध्द सांगून आता विशेष युध्द सांगतो---त्या युद्धामध्ये बळीराजाने दहा बाणांनी महेंद्रला,तीन बाणांनी ऐरावातला,चार बाणांनी ऐरावाताच्या चार रक्षकांना आणि एका बाणाने महाताला प्रहर केला.||४१||                                        भावार्थ:----परंतु शीघ्र,पराक्रमी,अशा त्या इंद्राने ते बाण आपणापर्यंत आले नाही तोच त्या येणाऱ्या बाणाचे तीक्ष्ण अशा तितक्याच भल्लनामक बाणांनी हसता हसता तुकडे करून टाकिले.||४२||                                                                भावार्थ:----त्या इंद्राने ते बाणच्छादन उत्तम कर्म पाहून ते सहन न करणाऱ्या बळीने त्याला मारण्याकरिता हस्तामध्ये शक्ती ग्रहण केली ती,मोठ्या ज्वालेप्रमाणे जाज्वल्यमान असलेली शक्ती त्याच्या हातात असतानाच इंद्राने तोडून टाकिली.||४३||                       भावार्थ:---तद्नंतर शूल,नंतर प्राप्त,नंतर खड्ग इत्यादी जे जे म्ह्णून आयुध इंद्राने तोडून टाकिले. ||४४||                                      भावार्थ:----नंतर हे प्रभो,त्या बलीराजाने अंतर्धान पावोन आसुरी माया उत्पन्न केली ती अशी कि देवसैन्यावर आकाशामध्ये प्रथम एक पर्वत उत्पन्न झाला.||४५||                                                                                           भावार्थ:-----आणि त्यापासून वणव्याच्या योगाने जळत असलेले वृक्ष आणि देवरूप शत्रूच्या सैन्याचे चूर्ण करणाऱ्या ताकीसारख्या तीक्ष्ण शिखराच्या शीला खाली पडू लागल्या.||४६||                                                                                          भावार्थ:---नंतर मोठमोठे भुजंग वृश्चिकांसहवर्तमान सर्प व मोठमोठ्या गजांचे मर्दन करणारे सिंह,व्याघ्र व वराह देवांसमोर येऊ लागले.||४७||                                                                                                                        भावार्थ:---त्याचप्रमाणे हे प्रभो,हस्तामध्ये शूळ धारण करून तोफा फोडा असें भाषण करणाऱ्या शेकडो नग्न राक्षशी व तसेच राक्षांचाचे गण देवांवर येऊ लागलें.||४८||                                                                                             भावार्थ:----नंतर गंभीर व भयंकर शब्द करणारे आणि वायूंनी प्रेरित झालेले मोठमोठे मेघ आकाशांत प्राप्त होऊन ते अंगाराची वृष्टी करू लागले व विजाही अगारांची  वृष्टी करुय लागलें.||४९||                                                                      भावार्थ:---नंतर वायुरूप सारथ्याने युक्त व प्रलयकाळच्या अग्नीप्रमाणे अतिभाय्म्कार असा बालीदात्याने उत्पन्न केलेला फारच मोठा अग्नी,देवाच्या सेनेला जाळू लागला.||५०||                                                                           भावार्थ:----नंतर प्रचंड वायुनी उसळलेल्या ज्या लता व भोवरे ह्यांच्या भयंकर असा मर्यादेचे उलंघन करणारा समुद्र,सर्व बाजूनी लोकांना बुडवीत येत आहे असे दिसू लागले.||५१||                                                                                भावार्थ:----याप्रकारच्या अलक्ष्य गतीच्या योगाने भयंकर अशा इतरही महामायावी दैत्यांनी माया उत्पन्न केल्या असता,देवाच्या सेनाधिपती खिन्न झाले.||५२||                                                                                            भावार्थ:----हे राजा,जेव्हा इंद्रादिदेव,त्या दैत्यांनी निर्माण केलेल्या मायेच्या निवृत्तीचा उपाय जाणेनासे झाले.तेव्हा त्यांनी विश्वपालक भगवंताचे चिंतन केले असता तो तेथे प्रगट झाला.म्हणून आपण भगवंताचे चिंतन करावे.||५३||                                                                            भावार्थ:---इंद्रादी देवांना दैत्यांच्या मायावी शक्तीचा प्रतिकार कसा करावा,हे सुचेना तेव्हा देवांनी भगवंतांचे ध्यान केले,कारण भगवंतच संकट काळात मदत करू शकतो,देहसंबंधी मदत करु शकत नाहीत व त्यांच्यात मदत करण्याचे सामर्थेही नसते.म्हून आपण--जीवानी देहासंबंधीचे घ्यान न करता भगवंताचेच ध्यान करावे.देवांनी ध्यान करताच त्याठिकाणी भगवंत प्रगट झाले.भगवंत प्रगट झाल्यामुळे देवांची भीती नाहीसी झाली,व ते प्रसन्नवदन झाले.||५३||                                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:----तो त्यावेळी गरुडाच्या स्कंधावर चरणकमल ठेवलेला,पितांबर नेसलेला,नूतन कामलासारख्या नेत्रांनी युक्त,आयुधांनी युक्त असे आठ बाहू धरण करणारा आणि ज्याच्या वक्ष:स्थळाचेठिकाणी लक्ष्मी,कंठाचे ठिकाणी कौस्तुभ,मस्तकाचे ठिकाणी बहुमुल्यवान किरीट व कर्णाचे ठिकाणी मकराकार कुंडले शोभत आहेत असा दृष्टीस पडला.||५४||                                         भावार्थः----तेव्हा जशी जाग्रदवस्था प्राप्त झाली असतां स्वप्न नाहीसे होते त्याप्रमाणे तो श्रीहरीने देवसेनेमध्ये प्रविष्ट झाला असता त्या महात्म्या भगवंताच्या महिम्याने मंत्रादी प्रयोगापासून उत्पन्न झालेल्या असुरांच्या त्या सर्व माया नाहीशा झाल्या.कारण,श्रीहरीने स्मरण सर्व विपत्तीचा नाश करणारे आहे,मग त्या श्रीहरीच्या प्रत्यक्ष प्रवेश झाल्यावर आसुरी माया नाहीशा होतील हे काय सांगावे!||५५||                                                                                                            भावार्थः----नंतर,हे राजा,गरुडावर बसलेल्या श्रीहरिला युद्धामध्ये पाहून सिंहावर बसलेल्या कालनेमिनामक दैत्याने आपले शूळ गरगर फिरवून श्रीहरीच्या अंगावर फेकले.ते गरुडाच्या मस्तकावर पडत आहे इतक्यात त्रैलोक्याधिपती श्रीहरीने अनायासाने त्याचे ग्रहण करून त्याच्यायोगाने वाहणासहवर्तमान त्या कालनेमीनामक शत्रूचा वध केला.||५६||                                                                                                                                                                                                                                                            |                                                    माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य-च्चक्रेन कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् |                                                                                       |                            आहत्य तिग्मगदया हनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोsच्छिनदरे र्नदतोsरिणाssद्द: ||५७||                                                                                                                                                                 भावार्थः----नंतर महाबलाढ्य असे माली व सुमाली हे उभयंता दैत्य युद्धांमध्ये भगवंताच्या अंगावर आले असतां भगवंताच्या चक्राने त्याची मस्तके तुटून ते मरून पडले.नंतर माल्यवातनामक असुराने तीक्ष्ण गदेने त्या भगवंताच्या प्रहार करून गरुडाला प्रहार करण्याकरिता पुन्हा गदा उचलिली तो इतक्यात आदीपुरुष श्रीहरीने त्या गर्जना करणाऱ्या दैत्याचे मस्तक चक्राने तोडून टाकिले.||५७|| ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुरानातील(८)अष्टमस्कंधामध्ये देवदैत्ययुध्दवर्णननामक हा(१०)दहावा अध्याय(५७)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला                                                                                 |                                     ||श्रीकृष्णार्पनमस्तु || ||श्रीगुरूचरणार्पनमस्तु || ___________________________________________________________________________________________                                        ११--आता ह्या आकराव्या अध्यायामध्ये दैत्यांचा देव वध करीत असतां नारदाने देवांचे निवारण केले व शुक्राचार्याने मरण पावलेले दैत्य उठविले ही कथा सांगितली आहे                                                                                                 |                              २—देवासुर संग्राम[७]देवासुर-संग्रामाची समाप्ती ___________________________________________________________________________________________                                                                                                        |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                              |                                अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया |                                                                                                                                                               |                              जघ्नुर्भृशं  शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्-रणे यैरभिसंहता: पुरा ||१||                                                                                                                                                                 भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे परीक्षित राजा,नंतर पुरुषोत्तमाच्या परमकृपेमुळे इंद्र-वायू-प्रभृती देवांचे अंतःकरण शांत झाले असतां पूर्वी ज्या ज्या दैत्यांसहवर्तमान ते युद्ध करण्यास उद्दुक्त झाले होते त्यांना त्यांना ते युद्धामध्ये पुन्हा प्रहार करून लागले.||१||   अर्थ:---नंतर भगवान इंद्राने युद्ध होऊन विरोचन पुत्र बळीला मारण्याकरीता जेव्हा वज्र उगारिले,तेव्हा सर्वही दैत्य हाहाकार करूं लागले.||२||                                                                                                                       भावार्थः----त्या काली धैर्यवान युद्धसामुग्रीने युक्त आणि त्या घोरसंग्रामामध्ये निर्भयपणाने संचार करीत असून आपल्या अग्रभागी स्थित असलेल्या त्या बळीला वज्रपाणी इंद्र तिरस्कार करून असे म्हणाले कि,------------------||३||                                                                                                   भावार्थः---हे मूढा,जसा कपटी पुरुष,मंत्रादिकांच्या प्रभावाने भ्रांतनेत्र झालेल्या अज्ञ जणांना आपल्या स्वाधीन करून घेतो आणि त्यांचे धन हरण करितो त्याप्रमाणे तूं मायांच्या योगाने आम्हां मायाधिपतीना जिंकण्याची इच्छा करीत आहेस परंतु तुझ्या मायाचे प्राबल्य आमचे ठिकाणी काही चालायचे नाही.||४||                                                                 भावार्थः---हे मूढा,माझा प्रभाव श्रवण कर.जे पुरुष आपल्या मायांच्या योगाने स्वर्गारोहन करण्याची व मोक्षास जाण्याची इच्छा करीत असतील त्या मूढ चोरांना पहिल्याही स्थानापेक्षा मी खाली पाडितो.||५||                                                           भावार्थः---तो मी आज शतपर्व वज्राने लोक मोहक मायेने युक्त असलेल्या तुझे शिर हरण करीन.यास्तव हे मंदबुद्धे,मला जिंकण्याविषयी तूं आपल्या ज्ञातीजनांसहवर्तमान हवीतीतकी खटपट कर.||६||                                                       भावार्थः---बली म्हणाला:---जे लोक कालशक्तीच्या प्रेरणेने आपल्या कर्मानुसार युद्ध करतात,त्या सर्वांनाच जय--पराजय,यशापयश किंवा मृत्यू क्रमाने प्राप्त होतोच.||७||                                                                                  |                  तदिदं कालरशनं जनाः पश्यन्ति सूरयः | न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ||८||                                                         भावार्थः----तस्मात्,हे कीर्त्यादिक सर्व कालाधीन आहे असे पाहणारे विवेकी जन,त्याविषयी हर्ष पावत नाहीत व शोकही करीत नाहीत.परंतु त्या विवेकाविषयी तुझी अज्ञानी आहां.म्हणून आपण--जीवानी विवेकी असावे,कारण विवेकपुर्वक सत्संग केला असता जीव-ब्रह्म-ऐक्य-ज्ञानाद्वारे चौथा पुरुषार्थ मोक्ष प्राप्त होतो.||८||                                                                           |              न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् | गिरो वः साधु शोच्यानां गृण्हीमो मर्मताडना: ||९||                                                                                               भावार्थः---तस्मात त्या कीर्ती जयादिकांविषयी आपणालाच साधन असे मानणाऱ्या व साधूजणांना शोचनीय अशा तुमच्या मर्मभेदक वाणी खऱ्या आहेत असे आम्ही मानीत नाही.||९||                                                                                                                                      भावार्थ:---इंद्र व देव म्हणतात,हे बली तुमच्या बोलण्याचा आमच्यावर कांहीच परिणाम झाला नाही.पुण्य करणारा जो कोणीही असो त्याच्या चित्तावर कांहीच परीणाम—बदल होत नाही,कारन सकाम कर्मामुळे नाशिवंत विषयांची प्राप्ती होते,त्यामुळे अंत:करण शुद्ध होत नाही.अंत:करण्शुद्ध झाल्याशिवाय परिणाम होत नाही.म्हणून आपण पुण्य न करता निष्काम कर्म करावे.यामुळे उपदेशाचा चित्तावर परिणाम होतो.यामुळे आपण परमात्मा म्हणजेच सुखारुपातेकडे जाऊन जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतोत.यामुळे आपण जे कांही श्रावण करून त्या श्रवणाचा परिणाम आपल्यावर होऊन जन्म—अरण निवृत्त होउन सुखरूप होतोत.||९||                                                                                                                                                                             भावार्थ:---इंद्राला बलीने केलेला उपदेश आवडा नाही,कारण पुण्याने मानापमान दोष जात नाहीत,तर निष्काम कर्माने मानापमान दोष गेल्याशिवाय राहत नाहीत.म्हणून जीवांनी निष्काम कर्म करावे.यामुळे अंत:करण शुद्ध होऊन मानापमान दोष जातात.||११||                                                                                                        |                   प्राहरत्य कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दनः | सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचलः ||१२||                                                             भावार्थ:--- आणि त्या शत्रूनामक इंद्राने,आपल्या अमोघ वज्राच्या योगेकरून त्या बलीराजाला प्रहार केला तेव्हा बळी पंख तुटलेल्या पर्वताप्रमाणे विमानासह वर्तमान भूमीवर पडला.||१२||                                                                              भावार्थ:--- त्या काळी बळीचे ठिकाणी प्रेम करणारा त्याचा सखा जंभासुर त्याने पतन पावलेल्या आपल्या मित्राला पाहून वज्राने ताडित झालेल्याही आपल्या सख्याचे हित करण्याकरिता युद्धार्थ इंद्रासन्मुख गमन केले.||१३||                                                                                                          भावार्थः---नंतर हे राजा,त्या सिंहारूढ झालेल्या अत्यंत महालाढ्य जंभासुराने इंद्रसमीप येवून गदा उचलून तिच्या योगाने मोठ्या वेगाने स्कंधसंधींचे ठिकाणी इंद्राला व ऐरावताला प्रहार केला.||१४||                                                                                                                                      भावार्थ:---तेव्हा गदाप्रहाराणे पिडीत झाल्यामुळे अत्यंत महाबलाढ्य व्याकूळ झालेला तो गज,धरणीवर गुढगे टेकून अतिशय मूर्च्छित  झाला.||१५||                                                                                                          भावार्थ:---नंतर सहस्त्र अश्वांनी युक्त असा रथ मातलीने इंद्राजवळ आणिला असता,इंद्राने त्या ऐरावत-गजाला सोडून देवून रथावर आरोहण केले.||१६||                                                                                                     भावार्थ:---तेव्हा दैत्यश्रेष्ठ जंभासुराने,त्या सारथ्याच्या कर्माची प्रशंशा करीत व आश्चर्य करीत त्या संग्रामामध्ये आपल्या ज्वाजल्यमान शुलाच्या योगाने त्या सारथ्याला प्रहार केला.||१७||                                                                                                        भावार्थ:---त्याकाळी मातलीने धैर्य धारण करून ती अत्यंत दु:सह व्यथा सहन केली,तेव्हा त्या इंद्राने क्रुद्ध होऊन वज्राच्या योगाने जांभासुराचे हरण केले. ||१८||                                                                                                  भावार्थ:---नंतर जंभासुराचा वाढ झाला हे नारद ऋषीपासून एकूण नमुची,बाल व पाक हे त्याचे तिघे बांधव मोठ्या त्वरेने त्यायुद्धभूमीवर प्राप्त झाले.||१९||                                                                                                     भावार्थ:---आणि कठोर भाषणांनी इंद्राला मर्मस्थानी पिडा करणाऱ्या त्या आसुरांनी जसे मेघांनी धारच्या योगाने पर्वताला आच्छादित  करावे त्याप्रमाणे बाणाच्या योगाने इंद्राला आच्छादित केले.||२०||                                                                                  भावार्थ:----त्या तिघाचेही निरनिराळे पराक्रम सांगतो कि,शीघ्र पराक्रमी त्या बलनामक असुराने इंद्राच्या हजार घोड्यांना तितक्या (हजार)बाणांनी एकदम समरभूमीचे ठिकाणी पिडीत केले.||२१||                                                       भावार्थ:---तसेच पाक नामक असुराने एकदम दोनशे बाण धनुष्यानी ठिकाणी लावून व ते सोडून त्याच्या योगाने मातलीला व अवयवासहित रथाला निरनिराळे ठिकाणी खिळून टाकिले.ते त्याचे कर्म युद्धामध्ये मोठे आश्चर्यकारक झाले.||२२||   भावार्थ:---तसाच नमुचीनामक असुरही,ज्यांचा पूर्वभाग सुर्वणमय आहे अशा मोठ्या पंधरा बाणांनी संग्रामामध्ये इंद्राला वेध करून पाण्याने भरलेल्या मेधाप्रमाणे गर्जना लागला.||२३||                                                                        भावार्थ:---त्याप्रमाणेच इतरही असुरांनी,जसे मेघांनी वर्षाकालांतील सूर्याला चोहोंकडून आच्छादन करावे त्याप्रमाणे सारथी व रथ ह्यांसहवर्तमान इंद्राला सर्व बाजूंनी बाणजालाच्या योगाने आच्छादित केले.||२४||                                                         भावार्थ:---तेव्हा समुद्रामध्ये नौका फुटलेले व्यापारी लोक जसे आक्रोध करू लागतात त्याप्रमाणे,शत्रूसेनेने पराजित केलेले नायकरहित असे ते देवगण,त्या इंद्राला अवलोकन करीत नसल्यामुळे अत्यंत विव्हल होऊन अनुया-सहवर्तमान आक्रोश करूं लागले.||२५||                    भावार्थः----नंतर रात्र संपली असतां ज्याप्रमाणे सूर्य आपल्या तेजाच्या योगाने दिशा आकाश व पृथ्वी यांना प्रकाशित करीत करीत शोभूं लागतो,त्याप्रमाणे अश्व,रथ,ध्वज व सारथी ह्यांसहवर्तमान इंद्र,बाणांनी रचिलेल्या पंजरापासून बाहेर निघून,आपल्या तेजाच्या योगाने दिशा,आकाश व पृथ्वी यांस प्रकाशित करूं लागला.||२६||                                                                      भावार्थः----आणि त्या वज्रधारी इंद्राने आपली सेना शत्रूंनी पिडीत केली आहे असे अवलोकन करून संग्रामामध्ये शत्रूंचा वध करण्याकरिता क्रोधपूर्वक वज्र उगारले.||२७||                                                                           भावार्थः---हे राजा,इंद्राने त्याच अष्टधारी वज्राच्या योगाने ज्ञातीबांधवांचा भय उत्पन्न करीत त्यांच्या समक्ष बल व पाक ह्या दोन्ही असुराची मस्तके हरण केली.||२८||                                                                           भावार्थः---तेव्हा हे राजा,त्यांचा वध झाला हे पाहून ज्ञातीचा शोक व विष्णू विषयी असहीष्णुता ह्यांच्यायोगाने क्रुद्ध झालेल्या त्या नमुची असुरांनी इंद्राला वध करण्याकरिता दीर्घ प्रयत्न केला.||२९||                                                                     भावार्थः---तो असा की,क्रुद्ध झालेला तो नमुची,घंटांनी व सुवर्णभूषणांनी युक्त असा एक लोहमय शूल हातामध्ये घेऊन मरण पावलास अशी इंद्राची निर्भत्सना करीत करीत त्याच्या सन्मुख धावला व सिंहाप्रमाणे गर्जना करून त्याने तो शूल इंद्राला मारण्याकरिता त्याच्या अंगावर फेंकिला.||३०||                                                                                         भावार्थः---तेव्हा हे राजा,आपणाकडे येत असलेल्या त्या महावेगवान शुलाचे आकाशामध्येच इंद्राने बाणांच्या योगाने हजारो तुकडे करून टाकिले.नंतर क्रोधाने युक्त झालेल्या त्या देवराज इंद्राने,त्या असुराचे शीर हरण करण्याकरिता वज्राने त्याच्या कंठावर प्रहार केला.||३१|| भावार्थः---परंतु,देवराज इंद्राने मोठ्या बलाने फेकलेल्या त्या महाप्रभावशाली वज्राच्याने,त्या असुराच्या त्वचेचाही भेद झाला नाही;तेव्हा लोकांना मोठे आश्चर्य वाटले.कारण,ज्याने पूर्वी अतिवीर्यवान अशा वृत्रासुराचाही वध केला,त्याला सांप्रतकाली नमुविच्या कंठाच्या त्वचेनही धुडकावून लाविले.||३२||                                                                                     भावार्थः---हे राजा,ज्यापासून वज्र कंठीत झाले त्या शत्रूपासुन मात्र इंद्र भयभीत झाला आणि मनामध्ये विचार करूं लागला की,---अहो! दैवयोगाने लोकांना मोहकारक असे हे काय झाले ! ||३३||                                                       भावार्थः---अहो पूर्वी प्रजांचा नाश होऊं लागला असतां ज्या वज्राच्या योगाने मी,पक्ष्याच्या योगाने यथेष्ट गमन करणाऱ्या व आपल्या भारांनी भूमीवर पडणाऱ्या पर्वतांचा पक्षछेद केला आहे व पराक्रमाने अधिक असे त्वष्ट्याने मूर्तीमंत तपच अशा वृत्रासुराचा ज्याच्या योगाने मी नाश केला व सर्व अस्त्रांनी ज्यांच्या त्वचेलाहि धक्का लागावयाचा नाही अशा बलाढ्य इतर विरांचाही ज्याच्या योगाने मी वध केला,ते हे वज्र,ह्या क्षुद्र असुरावर मी टाकिले असतां कुंठीत झाले.तस्मात,ब्रहमतेजोरूप असूनही निरूपयोगी झालेल्या ह्या दंडतुल्य वज्राचा मी आता स्वीकार करणार नाही.||३४-३५-३६||                                                               भावार्थः---ह्याप्रमाणे भाषण करून खेद पावणाऱ्या,इंद्राला,आकाशवाणी म्हणाली की,हे इंद्रा,हा नमुची दानव,शुष्क अथवा आर्द्र वस्तूंनी पावण्यास योग्य होणार नाही.||३७||                                                                                      भावार्थः---कारण,आर्द्र अथवा शुष्क ह्यांपासून तुला मृत्यू येणार नाही,असा मी याला वर दिला आहे.तस्मात्,हे भगवान,शत्रूच्या वधाकरिता तूं दुसरा काहीतरी उपाय मनामध्ये आणावास पाहिजे.||३८||                                                           भावार्थः---हे राजा,ती परमेश्वराची वाणी ऐकून स्वस्थ अंतःकरणपूर्वक इंद्र चिंतन करीत असतां,"आर्द्र व शुष्क ह्या दोन्ही गुणांनी युक्त असा उदकांचा "फेण" त्याच्या दृष्टीस पडला."||३९||                                                                        भावार्थः---तेव्हा इंद्राने,केवळ शुष्क नव्हे व केवळ आर्द्र नवे अशा फेणाने त्या नमुचीचे शिर हरण केले.तेव्हा त्या इंद्राची मुनिगणांनी स्तुती केली व त्याच्यावर पुष्पवृष्टी केली.||४०||                                                                           भावार्थः---त्यावेळी विश्वावसु व परावसु हे दोन मुख्य गंधर्व गायन करू लागले,देवांच्या दुंदुभी वाजूं लागल्या आणि अप्सरा आनंदपूर्वक नृत्य करूं लागल्या.||४१||                                                                                            भावार्थः---असो याप्रमाणे इतरही अग्नी,वायू व वरून इत्यादी देवांनी अस्त्रसमूहांच्या योगाने आपल्याशी द्वंद्वयुद्ध करणाऱ्या प्रतीपक्ष्यांचा,जसे सिंह हरीणांचा नाश करितात त्याप्रमाणे नाश केला.||४२||                                                   भावार्थः---हे राजा,याप्रमाणे देवांचा जय झाला असतांही,वैरभावाने त्यांनी मारलेल्या दानवांचा अगदी क्षय होत आहे असे पाहून,ब्रहमदेवाने पाठविलेल्या देवर्षी नारदाने देवांचे निवारण केले.||४३||                                                                 |                            भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयैः | श्रिया समेधिताः सर्व उपारमत विग्रहात् ||४४||                                                                              भावार्थः----नारद म्हणाला---हे देवहो,नारायणाच्या भुजांचा आश्रय करणाऱ्या तुम्ही अमृत प्राप्त करून घेतले व लक्ष्मीच्या योगाने तुम्ही सर्व उत्तम प्रकाराने वृद्धींगतही झाला आहां.तस्मात् आतां युद्ध पुरे करा.देवांनी अमृत सेवन केल्यामुळे व लक्ष्मीच्या कृपेमुळे देवांचा विजः झालेला आहे,म्हणजे साध्ये प्राप्त झालेले आहे,म्हणून आपण युद्ध बबड करावे.त्याप्रमाणे जसे देवांनी अमृत सेवन केल्यामुळे त्यांना विजय होऊन नाशिवंत राज्य मिळाले आहे,त्याचप्रमाणे आपण सत्संग करून सर्व विषयांचा त्याग करून ज्ञानामृताने परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा. ||४४||                                                                                                                                                                                                                               |                    संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वचः | उपगीयमानानुचरैर्युयुः सर्वे त्रिविष्टपम् ||४५||                                                                    भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,त्या नारदाच्या वचनाला मान देणाऱ्या सर्व देवांनी क्रोधावेशाचा उपसंहार करून,आपली स्तुती करणाऱ्या गंधर्वादिक अनुचारासहवर्तमान स्वर्गाचे ठिकाणी गमन केले.||४५||                                                                                                                                                                                                       भावार्थः----आणि त्या संग्रामामध्ये जे असुर अवशेष राहिले होते ते नारदाच्या संमतीने वज्रप्रहाराने पिडीत झाल्यामुळे व्याकुळ झालेल्या बळीचे ग्रहण करून आस्तांचलाप्रत निघून गेले.||४६||                                                                                                                                                       भावार्थः---नंतर त्या ठिकाणी ज्यांचे अवयव नष्ट झालेले नव्हते व ज्याचे कंठ विद्यमान होते त्या असुरांना आपल्या संजीविनीनामक विद्येच्या योगाने शुक्राचार्याने जिवंत केले.||४७||                                                                                                                                                              |                 बलिश्र्च्रोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: | पराजितोsपि नाखिद्दल्लोकतत्त्वविचक्षण: ||४८||                                                                                                                                                                                                                                                                                                           भावार्थः----बळीराजा तर शुक्राचार्याने स्पर्श करतांक्षणी व पुनरपि इंद्रिये व स्मृती यांस पावला आणि तो लोकतत्त्व जाणणारा असल्यामुळे पराभव पावला असूनही खिन्न झाला नाही.||४८||                                                               ११-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी अमृताख्यानान्तर्गत देवासुरसंग्रामकथनरूप हा(११)अकरावा अध्याय(४८)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||११||                                                                                     |                                 ||श्रीकृष्णार्पनमस्तु || ||श्रीगुरूचरणार्पनमस्तु || ___________________________________________________________________________________________                                         |१२---आता ह्या बाराव्या अध्यायामध्ये मोहिनीरूपाचे सौंदर्य अवलोकन करण्याविषयी उत्सुक झालेल्या महादेवाला अत्यंत मोहित करूशन,श्रीहरीने पुनरपि त्यांचे सांत्वन केले हि कथा वर्णन केलेली आहे.||१२||                                                      |१२---                           २--देवासुर संग्राम—[८]मोहिनीरूपाने महादेवांना मोहिनी. ___________________________________________________________________________________________                                                                              |श्रीबादरायणि उवाच:---                                                                                                                                                              |                    वृशध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् | मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ||१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:--- श्रीहरींनी स्त्रीचे रूप धारण करून असुरांना मोहित करून देवांना अमृत पाजले,त्यामुळे देवांचे हित व असुरांचे अहित झाले.भगवंतांनी स्त्रीचेच रूप धारण का केले?कारण असुर हे तमोगुणी असतात,तमोगुणी जीव हे तमोगुणात आसक्त आसतात,म्हणून भगवंतांनी स्त्रीरूप धारण करून,आसुरांना मोहीत करून त्यांना अमृत दिले नाही.जर दैत्यांना अमृत दिले असते तर,त्यांनी लोकांवर अन्याय करून त्यांचे सात्विक कार्यात प्रतोबंध अधिक केला असता म्हणून दैत्यांना अमृत दिले नाही.त्याचप्रमाणे आपण--जीवानी तम तामोगुणांनी,दुर्व्यसनांनी,निषिद्ध कर्मांनी जे आसक्त आहेत,त्यांना आधार--मदत--साह्य न करता जे सात्विक आहेत,त्यांना आधार--मदत--साह्य करावयास पाहिजे,करण ते सत्पात्र असतात.सत्पात्रास आधार--मदत--साह्य केले असता पुण्य किंवा अंत:करण शुद्ध होत असते.याप्रमाणे आपण--जीवानी विवेक--विचार करून आचरण करावे.||१—२||                                                                                                                                                                 भावार्थः---तेव्हा भगवान विष्णूचे,आदरपूर्वक पार्वतीसहवर्तमान त्या शंकराचा पूजा-प्रशंसादिकेकरून सत्कार केला व त्यानेही आसनांवर स्वस्थपणे बसल्यानंतर श्रीहरीचा उलट सत्कार करून,आश्चयपूर्वक असे भाषण केले की,--------------||३||                                   श्री महादेव म्हणाला---हे जगदीशा,हे जगन्मया,हे जगद्वापीन व हे देवाधिदेवा,तूं सर्व पदार्थांचा आत्मा व कारण असल्यामुळे ईश्वरही तूंच आहेस.||४||                                                                                                           भावार्थः---आतां,तूं मला जगन्मयत्व प्रतीपादन केलेस ह्यावरून,उत्पत्त्यादिकांच्या योगाने जगत जसे असत्य व जड आहे तसाच मीही आहे कि काय असे म्हणशील तर---हे परमेश्वरा,छे छे तसे नव्हे.कारण,या जगताची उत्पत्ती स्थिती व लय हि ज्या ब्रह्मापासून होतात व स्वतः अनिवाशी अशा ज्या ब्रह्मालाहि तिन्हीही नाहीत व जे इदंशब्दानें वाच्य दृश्यरुपी व अहं शब्दाने वाच्य द्रष्टरूपि आणि बाहेरून भोग्यरूपि आहे ते सत्य व चैतन्यरूप ब्रहम तूंच आहेस म्हणून तुझे ठिकाणी विकारांची शंकाही नाही.म्हणजे सर्व कांही ब्रह्म--परमात्माच आहे.जसे सोने व सोन्याचा दागिना यात कोणता दागिना आहे व कोणते सोने आहे?याचे उत्तर असे आहे की,सोनाराच्या दृष्टीने सर्व सोनाचा आहे व ग्राहकाच्या दृष्टीने दागिनाच आहे.याचा अर्थ असा होतो की,दृष्टीत बदल आहे,तर वस्तुत बदल नाही."परमार्थ म्हणजे दृष्टीत बदल करणे  आहे,तर वस्तुत बदल करणे संसार आहे." म्हणून आपण दृष्टीत बदल करावा.||५||  भावार्थः----आतां,भगवान अशा प्रकारचा असल्याविषयी मुमुक्षजनांचा आचारण प्रमाण आहे असे सुचवितो हे प्रभो,इहलोकसंबंधी व परलोकसंबंधी भोगासक्तीचा त्याग करून निष्काम झालेले मुमुक्षु मुनीजन,तुझ्याच चरणकमळाची आदरपूर्वक उपासना करीतात.म्हणून आपण--जीवानी मृत्यू--लोकांतील व पर-लोकांतांतील विषयांचा त्याग करून जे मुमुक्षु आहेत,ते भगवंताच्या चरण-कमळांची सेवा करतात,म्हणून आपण जीवांनीही विषयांचा त्याग करून भगवंताच्या च्सारण-कमळांची सेवा करावी.||६||                                          भावार्थः----बरे ब्रहमच जर मी आहे तर निःसंग व उदासीन अशा माझ्या चरणकमलाची उपासना करून त्यांना काय फल प्राप्त होणार होणार आहे ? असे म्हणशील तर---हे परमेश्वरा,तू निर्गुण,शोकरहित,निर्विकार,आनंदमय व सर्वांहून निराळे,सुखस्वरूप आणि परिपूर्ण असे ब्रह्म जरी आहेस तथापि अत्यंत उदासीन नाहीस तर प्रपंचाच्या उत्पत्तीस्थितीलयांचे कारण असून उत्पत्त्यादिक उपाधींनी युक्त असलेल्या "भास्वतदपेक्षता तया | अनपेक्षत्वदेव दर्शयितुं तदीय ब्रहमत्वं" जीवांना कर्माचे फळ देणारा आहेस.तर मग काही तरी अपेक्षा धरून राजादिकाप्रमाणे सेवक जनांना मी फळ देतो कि काय?असे म्हणशील तर---हे परमात्मा,तसा प्रकार मुळीच नाही.तर तूं निरपेक्ष असून त्या जीवांनीच आपणांस फळे मिळविण्याकरिता तुझी अपेक्षा केलेली असते,म्हणून त्यांना फळे देतोस.सारांश,सुखात्मक ब्रहमस्वरूपी असलेल्या तुला इतरांची अपेक्षा नाही.म्हणून तुझे ऐश्वर्य स्वार्थाकरिता नसून केवळ भक्तांवर अनुग्रह करण्याकरितांच आहे.म्हणून आपण जीवानी जर आपण ऐश्वर्य यांनी युक्त असाल तर त्या अश्वर्यांचा विनियोग इतरांचे दु:ख निवृत्ती करिता करावा, तर विषयांचा भोग घेण्यासाठी करू नये.आपण जर जीव-ब्रह्म-ऐक्य ज्ञानाने संपन्न असाल तर इतरांचे अज्ञान निवृत्त करण्या-करता त्या ज्ञानाचा विनियोग करावा,तर विषयांच्या भोगासाठी करू नये.म्हणजेच ज्ञान--दान करावे,तर विक्री करू नये.आपण ज्ञान-दान न  करता विक्री केली तर आपण परमात्मरूप होणार नाहीत,म्हणजे आपले जन्म--मरण निवृत्त होणार नाही.आपण आलेल्या दानातून जर आपण गृहस्थाश्रमी असाल तर जीवनावश्यक वस्तूसाठी त्यातून खर्च करून,उर्वरित धन पारमार्थिक कार्यासाठी खर्च करावे. ||७||  भावार्थः---आता सर्वाहून व्यतीरीक्तत्व व सर्वरुपत्व हि दोन्ही एकालाच कशी प्राप्त होतील?अशी शंका घेवून ती दृष्टांतील उपादान करण्याकरिता महादेव भाषण करितो,---हे जगदीश,द्वैत-भावाने भासमान होणारे कार्य व अद्वैत-भावाने प्रतीत होणारे कारण,हि दोन्ही तूच एक असल्यामुळे ,कुंडलादि कार्यरूपाने कृतीने बनविलेले व कारण रूपाने अकृतिम  असलेले सुवर्ण जसे वस्तुत एकच आहे.तसाच  तुझे ठिकाणी वस्तुत: भेद नाही. तर मग भेद्प्रतीती कशी होते असे म्हणशील तर--–हे परमात्मा,अज्ञानामुळे तुझे ठिकाणी जनांनी  भेद कल्पिला आहे कारण,उपाधिरहित अशा तुझेठीकानी हा भेद,माया गुनानीच अनुभवास येतो स्वत:अनुभवास येत नाही.परमात्मा निर्विकारी असल्यामुळे भेद करू शकत नाही,ते जीवात्मा हा विकारी असल्यामुळे व अज्ञानी असल्यामुळे भेद करू शकतो,म्हणून आपण जीवानी सत्संग करून व अज्ञानाची निवृत्ती करून भेद निवृत्त करावा.त्यामुळे आपले जन्म-मरण निवृत्त होते.||८||                                                                                                   भावार्थः---म्हणूनच नानाप्रकारणी लोक तुझे वर्णन करितात.तुझे वास्तविक स्वरूप,कोणीच जाणत नाही असे सांगतो---हे जगदीशा,कितीएक वेदांतवादी तुला ब्रहम असे मानितात,कितीएक मीमांसक तुला धर्म असे मानितात,कितीएक सांरव्य तुला प्रकृती-पुरुषाहुन भिन्न  असा ब्रह्मादिकांचा "ईश्वर-पुरुषोत्तम" आहेस असे समजतात.म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून आपण--जीवात्मा व परमात्मा एकच आहोत असा निश्चय करावा,असाच निश्चय करणे योग्य आहे व सुखकारक आहे.||९||                                               भावार्थ:---त्याचप्रमाणे मी,ब्रहमदेव व मरीचीप्रभूती ऋषी हे सर्वही आम्ही सत्वगुणाने उत्पन्न झालेले असूनही ज्या तू रचिलेल्या ह्या जगालासुद्धा यतार्थ रीतीने खरोखर जाणत नाही,मग त्या तुला जाणण्यास कसे समर्थ होऊ?होणारच नाही.आमची जेथे दशा तेथे हे ईश्वर सर्वदा रजोगुण व तमोगुण ह्यांच्या योगाने उत्पन्न होणारे व तुझ्या मायेन मोहित झालेले दैत्य मनुष्यादीक तुला जाणत नाहीत हे काय सांगावे. ||१०||                                                                                                                                              भावार्थः----हे परमेश्वरा,तो तू सर्व जगताचा आत्मा व ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे,जसा वायू चराचर प्राणीमात्राच्या देहात व आकाशात प्रवेश करितो त्याप्रमाणे सर्वजगात प्रविष्ठ होऊन आपण केलेल्या जगाचे उत्पत्तीस्थिती नाश,प्राणिमात्राचे कर्म,जगताला प्राप्त झालेल्या संसार बंध व त्यापासून होणारा मोक्ष ह्या सर्वाना जाणत आहेस.||११||                                                                                                          |         अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः | सोsहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ||१२||                                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:---ह्याप्रमाणे स्तुती करून प्रस्तुत कार्याविषयी विज्ञप्ती करितो की,--–हे ईश्वरा सत्वादिक गुणांच्या योगाने रममाण होणाऱ्या तुझे,मी ज्यापुर्वी नरसिंहादिक अवतार अवलोकन केले.तोच मी आता तू जे स्त्रीरूप धारण केले होतेस ते अवलोकन करण्याची इच्छा करितो.||१२||                                                                                                             भावार्थः---आता,केवळ मलाच ते रूप पाहण्याची इच्छा आहे असे नाही तर माझा परिवार भूतगणांच्याही मनामध्ये ते पाहवयाचे आहे असे दर्शवितो--–ज्या रूपाने तू दैत्याने अगदी मोहित करून देवांना अमृत पाजीलेस ते तुझे रूप अवलोकन करण्याकरिता आम्ही सर्व येथे आलो आहो.कारण,त्याविषयी आम्हाला अत्यंत आश्चर्य वाटत आहे.||१३||                                                               भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य:---हे परीक्षित राजा,ह्याप्रमाणे शूलपाणी शंकराने प्रार्थना केलेला भगवाण विष्णू,गंभीर अभिप्रयांनी हास्य करून त्या महादेवाला म्हणाला की,-----------------||१४||                                                                                          भावार्थः--श्री भगवान म्हणाले:--हे शंकरा,अमृताचे पात्र दैत्याचे हस्तगत झाले सात वचनमोहनदी धर्मयुक्त स्त्रीवेशाने देवाची कार्य होतील अये जाणणाऱ्या मी,दैत्यांना मोह पाडण्याकरिता तो वेश धारण केला होता. ||१५||                                                                                                                                                                                              |                    तत्तेsहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम | कामिनां बहु मन्तव्यं संकल्पप्रभवोदयम् ||१६||                                                                  भावार्थः---असो.सुरश्रेष्ठा,कामोत्पादक व कामीजणांना बहुमान्य असे ते रूप,अवलोकन करण्याची इच्छा मी तुला आता दाखवितो.||१६||                                                                                                                                                                                                       भावार्थः—श्रीशुकाचार्य म्हनाला:--हे राजा,ह्याप्रमाणे भगवान विष्णू,महादेवाबरोबर भाषण करीत असता तेथेच अंतर्धान पावला व त्यावेळी पार्वतीसहवर्तमान महादेव चोहोकडे अवलोकन करीत तेथेच राहिला.||१७||                                                                                                                                                                                                                                  भावार्थः---तद्नंतर चित्र विचित्र पुष्पे व आरक्त वर्ण पल्लव ह्यांनी युक्त असलेले वृक्ष ज्यामध्ये आहेत अशा उपवनामध्ये एक श्रेष्ठस्त्री त्या महादेवाने अवलोकन केली.ती चेंडू झेलण्याच्या लीलेने क्रीडा करीत होती व तिच्या दैदीप्यमान पितांबराणे परीवेष्ठ्त असलेल्या कटीप्रदेशावर कमरपट्टा होता.||१८||                                                                                                                                              भावार्थः---वर उडणाऱ्या व खाली पडणाऱ्या चेंडूच्या लीलावेशेकारून वारंवार वाकणे व ताठ होणे ह्यांच्यायोगाने कंपित झालेल्या स्तनाच्या व सर्वोत्कृष्ठ हाराच्या व अतिभारामुळे पदोपदी कटीप्रदेशी अगदी भग्नच होत आहे कि काय अशी ती स्त्री पल्ल्वाप्रमाणे नाजूक असलेल्या आपल्या चंचल पावलांना इकडेतिकडे चालवीत होती. ||१९||                                                                                                                                                  भावार्थ:---चोहोकडे श्रवण करीत असलेल्या चेंडूच्या चपळपणामुळे तिच्या विशाल व चंचल नेत्रातील बुबुळे फारच उदिग्न झाली होती,तिच्या कर्णाच्या योगाने झळकत असलेल्या कुंडलाच्या कांतीने दैदीप्यमान होणाऱ्या गालांनी व काळ्याभोर असलेल्या केसांनी तिचे मुख भूषित होते.||२०||                                                                                                                                                                                                       भावार्थः----सैल होत असलेल्या वस्त्राला व सुटलेल्या वेणीला आपल्या मनोहर डाव्या हाताने मी सांवरीत होती व दुसऱ्या हाताने चेंडूला प्रहार करीत आपल्या मायेने ती सर्व जगताला मोह उत्पन्न करीत होती.||२१||                                                                                                                                                                    भावार्थः----असो.त्या स्त्रीला अवलोकना करिताक्षणीच महादेवाने आपल्या समीप असलेल्या पार्वतीला व आपल्या पार्षदगणांना मुळीच जाणिले नाही.कारण,कंदुकक्रीडेने जी किंचित लज्जा तिच्या योगाने अस्पष्ट जे हास्य त्यासहवर्तमान तिने फेकलेल्या कटाक्षाने त्याला अगदी वश केले होते,व त्याने केलेले जे त्या स्त्रीचे अवलोकन व तिने केलेले जे त्याकडे प्रती अवलोकन त्यांच्या योगाने त्याचे मन अगदी विव्हळ झाले होते.आपण--जीवानी स्त्रींच्या सौंदर्यास फुलू--मोहित होऊ नये,करण त्यामुळे विषयांची आसक्ती वाढून अध:पतनाकडे--दु:खाकडे आपली वाटचाल चालू होते,म्हणून आपण--जीवानी स्त्रीपासून सावधान ! सावधान ! सावधान ! ||२२||                                                                                                                                                                                     भावार्थः----नंतर तिच्या हातांतून तो चेंडू जेव्हा दूर गेला तेव्हा तो महादेव निरंतर पहात असतां,त्या कंदुकाच्या मागोमाग जात असणाऱ्या त्या स्त्रीचे सूक्ष्म वस्त्र कमरपट्ट्यासहवर्तमान वायुने हरण केले.||२३||                                                   भावार्थः----याप्रमाणे नग्न झालेल्या,पाहण्यास योग्य,सुंदर नेत्रकटाक्षांनी युक्त,मनोरम व आंकुचित केलेल्या कटाक्षांनी महादेवाला आपली आसक्ती दर्शविणाऱ्या त्या स्त्रीला पाहतांच त्या महादेवाने तिचे ठिकाणी आपले मन आसक्त केले.म्हणून आपण कौतूकाने स्त्रियांच्या रुपाकडे दृष्टी करू नये,कारण केल्यास तिच्या विषयांच्या कामाची आसक्ती वाढून ती स्त्री आपल्या मनात घर करून बसते,तर मनातून बाहेर जात नाही.||२४||                                                                                 भावार्थः---तेव्हा तिने स्वतः उत्पन्न केलेल्या मदनाने त्या महादेवाला विव्हल करून त्यांचे भान हरण केले असतां तो महादेव,भवानीदेवी पहात असतांही(तिच्यासमक्ष)निर्लज्ज होऊन त्या स्त्रीच्या समीप जावयास निघाला.अशा प्रसंगात भवानी-देवी समोरच आहे व भक्त-गण समोरच आहेत,तरी त्यांची परवा न करता निर्लज्ज-पणाने त्या कामिक पर-स्त्रीकडे धावले.म्हणून आपनामात्र सावध होऊन पर-स्त्रीकडे मोहित होऊ नये,तर त्या स्त्रीकडे दृष्टीही जाऊ नये,तर आपली दृष्टीने भगवंताचे स्मरण करावे.||२५||                                                                                                                    भावार्थः----ती स्त्री तो महादेव आपल्याकडे येत आहे असे पाहून वस्त्ररहित असल्यामुळे अत्यंत लज्जित होऊन एकठिकाणी उभी न राहता हंसत हंसत वृक्षामध्ये लपूं लागली.||२६||                                                                                                                                               भावार्थः---त्याकाली आकृष्टचित्र व कामाच्या स्वाधीन झालेला तो भगवान महादेव,जसा कामातुर झालेला गजेंद्र हत्तीणीच्या मागोमाग धाऊ लागतो त्याप्रमाणे तिच्या मागोमाग धांवू लागला.म्हणून आपण--मात्र सत्रीपासून सावधान ! सावधान ! सावधान ! ||२७||                                                                                                              |                 सोsनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रीयम् | केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ||२८||                                                   भावार्थ:----नंतर त्या महादेवाने मोठ्या वेगाने तिच्या मागोमाग धांवत  जाऊन,आलिंगनादिकांची इच्छा न करणाऱ्याहि त्या स्त्रीला केशबंधाचेठिकाणी धरून आपल्या समीप आकर्षण केले आणि बाहूंनी तिला दृढ आलिंगन दिले.म्हणून आपण--जीवांनी सावधान !||२८|| भावार्थ:---कामाचा वेग शंकरांना आवरता आला नाही,म्हणून मोहिनीच्या मागे धावत जाऊन,तिचा पाठलाग करून करून,तिला बाहुपाशात पकडले.विशेषत: त्या मोहोनीची तिळमात्र इच्छा नव्हती,तरीपण त्या मोहिनीवर बलात्कार करण्याचा प्रयत्न केला.म्हणून आपण--जीवानी याकरिता जीवनात शम व दम या साधनेला अत्यंत महत्व आहे,शम व दम ही साधना नसेल,तर जीवनात फजिती झाल्याशिवाय राहत नाही.म्हणून सावध राहून विवेक जाग्रत ठेवावा.यासाठी निष्काम कर्म व उपासना करावी.निष्काम कर्म व उपासना केली असता अंत:करण शुद्ध व स्थिर होते.त्यामुळे अशा प्रकारच्या अंत:करणात काम उत्पन्न होत नाही.||२८||                                                                                                                                     भावार्थ:---याप्रमाणे जसा हत्ती हत्तीणीला आलिंगन देतो त्याप्रमाणे भगवान महादेवाने त्या स्त्रीला बलात्काराने आलिंगन दिले असतां,तिचे केस अस्ताव्यस्त होऊन ती इकडे तिकडे चळवळ करूं लागली.||२९||                                                                                                                                                                                                                          भावार्थ:----आणि हे राजा,स्थूलनितंबाने युक्त अशी ती देवनिर्मित माया,सुरश्रेष्ठ महादेवाच्या भुंजामधून आपणाला सोडवून घेऊन पलायन करू लागली.||३०||                                                                                                 भावार्थः---त्याकाली हा रुद्र,कामरूप शत्रूने जिंकील्यासारख्या अगदी परवश होऊन,अद्भुत लीला धारण करणाऱ्या त्या विष्णूच्या मागून धाऊ लागला.||३१||                                                                                                   भावार्थः---ते समयी गर्भधारणाची  वेळ प्राप्त झालेल्या गाईच्या मागोमाग धांवत असलेल्या मदोन्मत्त वृषभाचा जसा रेतःस्त्राव होतो त्याप्रमाणे त्या स्त्रीचा मागोमाग धांवत असलेल्या अमोघरेत्या शंकराचा वीर्यपात होऊं लागला.म्हणून आपण स्त्रियांच्या सौदांर्याकडे दृष्टी टाकू नये.||३२||                                                                                             भावार्थ:----आणि हे भूपते,पृथ्वीवर जेथे जेथे त्या त्या महात्म्या शंकराचे वीर्य पतन पडले होते ती ती रुप्याची व सोन्याची क्षेत्रे झाली.||३३||                                                                                                                                                                        भावार्थ:---आणि तिच्या मागे धावता धावता नद्या,सरोवरे,पर्वत,वने,उपवने,आणि ज्या ज्या स्थानाचे ठीकाणी ऋषी वास करीत होते तेथे तो महादेव मोहिनिस्त्रीच्या बरोबर जावून सानिध्य पावला,म्हणजे ती ती क्षेत्रे भक्तांना महादेवाचा त्वरित साक्षात्कार होण्याची स्थळे झाली.म्हणून आपण त्या--त्या क्षेत्रांना जाऊन दर्शन व स्नान करावे,करण त्यामुळे अंत:करण शुद्ध होते व स्थिर होते.||३४||                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:----असो.हे नृपश्रेष्ठा रेतस्खलन झाले असता त्या महादेवाने देवाच्या विष्णूच्या मायेने आपणाला अगदी जड करून टाकले आहे असे जाणिले म्हणजे मोहिनी दर्शनापासून जड झालेल्या आपणास त्यावेळी तसे जाणिले आणि नंतर तो शंकर मोहापासून निवृत्त झाला.त्याचप्रमाणे हे महादेवाचे चरित्र आपण संत--महात्मा यांच्या मुखातून श्रावण केले तर आपला जीवाविषयांचा मोह निवृत्त होतो.||३५||                                                                                                   भावार्थ:----नंतर अपरिमित योगमाया सामर्थ्याने युक्त अशा जगदत्म्या श्रीहरीचे व आपले मुळचे महात्म्य जाणून,त्याने देवमायेने आपणास जे जड करून टाकीले होते ते आश्चर्य असे मानिले नाही.||३६||                                                                                                                                                                                                                       भावार्थ:----त्याकाळी व्याकुळता व लज्जा यांना रहित अशा त्या शंकराला पाहून,अत्यंत संतुष्ठ झालेल्या त्या मधुसुदनाला भगवंताने आपले पुरुष स्वरूप धारण करून असे भाषण केले की,-----------------||३७||                                                                                                                                                                                                भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाले:---हे सुरश्रेष्ठा,माझ्या स्त्रीरूप मायेच्या योगाने,तू अगदी यथेष्ट मोहित झालेला असूनही स्वता:च पुनरपि आपल्या स्थितीला प्राप्त झालास हे फार उत्तम झाले.आपण--जीव हा मूळ स्वरूपाला विसरला आहे,म्हणून आपण--जीवानी सत्संग करून त्याद्वारे ज्ञान प्राप्त करून,आपले जे मुलाचे स्वरूप परमात्मा आहे,त्याच्याशी ऐक्य करावे.||३८||                                                                                  भावार्थ:---कारण,नानाप्रकारे विषय उत्पन्न करणाऱ्या व अजीतेन्द्रीय पुरुषांना दुस्तर अशा ह्या माझ्या मायेला तुजवाचून दुसरा कोण बरे विषयासक्त पुरुष तरुण जाणारा आहे?कोणीच जाणार नाही.आपण--जीवानी आपले मन आणि इंद्रियें ताब्यात घेऊन शम व दम साधनांनी संपन्न होऊन सत्संग करावा. ||३९||                                                                                                                  |            सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति | मया समेता कालेन काल्रुपेन भागशः ||४०||                                                   भावार्थ:---तस्मात,गुणविभागाने सृष्ट्याप्रवर्तक अशा मज कालरूपी परमेश्वराच्या अधीन असलेली ती हि गुणमयी माया,आजपासून तुला कधीच मोहित करण्यास समर्थ होणार नाही. ||४०||                                                                                                     भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणतात:--हे राजा,ह्याप्रमाणे श्रीवत्सलांच्छन भगवंताने सत्कार केला असता तो महादेव त्याचा निरोप घेवून व त्याला प्रदक्षिणा करून,गणासह वर्तमान स्वस्थानाप्रत निघून गेला.||४१||                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---हे भारतकुलोत्पन्ना राजा,तो भगवान रुद्र स्वस्थनाप्रत गेल्यानंतर,ऋषीश्रेष्ठ श्रवण करीत असतां,आपली अंशभूत माया जी भवानी तिला,नितीपुर्वक भगवानमायेचे,प्राबल्य वर्णन करीत असे म्हणाला की,--------------------||४२||                                                                                                                                                                                                                               भावार्थ;---हे देवी,जन्मादिविकारशून्य अशा परमात्म्या पुरुषोत्तमाची माया तू विशेषकरून अवलोकन केलीस ना?ज्या मायेच्या योगाने भगवंताच्या अंशावतारामध्ये श्रेष्ठ असा मी रुद्रही,केवळ परवश होऊन मोह पावलो.मग इंद्रियादिकाचे स्वाधीन असलेले दुसरे लोक मोह पावतील हे काय सांगावे.म्हणून आपण--जीवानी स्त्रींच्या मोहात न पडता,त्यांच्यापासून सावधान असावे. ||४३||                                                                                                                                    भावार्थ:----असो.हे पार्वती,पूर्वी सहस्त्र संवत्सराच्या अति समाधीपासून निवृत्ती झालेल्या माझ्याजवळ तूं येऊन तूं परमेश्वर असून कोणाचे ध्यान करितोस असे,ज्याविषयी मला विचारिले होतेस व ज्याचे ठिकाणी कालाचा अथवा वेदाचा प्रवेश होत नाही,तोच हा खरोखर साक्षात पुराणपुरुष होय.म्हणून आपण--जीवानी पुरण-पुरुषाला शरण जावे,तर अन्यास शरण जाऊ नये,करण अन्य जन्म-मरण निवृत्त करू शकत नाहीत.||४४||                                                                                          भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---बा परीक्षित राजा,ह्याप्रमाणे समुद्रमंथनसमयी ज्याने आपल्या पृष्ठभागाचे ठिकाणी मदरनामक महापर्वत धारण केला आहे,त्या शार्ङग्न्--व्या भगवंताचा समुद्रमंथनादिरूप पराक्रम तुला मी सांगितला आहे.||४५||                                                               भावार्थः---हे राजा,जो पुरुष ह्या आख्यानाचे वारंवार श्रवण अथवा कीर्तन करितो त्याला चांगला प्रयत्न कधीही निष्फळ होत नाही.म्हणून आपण--जीवानी समुद्रमंथन कथा श्रवण करावी,कारण,चौथा पुरुषार्थ जो मोक्ष आहे,त्यासाठी प्रयत्न केल्यास "यस" हे येतेच,म्हणजेच जन्म--मरण निवृत्त होतेच.श्रेष्ठकीर्ती परमेश्वराच्या गुणांचे वर्णन संसारसंबंधी सर्वही परिश्रमांना दूर करणारे आहे.||४६||                                                                                                                           |                          असदविषयमङ्घ्रिं बहावगम्यं प्रपन्नां- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धूमथ्यम् |                                                                                                                                                                 |                          कपटयुवतिवेषो मोहयन्त: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोस्मि ||४७||                                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---आतां भगवंताने केलेल्या आपल्या भक्तांच्या पक्षपाताचे स्मरण करीत श्रीशुकाचार्य भगवंताला नमस्कार करितो की,---ज्या भगवंताने आपल्या मायेने स्त्रीवेष धारण करून दैत्यांना मोहित करीत करीत दुर्ज्ञेय व भक्तीने समजण्यास योग्य अशा आपल्या चरणाप्रत शरण आलेल्या देव श्रेष्ठांना,समुद्रमंथनापासून उत्पन्न झालेले अमृत पाजिले आहे आणि जो शरणागतांच्या कामना परिपूर्ण करितो त्यापरमात्म्याला मी नमस्कार करितो.||४७||                                                                 १२-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी अमृताव्याख्यानसंबंधी शंकरमोहननामक हा(१२)बारावा अध्याय (४७)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.                                                                                      |                                     ||श्रीकृष्णार्पनमस्तु || ||श्रीगुरूचरणार्पनमस्तु || _____________________________________________________________________________________________                                                 |१३---आतां ह्या तेराव्या अध्यायामध्ये सातव्यापासून चवदापर्यंत पुढच्या सर्व मन्वंतरांचे,मनु मनुपुत्र इत्यादिक सहा प्रकारच्या भेदांसहवर्तमान अनुक्रमाने वेगवेगळे वर्णन केले आहे.                                                                         १३----                                    आगामी सात मन्वन्तरांचे वर्णन ======                                       _____________________________________________________________________________________________                                            |                   मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: | सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मी शृणु ||१||                                                          भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे परीक्षित राजा,विवस्वानाचा (सूर्याचा)"श्राद्धदेव" म्हणून प्रसिद्ध असलेला जो पुत्र तो हल्ली चालू असलेल्या सातव्यामन्वंतरांतील "मनु" होय.आतां त्याची अपत्ये तूं मजापासून श्रवण कर.||१||                                            भावार्थः---हे शत्रूतापना,इक्ष्वाकू,नभग,धृष्ट,शर्याती,नरीष्यंत व नाभाग हे सहा आणि दिष्ट हा त्याचा सातवा पुत्र असे म्हटले आहे.||२|| अर्थः---तसेच कुरूप आणि पृषध्र हे दोन आणि दहावा वसुमान मिळून वैवस्तव मनुचे हे दहा पुत्र होत.हे परंतपा राजा,द्वादशादित्य,अष्टवसु,एकादश रुद्र,विश्वेदेव,मरूदग्न,अश्विनीकुमार आणि ऋभूगन हे ह्या मन्वंतरांतील देव असून पुरंदर नामक त्याचा इंद्र आहे.||३-४||                                                                                              भावार्थः----तेच कश्यप,अत्री,वसिष्ठ,विश्वामित्र,गौतम,जमदग्नी आणि भरद्वाज हे ह्या मन्वंतरांत सप्तर्षी सांगितले आहे.||५||        भावार्थः---या मन्वंतरामध्येही कश्यपापासून अदितीचे ठिकाणी द्वादशादित्यामध्ये कनिष्ठ असा जो "वामनरूप धारण करणारा विष्णू" तोच भगवंताचा अवतार झाला.||६||                                                                                           भावार्थः---असो,ह्याप्रमाणे सात मन्वंतरे मी तुला संक्षेपाने सांगितले आहेत.आतां विष्णूच्या अवताराने युक्त अशी पुढे येणारी मन्वंतरेही मी कथन करितो.||७||                                                                                   भावार्थः----आतां अष्टम मन्वंतर कथन करण्याच्या अभीप्रायाने श्रीशुकाचार्य प्रथमतः प्रस्ताव कथा सांगतात की,हे राजेंद्रा,विवस्वाननामक सूर्याच्या संज्ञा आणि छाया या नावांच्या दोन स्त्रिया होत्या,त्या दोघीही विश्वकर्म्यांच्या कन्या होत,त्या मी तुला पूर्वी षष्ठस्कंधामध्ये सांगितल्या आहेस.||८||                                                                       भावार्थः---त्या विवस्वानाचीच तिसरी वडवा म्हणून एक भार्या होती असे कोणी म्हणतात;परंतु मला संज्ञा हीच वडवा असे वाटते,असो,ह्या तिघीपैकी यम,यमुना व श्राद्धदेव मनु हि तीस संज्ञेची अपत्ये होत.आतां छायेची अपत्ये श्रवण कर.||९||                             भावार्थः---सावर्णिनामक पुत्र,जी पुढे सवरन ऋषीची भार्या झाली ती तपती नावाची कन्या आणि तिसरा शनैश्वर हि तीन छायेची अपत्ये होत.अश्विनीकुमार हे वडवेचे पुत्र होत.||१०||                                                                             भावार्थः----असो,हे राजा,आठवे मन्वंतर प्राप्त झाले असतां सावर्णी हा मनु होईल व निर्मोक आणि विरजस्क इत्यादिक त्या सावर्णीचे पुत्र होतील.||११||                                                                                                  भावार्थः----तसेच त्या मन्वंतरामध्ये सुतपस,विरज व अमृतप्रभ हे देव होतील.आणि ज्याने ह्या सप्तमन्वंतरांत त्रिपाद भूमीची याचना करणाऱ्या विष्णूला,हि संपूर्ण पृथ्वी अर्पण केली आहे व जो पूर्वी भगवंताने बद्ध केला असूनही नंतर प्रसन्न होऊन स्वर्गापेक्षाही अधिक सुखकारक अशा सुतलामध्ये स्थापन केला असल्यामुळे,सांप्रत कालीही त्याठिकाणी इंद्राप्रमाणे ऐश्वर्याचा उपभोग घेत आहे,तो विरोचनपुत्र बली इंद्र होईल व नंतर तो विष्णूच्या प्रसादाने प्राप्त झालेल्या त्या इंद्र पदाचा त्याग करून मोक्षसिद्धीला पावेल.||१२-१३-१४||                                                                                                            भावार्थः---त्या मन्वंतरामध्ये गालव,दिप्तीमान,परशुराम,अश्वत्थामा,कृपाचार्य,ऋष्यशृंग व आमचा पिता भगवान वेदव्यास हे सप्तर्षी होतील.ह राजा;सांप्रतकाली ते ऋषी योगप्रभावाने आपापल्या आश्रममंडळलामध्ये वास करीत आहेत.||१५-१६||                             भावार्थः---त्या मन्वंतरामध्ये ईश्वर प्रभू,देवगुह्यनामक ब्राहमणाच्या सरस्वतीनामक स्त्रीचे ठिकाणी सार्वभौम ह्या नावाने अवतार धारण करून,सांप्रतच्या पुरंदरनामक इंद्रापासून इंद्रपद हरण करून बळीला देईल.||१७||                                                 भावार्थः----नंतर हे राजा,दक्षसावर्णीनामक वरुणाचा पुत्र नववा मनु होईल आणि भूतकेतू व दिप्तकेतू इत्यादिकांचे पुत्र होतील.||१८||      अर्थः---तसेच त्या मन्वंतरामध्ये पार व मरीचीगर्भ देव होतील,अद्भुत नावाने प्रसिद्ध असा इंद्र होईल आणि द्दुतीमत्प्रभृति म्हणजे द्दुतीमान,सवन,हव्य,वसू,मेधातिथी,ज्योतीष्मान व सत्य हे त्या काली सप्तर्षी होतील.||१९||                                              भावार्थः---आणि आयुष्मान्नामक पित्यापासून अंबुधारानामक मातेचे ठिकाण ऋषभ नावाने भगवान अवतीर्ण होईल व त्याने वश केलेल्या त्रैलोक्याचा,अद्भुतनामक इंद्र उपभोग घेईल.||२०||                                                               भावार्थः----नंतर गुणांनी मोठा असा उपश्लोकाचा पुत्र ब्रहमसावर्णी हा दहावा मनु होईल,त्याचे पुत्र भूरीषेनादिक होतील व हविष्मान आहे असे ऋषी होतील.||२१||                                                                                            भावार्थः----आतां हविष्यत्प्रमुख म्हणून सांगितलेल्या ऋषीपैकी काही ऋषींनी नावे सांगतो,हे राजा,हविष्यान्न,सुकृती,सत्य,जय व मूर्ती हे तेव्हा ऋषी होतील.सुवासन आणि विरुद्ध इत्यादिक देव होतील व शंभू नामक इंद्र होतील.||२२||                                                                                                     भावार्थः----आणि विश्वस्त्रष्ट्याच्या घरी विषुचीनामक स्त्रीचे ठिकाणी समर्थ भगवान,विष्वक्सेन ह्या नावाने आपला अंशावतार धारण करून शंभुनामक इंद्राचे सहाय्य करील.||२३||                                                                                                               भावार्थः----नंतर जितेंद्रिय असा धर्मसावर्णी नामक "अकरावा--मनु" होईल व सत्यधर्म इत्यादिक त्यज्ञाने दहा पुत्र होतील.||२४||                                                                                                                       भावार्थः----तसेच विहंगम,कामगम व निर्वाणरुची हे त्या मन्वंतरामध्ये देव होतील.आणि त्यांचा वैधृतनामक इंद्र होईल आणि अरुणप्रभृती म्हणजे अरुण,हविष्यान्न,वसुष्मान,अनघरूधीष्ण्य,निश्चर व अग्नीतेजा हे सप्तर्षी होतील.||२५||                         भावार्थः----आणि त्या मन्वंतरामध्ये आर्यकनामक पित्यापासून वैधृतानामक मातेचे ठिकाणी धर्मसेतू ह्या नावाने प्रसिद्ध असा श्रीहरी अवतीर्ण होऊन त्रैलोक्याचे पोषण करील.||२६||                                                                                                                                                                                                                              भावार्थः----नंतर हे राजा,रुद्रसावर्णी हा "बारावा-मनु होईल" आणि देवमान,उपदेव व देवश्रेष्ठ इत्यादिक त्याचे पुत्र होतील.||२७||                                                                                                     भावार्थः----आणि त्या मन्वंतरामध्ये ऋतधामानामक इंद्र होईल,हरीतादिक देव होतील आणि तपोमूर्ती,तपस्वी व आग्नीध्रक इत्यादी सप्तर्षी होतील.||२८||                                                                                                             भावार्थः----आणि तेथे सत्यसहस ऋषीच्या सुनृता भार्येचे ठिकाणी स्वधामानामक श्रीहरीचा अवतार होऊन त्या मन्वंतराचे परिपालन करील.||२९||                                                                                                             भावार्थः----नंतर जितेंद्रिय असा देव सावर्णीनामक "तेरावा-मनु" होईल आणि चित्रसेन व विचित्र इत्यादिक देवसावर्णीचे पुत्र होतील.||३०||                                                                                                                        भावार्थः----तसेच सुकर्मा व सुन्नामा ह्या नावाचे देव होतील.दिवस्पतिनामक र्न्द्र होईल आणि निर्मोक,तत्त्वदर्शी,निष्कंप,निरुत्सुक, धृतिमान,अव्यय व सुतपा हे त्या काली सप्तर्षी होतील.||३१||                                                                                                               भावार्थः----आणि दिवस्पतिनामक इंद्राला त्रैलोक्याचे राज्य प्राप्त करून देणारा बृहतीनामक मातेचे ठिकाणी देवहोत्राचा पुत्र योगेश्वरनामक उत्पन्न होईल.||३२||                                                                                 भावार्थः----आणि नंतर इंद्रसावर्णी म्हणून "चवदावा--मनु" होईल आणि उरू,गंभीरबुद्धी इत्यादिक त्या इंद्रसावर्णी पुत्र होतील.||३३||    भावार्थः----तसेच पवित्र व चाक्षुष ह्या नावाचे देव होतील,शुची ह्या नावांचा इंद्र होईल व अग्नीबाहू,शुची,शुद्ध आणि मागध वगैरे सप्तर्षी होतील.||३४||                                                                                                     भावार्थः----हे महाराजा,त्या मन्वंतरामध्ये वितानानामक मातेचे ठिकाणी सत्रायनाच्या पुत्ररूपाने अवतीर्ण झालेला बृहद्भाणुनामक श्रीहरी,कर्मसंततीचा विस्तार करील.||३५||                                                                                                               |                   राजंश्र्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते | प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्त्रपर्यय: ||३६||                                       भावार्थः----हे राजा,याप्रमाणे भूत,भविष्य व वर्तमान आ तिन्हीकाळी होणारी हि "चवदा--मन्वंतरे" मी तुला कथन केली आहेत.ह्या चवदाही मन्वंतरानी परिमित झालेला काळ सहस्त्रयुगप्रमाणाचा होतो त्यालाच कल्प (ब्रहमदेवाचा एक दिवस)असे म्हणतात.||३६||                                                                                                                          १३-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी मन्वंतरानुवर्णन नामक हा(१३)तेरावा अध्याय(३६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला .||१३||                                                                                            |                                     ||श्रीकृष्णार्पनमस्तु || ||श्रीगुरूचरणार्पनमस्तु || _____________________________________________________________________________________________                                                 |१४---आतां हा चवदाव्या अध्यायामध्ये भगवंताच्या अधीन असलेल्या मन्वादिक सर्वांची निरनिराळी कर्मे यथायोग्यरीतीने वर्णन केली आहेत.||१४||                                                                                                         |१४---                 ३--राजा बली व भगवान वामन अवतार—[१]बलीराजाचा स्वर्गावर विजय. _____________________________________________________________________________________________                                           |राजोवाच:---                                                                                                                                                      |                 मन्वन्तरेषु भगवन्यथा मन्वादयस्त्विमे | यस्मिन्कर्माणि ये येन नियुक्तास्तद्वदस्व म् ||१||                                                        भावार्थः----राजा म्हणाला---हे भगवान,हे पूर्वी सांगितलेले सर्व मन्वदिक,प्रत्येक मन्वंतराचे ठिकाणी ज्या कर्मामध्ये जे ज्याने जसे योजिले आहेत ते मला वर्णन कर.||१||                                                                                                                 भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे भूपते,मनु,मनुपुत्र,मुनी,इंद्र व देवगन हे सर्वही भगवंताने त्या त्या कर्माचे ठिकाणी योजिलेले आहेत.||२||                                                                                                          भावार्थः----म्हणजे हे राजा,परमेश्वराच्या ज्या यज्ञादिक अवतारमूर्ती मी पूर्वी तुला सांगितल्या आहेत त्यांनी प्रेरित झालेले मन्वादिक,जगताचा निर्वाह करितात म्हणजे जगताच्या स्थितीकरिता आपआपली कर्मे करितात.||३||                                                                                                     भावार्थः----आतां ऋष्यादिकांची कर्मे कथन करण्याच्या अभिप्रायाने श्रीशुकाचार्य भाषण करितात की,हे राजा,कालगतीने लुप्त झालेले वेदांचे समुदाय चारी युगांच्या अंती,कृतयुगाच्या प्रारंभी आपल्या तपोबलाने यथायोग्यरीतीने ऋषी,अवलोकन करितात.मग त्यांपासून लोकांमध्ये सनातन धर्माची प्रवृत्ती होते.||४||                                                                                                             भावार्थः----नंतर हे राजा,श्रीहरीने आज्ञा केलेले मनुरूपी राजे,मनोनिग्रह करून आपआपल्या मन्वंतररूप कालामध्ये पृथ्वीवर साक्षात चतुष्पाद धर्माची प्रवृत्ती करितात.||५||                                                                                                             भावार्थः----तसेच मनुपुत्र,मन्वंतरसमाप्तीपर्यंत पुत्रपौत्रादिकांचे त्या धर्मांचे रक्षण करितात व त्या मन्वंतरामध्ये यज्ञभाग ग्रहण करिणारे जे देव सांगितले आहेत तेही धर्माचे रक्षण करितात.||६||                                                                                                          भावार्थः----आणि भगवंताने दिलेल्या समृद्ध अशा त्रिभुवनसंबंधी ऐश्वर्याचा उपभोग घेणारा इंद्र,लोकांमध्ये यथेष्ट जलवृष्टी करून त्रैलोक्याचे परिपालन करितो.||७||                                                                                                             भावार्थः----आतां प्रसंगोपात्त अन्यरुपांनीही ईश्वर जगाचा निर्वाह करितो हे सांगण्याकरीता श्रीशुकाचार्य म्हणतो की,---हे राजा,प्रत्येक युगामध्ये श्रीहरी सनकादिक सिद्धांचे रूप धारण करून ज्ञानाचा,याज्ञवल्क्यप्रभृती ऋषीचे रूप धारण करून कर्ममार्गाचा,दत्तात्रेयादिक योगेश्वरांच्या रूपाने योगाचा उपदेश करीत असतो.||८||                                                                                                                भावार्थः----तसाच मरीचप्रभृति प्रजाधिपतीच्या रूपाने प्रजोत्पत्ती करितो,राजाच्या रूपाने चोरांचा वध करितो व भिन्नभिन्न प्रकारच्या गुणांनी युक्त होऊन कालरूपाने तो सर्वांच्या नाशाला कारण होतो.||९||                                                                                                              भावार्थः----परंतु,नामरूपात्मक मायेच्या योगाने ज्यांची अंतःकरणे मोहित झाली आहेत असे हे जन,नानाप्रकारच्या शास्त्रांनी त्याचे निरुपण करीत असतांही तो ह्यांचा दृष्टीगोचर होतच नाही,म्हणजे तो अशाच प्रकारचा आहे हे त्यांस समजून येत नाही.||१०||            |                  एतत् कल्पविकल्पस्य प्रामानं परिकीर्तीततम् | यत्र मन्वन्तराण्याहुश्र्चतुर्दश पुराविद: ||११||                                            भावार्थः---याप्रमाने प्रसंगाने प्राप्त झालेल्यांचे निरुपण करून,आतां प्रस्तुत कथेचा उपसंहार करितो की,---हे राजा,ज्यामध्ये चवदा मन्वंतरे होतात असे पूर्वीचे ज्ञाते म्हणतात.ते हे अवांतरकल्पाचे प्रमाण मी तुला कथन केले आहे.||११||                                                                                                            १४-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील(८)अष्टमस्कंधापैकी मन्वादिपृथक्कर्मवर्णणनामक हा(१४)चवदावा अध्याय समाप्त झाला.||१४||                                                                                                            |                                      ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    _____________________________________________________________________________________________                                                 |१५---आतां पंधराव्या अध्यायामध्ये शुक्राचार्यादिक ब्राम्हणांनी बलीकडून विश्वजीतनामक याग करविला.नंतर त्याने स्वर्ग जिंकिलाम,तेव्हा भयाने गुप्तरीतीने संचार करूं लागले.||१५||                                                                      |१५---                     ३--राजा बली व भगवान वामन अवतार—[१]बलीराजाचा स्वर्गावर विजय.   _____________________________________________________________________________________________ |राजोवाच:---                                                                                                                                              |                     बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत | भूत्वेश्र्वर: कृपणवल्लब्धार्थोsपि बबन्ध तम् ||१||                                                                                                                                                                 भावार्थः----राजा म्हणाला---हे भगवन,श्रीहरीने स्वतः ईश्वर असूनही कृपणाप्रमाणे बलीप्रमाणे भूमीची तीन पावले कशाकरितां मागितली?बरे,त्रैलोक्य पूर्णमनोरथ झालेल्याही त्याने,त्या बळीचे कशाकरितां बंधन केले?हे आम्हांला मोठे कौतुक वाटत आहे म्हणून जाणावयाची आम्ही इच्छा करितो कारण,यज्ञफलदाता व पूर्णकाम अशा परमेश्वराची याचना व देहादी समर्पणाने निरपराधी असलेल्या बळीचे बंधन ह्या दोन्ही गोष्टी मोठ्या असंभवनीय वाटत आहेत.||१-२||                                                                                                              |  पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हिन्द्रेण राजन्भृगूभिः स जिवितः | सर्वात्मना तानभजद् भृगुन्बलिः शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ||३||                                                                                                                                          भावार्थः----आतां प्रथमतः बलीपासून त्रैलोक्याचा अपहार करण्याकरीता ईश्वराने याचनेचे वगैरे मिष केले सांगण्याकरिता ब्राहमणपूजनाच्या योगाने बलीचा अकालीच स्वर्गविजय सांगण्याकरिता श्रीशुकाचार्य म्हणाला की,---हे राजा,युद्धांत ज्याने आपली संपत्ती घालविली होती व इंद्राने ज्याला मूर्च्छितहि केले होते,होईल,अन्यथा प्राप्त होणार नाही,अशा दृढ विश्वासाने,व त्यांना इष्ट असलेल्या पदार्थांच्या समर्पणाने,त्यांची सेवा करूं लागला||३||                                                                                                       भावार्थः----तेव्हां संतुष्ट होणाऱ्या महाप्रभावशाली त्या भृगुवंशस्थ ब्राहमणांनी,स्वर्ग जिंकण्याची इच्छा करणाऱ्या त्या बळीला ऋग्वेदी ब्राहमणामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या इंद्राच्या महाभिषेकविधीने अभिषेक करून त्याच्याकडून विश्वजीतनामक यज्ञ करविला.||४||                                                                                                              भावार्थः----नंतर होमद्रव्यांनी पूजित झालेल्या अग्नीपासून सुवर्णाच्या पट्ट्यांनी बांधविलेल्या रथ,इंद्राच्या अश्वाप्रमाने हिरव्या वर्णाचे अश्व  व सिंहाच्या योगाने शोभावारा ध्वज अशा तीन वस्तू निघाल्या. ||५||                                                                                       भावार्थः----असेच सुवर्णाचे बांधविलेला दिव्य,धनुष्य,अक्षय्य भाते व दिव्य कवच हीही त्या अग्निपासुनच निघाली.त्यावेळी प्रल्हादनामक  पितामहाने,जिची पुष्पे कधीही म्लान होत नाहीत अशी माला त्या बळीला दिली व शुक्राचार्यने शंख दिला.||६||                                                                                                                 भावार्थः----ह्याप्रमाणे ब्राहमणांनी त्यांची युध्द सामग्री संपादन करून त्यांचे स्वस्तिवाचन वगैरे केला असता,त्याने त्या ब्राहमणांना प्रदिक्षणापूर्वक नमस्कार केला आणि प्रल्हादाला नमस्कार करून त्यांची आज्ञा घेतली.||७||                                                                                                              भावार्थः----नंतर सर्वोत्कृष्ठ माला,उत्तम,कवच,धनुष्य खड्ग,भाते धारण करून तो महारथी बली,भूगुंवशस्थ ब्राहमणांनी दिलेल्या रथावर आरूढ झाला.||८||                                                                                                                 भावार्थः----त्यावेळी सुवर्णमय ब्राहूभूषणाच्या योगाने ज्याचे बाहु झळकत आहेत व मकराकार कुंडले ज्याचे कार्माचेठीकानी स्फुरण पावत आहेत असा तो बली,रथावर असता,कुंडामध्ये प्रज्वलित झालेल्या अग्नीप्रमाणे शोभू लागला.||९||                                                                                                               भावार्थः----तद्नंतर (मुखाच्या योगाने) आकाशाचे पानच करीत आहेत की,काय व नैत्रांच्या योगाने दिशा दग्धच करीत आहेत की  काय असा आणि ज्यांचा प्रभाव,बल व संपत्ती हि अगदी एकसारखीच आहेत असा दैत्यसेनाधीपतीवरून आपल्या गणांनी वेष्ठित झालेला तो समर्थ बली,स्वर्ग पृथ्वी यांना कंपित करीत असता,प्रचंड असूरसेना बरोबर घेवून वेगाने अत्यंत समृध्द असलेल्या इंद्रपुरीकडे निघाला.||१०-११||                                                                                                         भावार्थः----आता,धिक्कार असो ह्या ग्राम्यसुखाला!अहो तशाप्रकारच्या अत्यंत समृध्द पुरीचा एकाकीच त्याग करून इंद्रादिकांनी  पलायन केले,अशा प्रकारे वैराग्य होण्याकरिता,श्रीशुकाचार्य इंद्रपुरीचे वर्णन करितो की,---हे राजा जी नगरी शोभायुक्त अशा नंदानादिक  उपवनांनी व बगीच्यांनी सुंदर आहे,ती उपवनादिक अशी कांही,ज्यामध्ये मधुर शब्द करणारी पक्ष्याची जोडपी आहेत,गुंजारव शब्द करणारे मत्त भर्मर आहेत,कोमल पल्लव,फळे व पुष्पे ह्यांच्या अत्यंत भाराने व्याप्त आलेल्या शाखांनी युक्त अये कल्पवृक्ष आहेत आणि ज्यामध्ये देवणी उपभोग घेण्यास योग अशा उत्तम स्त्रिया क्रीडा करीत असलेली,हंस,सरस,चक्रवाक व कारंडव ह्यांच्या कळपांनी  व्याप्त सरोवर आहेत,त्या उपवनच्या योगाने रमणीय अशी ती नगरी आहे.||१२-१३||                                                                                                             भावार्थ:---तशीच जी,सर्वदेवणी पूज्य अशा खंदकाप्रमाणे आलेल्या आकाश गंगेने,आणि उंच व बुरुजांनी युक्त अशा अग्नीसारख्या तेज:पुंज सुवर्णमय तटाने परीवेष्ठ्त आहे.||१४||                                                                      भावार्थ:----जी,सोन्याच्या पट्ट्या मारलेल्या झडपांनी युक्त असलेल्या दरवाज्यांनी,स्पटिकांच्या नगरद्वारांनी,आणि निरनिराळ्या राजमार्गानी युक्त आहे.जी,विश्वकर्म्याने निर्माण केलेली आहे.||१५||                                                                                                                       भावार्थः----जी,सभा अंगणी व उपमार्ग ह्यांनी संपन्न असून दहा कोटी संख्येने गणनीय अशा अनंत विमानांनी युक्त आहे.जी,हिऱ्याच्या व पोवळ्यांच्या ओठांनी युक्त असून मणिखचीत चव्हाट्यांनी युक्त आहे.||१६||                                                                                                              भावार्थः----जिच्यामध्ये सर्वदा तारुण्य व सौकुमार्य ह्यांनी युक्त,निर्मल वस्त्रे परिधान करणाऱ्या आणि उत्तम प्रकारेचे अलंकार धारण करणाऱ्या अशा श्याम स्त्रिया,ज्याळणी शोभणाऱ्या अग्नीप्रमाणे शोभत असतात.||१७||                                                भावार्थ:---तसाच जिच्यामध्ये,वायू,देवगणच्या केसातून गळलेला नूतन पंचकमलाच्या परिमल ग्रहण करून मार्गाचे ठिकाणी वाहत असतो.||१८||                                                                                                            भावार्थ:---जिच्यामध्ये अप्सरा,सुवर्णाच्या जाळ्यातून बाहेर निघणाऱ्या अंगुरूगंधयुक्त श्वेतवर्ण धूमाने व्याप्त झालेल्या मार्गावरून संचार करीत असतात.||१९||                                                                                             भावार्थ:---जी मोती लाविलेली चांदवे,रत्नजडीत व नानाप्रकारच्या पताकांनी युक्त असलेले सज्जे व्याप्त व मयुर पक्षी,पारवे आणि भ्रमर ह्यांच्या नादाने नादित आहे.जी,देवांगनांच्या मधुरगीतांनी मंगलयुक्त झालेली आहे.||२०||                                                         भावार्थ:----जी मृदंग,शंख,आनक,व दुदुंभी यांचे ध्वनि,टाळांसह्वर्तामान नृत्ये आणि गंधर्वादिकांचे गीते ह्यांच्या योगाने मनोरम असून जिने आपल्या प्रभेची अधिष्ठाती देवता जिंकली आहे.||२१||                                                                                                भावार्थ:---जिच्यामध्ये पातकी,दुष्ट,प्राण्यांना पीडा देणारे,वंचक,अभिमानी,विषयासक्त व लोभी असे पुरुष गमन करीत नाहीत व जिच्यामध्ये ह्या अधर्मादि दोषांनी रहित असलेला पुरुष गमन करीतात.||२२||                                                          भावार्थ:----अशा त्या देवनिवासभूत नगरीला बाहेरच्याबाजूने सभोवर,त्या सेनाधिपती,त्या बलीने आपल्या सेनेच्या योगाने वेढा घातला आणि इंद्रस्त्रीयांना भय उत्पन्न करण्याकरिता शुक्राचार्याने दिलेला महानादायुक्त शंख वाजविला.||२३||                                                                                                               भावार्थ:----तो बळीचा महा प्रयत्न जाणून,इंद्राने सर्व देवगणासहवर्तमान गुरूला असे विचारले की---------||२४||                                                                                                          भावार्थ:-----हे भगवन्,आपला पुर्ववैरी जो बलि ह्याचा हा महान उद्योग चालला आहे.ह्यास्तव हा अत्यंत असह्य आहे असे वाटते.तस्मात्  सांप्रतकाळी तो कोणत्या कारणाने वृद्धिंगत झाला आहे हे तू मला कथन कर.||२५||                                     भावार्थ:-----हा केवळ मलाच असह्य आहे असे नाही तर ह्याचे निराकरण करण्यास कोणत्याही उपायाने कोणीही पुरुष समर्थ नाही.कारण हा मुखाने विश्व पिवूनच टाकीत आहे कि काय?जिव्हेने दशदिशा चाटीतच आहे कि काय?असा प्रलयकालच्या  अग्नीप्रमाणे आमचा नाश करण्याकरिता उद्युक्त झाला आहे.||२६||                                                                                                             भावार्थ:--तस्मात् ज्या कारणास्तव ह्याला इंद्रिय सामर्थ,मानसिक शक्ती शरीरबल व प्रभाव ही उत्पन्न झाली व ज्या इंद्रियासामर्थ्या--- दिकांपासून ह्याचा मोठा उद्योग चालला आहे ते ह्या माझ्या शत्रुचे असह्य होण्याचे कारण सांग.||२७||                                                                                                                 भावार्थ:---तेव्हा गुरु म्हणाला की---ह्या तुझ्या शत्रूच्या उन्नतीचे कारण मी जाणत आहे ते कोणते म्हणशील तर---हे इंद्रा,आपणाला सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या शिष्यरूपी  ह्या बलीला,ब्रहमवेत्त्या भृकुलोत्पन्न शुक्रादिक गुरूंनी हे तेज अर्पण केले आहे.म्हणून आपण-- जीवनी आपले जे गुरु आहेत,त्यांच्याव श्रद्धा ठेऊन कृपा संपादन करावी.त्यामुळे आपणास आपल्या कार्यात यश प्राप्त होत असते.||२८||  भावार्थ:----ह्यास्तव जे कोणीही जन मृत्युच्या अग्रभागी उभे राहण्यास समर्थ होत नाहीत त्याप्रमाणे,एक ईश्वर श्रीहरीवाचून तूं किंवा तुझ्यासारिखा दुसरा कोणीही पुरुष,ह्याच्या अग्रभागी उभा राहण्यास समर्थ नाही.||२९||                                                                                                              भावार्थ:-----तस्मात तुम्ही सर्वांनी स्वर्गाचा त्याग करून अदृश्य व्हावे आणि ज्याच्या योगाने तुमच्या शत्रूचा (बलीचा)पराभव होईल त्या काळाची प्रतीक्षा करीत व्हावे.आपले--जीवाचे प्रारब्ध अनुकूल नसेल,तर तोपर्यंत ती परिस्थिती सहन करून आयुष्य कंठावे.||३०||                                भावार्थः----आतां कशाने ह्याचा प्रभाव होईल?असे म्हणाल,हे देवहो,ह्या बलीची ब्राहमणांच्या बलाने उत्तरोत्तर अभिवृद्धी होत आहे म्हणून सांप्रतकाळी हा अतिशय पराक्रमी झाला आहे ह्यास्तव हा त्याच ब्राहमणांचा अपमान जेव्हा करील तेव्हा परिवार दैत्यांसहवर्तमान पराभव पावेल.आपण जीवांनी आपल्यापेक्षा जे वरिष्ट आहेत,त्यांचा अपमान करू नये,कारण अपमान केल्यास त्याचे  दुष्परिणाम आपणास भोगावे लागतात.||३१||                                                                                                                           भावार्थः---ह्याप्रमाणे यथार्थ विचार करणाऱ्या गुरूने,त्यांनी काय करावे हे विचारपूर्वक सांगितले असतां ते देव,यथेष्टरूपे धारण करून स्वर्गाचा त्याग करून अदृश्य झाले.आपण--जीवानी गुरूच्या म्हणण्यासुसार--मार्गदर्षानुसार आचरण करण्यात आपलेच--जीवाचेच हित आहे.||३२||                                                                                                              भावार्थ:---ह्याप्रमाणे देव गुप्त झालें असतां नंतर विरोचण-पुत्र बलिने देवांच्या निवासस्थानरूप अशा इंद्रपुरीचे आधिपत्य स्विकारून सर्व त्रैलोक्य वश केले.||३३||                                                                                  भावार्थः----ह्याप्रमाणे प्राप्त झालेले इंद्रपद स्थिरकरितां आपल्या आज्ञेमध्ये वागणाऱ्या त्या जगद्विजयी शिष्याकडून,शिष्य-वत्सल    अशा त्या भृगुवंशस्थ ब्राहमणांनी शंभर अश्वमेध करविले.३४||                                                                            भावार्थः---तद्नंतर त्या अनुष्टनाच्या पराभवाने त्रिभुवनामध्ये प्रसिद्ध झालेली आपली कीर्ती दशदिशांप्रत विस्तृत करणारा तो बली,नक्षत्रधिप चंद्राप्रमाणे शोभू लागला.३५||                                                                                                                                                                              |                 बुभुजे च श्रियं स्वृध्दां द्विजदेवोपलम्भिताम् | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः ||३६||                                                        भावार्थ:---आणि उदार अंतःकरणाने-युक्त व आपणाला कृतकृत्य झाल्यासारीखे मानणारा तो बली,क्षत्रियादिकांना देवांप्रमाणे पूज्य अशा ब्राहमणांनी प्राप्त करून दिलेल्या समृद्ध संपत्तीचा उपभोग घेऊ लागला.||३६||                                            १५-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी बलीकृत स्वर्गविजयादिनिरुपण हा(१५)पंधरावा अध्याय छेतीस (३६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||१५||                                                                                        |                              ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                             |१६---आतां ह्या सोळाव्या अध्यायामध्ये पुत्रनाशाने शोक करणाऱ्या अदितीने कश्यपाची प्रार्थना केली असतां,त्याने तिला पयव्रताचा उपदेश केला हि कथा सांगितली आहे.||१६||                                                                                                            |१६---              ३—राजा बली व भगवंत वामन अवतार—[२]कश्यपांकडून अदितीला पयोव्रताचा उपदेश ___________________________________________________________________________________________                                                   |                    एवं पुत्रेषु नस्टेषु देवमातादितिस्तदा | ह्रते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ||१||                                                                                                                                                              भावार्थ:---आता ह्या सोळाव्या अध्यायामध्ये पुत्रनाशाने शोक करणाऱ्या अदितीने कश्यपाची प्रार्थना केली असता.त्याने तिला पयव्रताचा उपदेश केला हि कथा सांगितली आहे.||१||                                                                                                                                    भावार्थ:----आता श्रीवामनावतारप्रसंग कथन करण्याकरिता श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे इंद्रादिक पुत्र दिसेनासे झाले आसता व दैत्यांनी स्वर्गलोक हरण केला असता,देवमाता अदिती अनाथाप्रमाणे संताप पावली.||२||                                                                   भावार्थ:---तेव्हा ते कुरुश्रेष्ठा,यथायोग्य रीतीने अदितीने  पूजन केलेला तो कश्यप-ऋषी,आसनाचा स्वीकार करून दीनवदन झालेल्या त्या पत्नीला असे म्हणाला की,---------------------||३||                                                                                                     भावार्थ:---हे भद्रे,सांप्रतकाली ब्राहमणांना या लोकी कांही आपत्ती तर प्राप्त झाली नाहीना?अथवा धर्माला व मृत्युच्या स्वाधीन झालेल्या असलेल्या जनांला काही अनिष्ट तर प्राप्त झाले नाहीना?||४||                                                            भावार्थ:---अथवा हे गृहमेधिनी ज्या गृहस्थाश्रमाचेठिकाणी योगाभ्यास न करणाऱ्याहि पुरुषांना,स्वधर्मादिकांच्या योगाने फल प्राप्त होते अशा गृहस्थाश्रमामध्ये धर्मअर्थ व काम ह्यापैकी एखाद्याच्या ऱ्हास तर झाला नाहीना?जे गृहस्थाश्रमी आहेत,त्यांच्याकडून धर्म,अर्थ,काम या पुरुषार्थांचे पालन होणे गरजेचेच आहे.||५||                                                              भावार्थ:---किंवा एखादेवेळी अतिथि वगैरे प्राप्त झाले असतां कुटुंबाविषयी आसक्त असलेल्या तूं प्रत्युत्थानाने हि सत्कार केल्यावांचून ते घरांतून परत गेले नाहीना?जे ग्रहस्थाश्रमी आहेत,त्यांच्याकडून अतिथिचा आदरसत्कार धर्मांचे पालन करणे गरजेचे आहे. ||६|| भावार्थ:---कारण,ज्या घरांचे ठिकाणी आलेले अतिथि उदकांनीही सत्कार न पावतां जर परत निघून जातील तर ती निःसंशय कोल्ह्याच्या विवरांप्रमाणे होत.आपण--जीवाच्या अधिकारानुसार त्या आपणांकडे आलेल्या अतिथिचा आदरसत्कार करावा,न झाला तर आपणात व कोल्हा या प्राण्यात कांहीच फरक नाही,म्हणजे आपण मनुष्य असून आपले जीवन पशुतुल्य आहे.||७||                                                                                          भावार्थ:---असो हे पतिव्रते,हे भद्रे मी देशांतरांस गेलो असतां मनामध्ये उद्विग्न झालेल्या तूं होमकाली कदाचित अग्नीमध्ये होमद्रव्याने होम केला नाहीस असे तर तुझ्या हातून कधी पडले नाहीना?आपण--जीवानी अग्नीमध्ये होमद्रव्याने होम करावयास पाहिजे.त्यात खंड पडू नये.||८||                                                                                                              भावार्थः---ज्यांच्या पूजनाने गृहस्थाश्रमी पुरुष मनोरथ पूर्ण करणाऱ्या लोकांप्रत गमन करितो,ते ब्राहमण व अग्नी सर्व देवतांचा आत्मा अशा विष्णूचे मुख आहेत.ब्राह्मण व अग्नि हे विष्णूचे मुख आहेत,त्यांच्या मार्फत होमद्र्व्य विष्णूस मिळत असते.म्हणून होम आपण--जीवानी करावयास पाहिजे.||९||                                                                                       |                                        अपि सर्वे कुशलीनस्तव पुत्रा मनस्विनी | लक्षयेsस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षनैरहम् ||१०||                                                                                                                                               भावार्थ:---बरे हे मनस्विनी,तुझे सर्व पुत्र कुशळ आहेत ना ?कारण,मुखम्लानता-वगैरे लक्षणावरून तुझे मन अस्वस्थ आहे असे मी जाणतो.आपले मुख जर म्लान--अप्रसन्न असेल तर अस्वस्थ आहे म्हणजे असमाधानी आहे.याचा अर्थ असा आहे की,आपले कांही तरी कर्तव्य पूर्ण झालेले नाही.म्हणून आपण आपले कर्तव्य पार पाडावयास पाहिजे.||१०||                                                                                                                                                                    |                               भद्रं व्दिजगवां ब्रम्हन्धर्मस्यास्य जनस्य च | त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ||११||                                                                                                                                              भावार्थ:---आता तूं याविषयी प्रश्न केलास ती आपत्तीवगैरे कांहीएक नसून अस्वस्थपणा असण्याचे कारण वेगळेच आहे असे सांगण्याच्या अभिप्रायाने अदिती भाषण करिते की,---हे ब्रहमनिष्ठा कश्यपा,द्विज,गाई,धर्म व हे जन सर्व कुशल आहेत.कारण,हे गृहमेधिन हे गृह खरोखर धर्म अर्थ व काम ह्या त्रिवर्गाचे मुख्य उद्भवस्थान आहे.म्हणून आपण--जीवानी ग्रहाथाश्रमात असतांना धर्म,अर्थ,काम,हे तिन्ही पुरुषार्थाचे पालन करावयास पाहिजे.||११||                                                                                                                           भावार्थ:---हे ब्रह्मण अग्नी,अतिथी,भृत्य--भ्रता--पति संन्यासी व इतरही द्र्व्यादिकांची इच्छा धरून येणारे जे जन त्या सर्वांचाही मी यथायोग्य सत्कार केला आहे.कारण,तुज भगवताचें प्रतीक्षिणी जे मी ध्यान करीत असते त्याच्या योगाने मला काही कमी पडत नाही सर्व यथास्थित चालले आहे.आपण--जीवानी धर्म,अर्थ,काम ह्या पुरुषार्थाचे पालन करावे,कारण त्यामुळे आपणास पुरुषार्थाचे फळ मिळत असते.आपण जर धर्म,अर्थ,काम,या पुरुषार्थाचे पालन न केले तर आपणास त्यांचे फळ मिळत नाही.||१२||                                                                                                        भावार्थ:---असो,हे भगवन्,तू प्रजाधीपती जिला ह्याप्रमाणे धर्मोपदेश करीत आहेस त्या माझा,कोणता बरे मनोरथ सिद्धीस जाणार नाही?सर्वही जातीलच.आपण जीवानी धर्मौपदेश सत्संग करून कळून घेऊन त्यानुसार आचरण करावयास पाहिजे.||१३||                                                                                                 भावार्थ:---आतां आपला मनोरथ कथन करिते की,हे प्रभो मरीचीपुत्रा,सत्व,रज व तम ह्या प्रजा तुझ्याच मनापासून आणि शरीरापासून उत्पन्न झालेल्या आहेत.ह्यास्तव त्या असुरप्रभृतीप्रजांचे ठिकाणी जरी तुझी समदृष्टी आहे,तथापि ज्याप्रमाणे महेश्वर स्वभक्ताचेच मनोरथ परिपूर्ण करितो त्याप्रमाणे हे समर्था सुव्रता,तुही तुला भजत असलेल्या माझ्या कल्याणाचे चिंतन कर आणि हे प्रभो,शत्रूंनी संपत्ती हरण करून स्थान भ्रष्ट केलेल्या माझे रक्षण कर.||१४-१५||                                                                                                                 भावार्थ:---हे नाथ,ऐश्वर्यादी संपतीच्या योगाने जिचे तूं परिपालन केलेस त्या मला शत्रूंनी स्थानभ्रष्ट करून बाहेर घालविले आहे,त्यामुळे ती दुःखसागरामध्ये निमग्न झाले आहे म्हणजे त्या प्रबल शत्रूंनी माझे ऐश्वर्य,संपत्ती यश व स्थान हि सर्व हरण केली आहेत||१६||  भावार्थ:---तस्मात,हे कल्याण करणारामध्ये श्रेष्ठ.कार्यसाधका ज्या प्रकाराने माझे पुत्र,त्या ऐश्वर्यादिकास पुन्हा पावतील,तसा बुद्धीने विचार करून त्या साधनाचा मला उपदेश कर||१७||                                                                                                            भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला-हे राजा,ह्याप्रमाणे प्रजाधिपती कश्यपाची अदितीचे प्रार्थना केली असतां,विस्मय वाटल्यासारिखे करून तिला जो तिला म्हणाले कि,-अहो,विष्णूच्या मायेचे बळ,किती तरी आश्चर्यकारक ! कारण,त्याच्यामुळे हे जगत स्नेहपाशाने बद्ध झाले आहे||१८||                                                                                                                                                                                                                          |                                   क्व देहो भौतीकोsनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः | कस्य के पतीपुत्राद्दा मोह एव ही कारनम् ||१९||                                                                                                                         भावार्थ:----अहो पंचमहाभूतापासून झालेला हा अनात्मरूप देह कोणीकडे आणि प्रकृतीहून भिन्न असा आत्मा कोणीकडे?तस्मात पती व पुत्रादिक संबंधी जन हे पाहुं गेले असता,कोणाचे कोण आहे?कोणीच नाहीत,तथापि त्यांच्या ममता स्नेहादिकांचे विषयी मोहच कारण आहे."देह हा अनात्मा आहे व आत्मा हा आत्मा आहे." देह व देह-संबंधी हे अनात्मा आहेत व आपण आत्मा आहोत.१--आत्मा:---                     (१)--सत्:--- आपणास आपण नेहमी असावे असे वाटते,तर आत्मा नेहमीच असतो.म्हणजेच आपण सत् आत्मा आहोत,(२)--चित् म्हणजे ज्ञान,आत्मा हा चित् आहे,आपणास चित् आवडते म्हणजे कळणारे आहोत असे आवडते.(३)--आत्मा हा आनंदरूप आहे,तर आपणास आनंदच आवडतो,असा आत्मा आनंदरूपच आहे.म्हणजे आपली--जीवाची आवड व आत्म्याचे स्वरूप सारखेच आहेत.आत्मा हा सत्-चित्-आनंद आहे व आपली आवड सत्-चित्-आनंद आहे,म्हणजे आपली आवड आत्म्याचे स्वरूप यांच्यात किंचितही फरक नसून एकच आहे,म्हणून आपण आत्माच मी आहे,असा निश्चय करावा.२---अनात्मा--देह:---(१)असत्--म्हणजे नसणे म्हणजेच अभाव,मिथ्या म्हणजे दिसण्यापुरता आहे,तर असण्यापुरता नाही.जसे--दोरी असून न कळल्यामुळे सर्प आहे असे भासने--कळने यास मिथ्या असे म्हणतात.(२)जड म्हणजे न कळणारा,(३)दु:खरुपच आहे.वरील तीन लक्षणांनी देह आहे.हा देह आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे.(१)देह हा असत्--अभाव किंवा मिथ्या म्हणजे दिसण्यापुरता आहे,तर असण्यापुरता नाही.म्हणजेच कधी आहे व कधी नाही.आपणास तर नेहमी असावे वाटते,देह तर कधी आहे व कधी नाही.म्हणजेच आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे.(२)देह जड आहे म्हणजे ण कळणारा आहे.मला तर मी कळणारा असे वाटत असते.म्हणजेच देहाचा जडपणा आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे.(३)देह हा दु:खरूप आहे.म्हणजे दु:ख आपणास--जीवास नको वाटते,पण देह दु:खच देतो असा आपणास प्रत्यक्ष अनुभव आहे.थोडक्यात आपली आवड सत्-चित्-आनंद या प्रकारची आहे तर देह हा आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे,म्हणजे असत्-अभाव किंवा मिथ्या--दीसण्यापुरता      आहे,तर असण्यापुराता नाही.आपली आवड दिसण्यापुरती नाही,तर असण्यापुरती आहे.म्हणजेच आपल्या जीवाच्या आवडीच्या विरोधी आहे.(३)देह हा दु:खरूप आहे व आपली--जीवाची आवड तर सुखरूप आहे,म्हणजे देह हा आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे.थोडक्यात आत्मा हा आपल्या आवडीनुसार आहे,तर देह हा आपल्या आवडीच्या विरोधी आहे.असे जर आहे,तर जो आपल्या आवडीनुसार आत्मा आहे,त्यास "मी" म्हणावे व जो आपल्या आवडीनुसार नाही,त्यास मी म्हणू नये,असे सहजच विवेक--विचार केल्यानंतर लक्षात आले आहे.म्हणून विवेकांती जे आहे,ते खरे आहे व विवेक न करता म्हणणे ते असत्य आहे,म्हणून आपण असत्य जो देह आहे,त्याचा त्याग करावा व जे सत्य आहे त्याचा स्वीकार करावा.असा विवेक करून निश्चय केला असता आपले--जीवाचे जन्म--मरण निवृत्त होऊन आपण--जीव सुखरूप आहे असा अनुभव येतो.यावरून असे सिद्ध होते की,देह व देहसंबंधी आपले आहेत किंवा परमात्मा आपला आहे,किंवा आपणच परमात्मा आहोत.आपणास--जीवास देहसंबंधीचा मोह किंवा जडाचा--धनाचा--वैभवाचा लोभ होईल काय? अर्थातच होणार नाही.मोह व लोभ निवृत्त झाला तर आपले--जीवाचे जन्म-मरण निश्चितच निवारण होऊन आपण--जीव सुखरूप आहे,असा  अनुभव येईलच. ||१९||                                                                                                                               |                                         उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् | सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरूम् ||२०||                                                                                                                                                                            भावार्थ:---ह्याप्रमाणे अदितीने पुत्रस्नेहाचा त्याग करावा ह्याकरीता विस्मयमिषानेच कश्यपाने तिला तत्त्वाचा उपदेश केला.आपण--जीवानी ज्यांना--ज्यांना मोह व लोभ झालेला आहे,(परंतु त्याला योगाने ती संतुष्ट होत नाही असे पाहून तो म्हणाला की, हे अदिती,षड्गुनैश्वर्यसंपन्न,परिपूर्ण,मायानिवर्तक व सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणामध्ये वास करणारा असा जो जगतगुरु वासुदेव त्यांचे तूं आराधन कर.त्यांना त्यांचा दोष जाण्यासाठी त्यांनी निष्काम उपासना करावी.निष्काम उपासना केली असता काम,क्रोध,लोभ.मोह,मद,मत्सर हे दोष निवृत्त होतात. ||२०||                                                                                                                                             भावार्थ:---म्हणजे तो दिनदयालु श्रीहरी,तुझे मनोरथ परिपूर्ण करील.परंतु,हे अदिती,ह्या मनोरथाची सिद्धी इतर सेवेने होईल,अशी जर तुला कदाचित शंका येईल तर सांगतो ऐक.---भक्ती केली असता तीच सफल होते,इतरांची सफळ होत नाही अशी माझी तर खात्री आहे.आपण--जीवानी निष्काम भक्ती केली असतां त्या भक्तीच्या सेवेनेच  तीच निष्काम भक्ती ज्ञानाकडे नेऊन ज्ञानाद्वारे "मोक्ष" प्राप्त होतो.||२१||                                                                                                                                             भावार्थ:---अदिती म्हणाली---हे ब्रह्मा, विश्वपालक भगवंताचे मी कोणत्या प्रकारेकरून सेवन करावे?कि ज्याच्या योगाने तो सत्यसंकल्प भगवान माझा मनोरथ पूर्ण करील.||२२||                                                                                  भावार्थः---ह्यास्तव हे द्विजश्रेष्ठा पुत्रांसहवर्तमान क्लेश भोगणाऱ्या मजवर तो देव जशा रीतीने सत्त्वर संतुष्ट होईल तसा त्याच्या सेवेचा प्रकार तूं मला कथन कर.||२३||                                                                                         भावार्थः---कश्यप म्हणाला---हे भद्रे प्रजोत्पादन करणाऱ्या इच्छेने मी पूर्वी ब्रहमदेवाला प्रश्न केला असतां त्याने जे मला व्रत सांगितले आहे ते भगवंताला संतुष्ट करणारे व्रत मी तुला कथन करितो.आपणास--जीवास भगवंत प्रसन्न होण्यासाठी कांही साधना करावी लागते,उदा--व्रत करणे,इतर जीवांचे दु:ख निवारण करणे,भगवंताची पूजा करणे,अन्नदान करणे,द्रव्य--दान करणे,इत्यादी--दान करणे.हे दान निष्काम बुद्धीने करणे म्हणजे संसारातील कोणत्याच विषयांची मागणी न करता परमात्माच प्राप्त व्हावा,अशी इच्छा करणे.||२४||                                                                                                                                 भावार्थः---हे अदिती,फाल्गुन मासाच्या शुल्क पक्षामध्ये प्रतीपदेपासून द्वादशीपर्यंत बारा दिवस केवळ दुध प्राशन करून भक्तीने युक्त असतां कमलनयन भगवंताचे पूजन करावे.||२५||                                                                                                                                                                                               |                       सिनिवल्यां मृदाऽऽलिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया | यदि लभ्येत वै स्त्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ||२६||                                                        भावार्थः----आतां,व्रतारंभाचे पूर्वदिवशी काय करावे ते कथन करितो.अमावस्येचे दिवशी मिळाल्यास रानडुकराने उकरलेली मृत्तिका घेऊन प्रवाहामध्ये उभे रहावे आणि हे देवी,प्राण्यांना निवासस्थान प्राप्त व्हावे या इच्छेने भगवंताने वराह अवतार धारण करून रसतलापासून तुझा उद्धार केला आहे,तुला नमस्कार असे तूं माझ्या पातकाचा नाश कर अशा अर्थाचा मंत्र म्हणावा,नंतर ती मृत्तिका शरीराला लाऊन स्नान करावे||२६-२७||                                                                                            भावार्थः----नंतर नित्यनैमित्तिक कृत्य आटोपून प्रतिमा स्थंडिल,स्थंडिल,सूर्य जल,अग्नी अथवा गुरु ह्या पैकी कोणत्या तरी ठिकाणी स्वथांत:करणपूर्वक देवांचे अर्चन करावे.||२८||                                                                             |                            नमोsव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च | चतुर्विंशद्गुनज्ञाय गुणसंख्यानहेतवे ||३०||                                                                                                                                                                                   भावार्थः----आणि हे भगवंता,हे पुरुषोत्तमा,ब्रह्मादिकांना पूज्य सर्वभूतांचे निवासस्थान व सर्वसाक्षी अशा तुज भगवंताला नमस्कार असो.||३०||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |                                 नमो व्दिशीर्ष्ने त्रीपदे चतुः श्रुंगाय तन्तवे | सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्दात्मने नमः ||३१||                                                                                                                                  भावार्थ:--तशीच प्राणनीय व उदयनीय या नावांची जी यज्ञातील दोन कर्मे ती ज्याची दोन मस्तके आहे,प्रात:सवन,माध्याह्रसवन व तृतीयसवनरूप तीन पायांनी जो युक्त आहे,ज्याला वेदरूप चार शिंगे आहेत,जो फलविस्तारक आहे,गायत्र्यादिक सात छंद हे ज्याचे हात आहेत व मंत्रब्राहमणकल्परूप स्त्री विद्येचे ठिकाणी ह्यांचे स्वरूप आहे त्या तुज यज्ञमूर्तीला नमस्कार असो.||३१||                                                                                                                                                                                                                                               |                                     नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तीधराय च | सर्वविद्दाधीपतेय भूतानां पतये नमः ||३२||                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---त्याप्रमाणे सर्वभूतांचा व सर्व विद्यांचा अधिपती सर्वशक्तीधर आणि परमानंदस्वरूप अशा तुज रुद्रमूर्तीला नमस्कार असो.||३२||                                                                                                            |                                       नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने | योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ||३३||                                                                                                                                भावार्थ:---तसाच हिरण्यगर्भ सूत्ररूप,जगदात्मा,योगेश्वर्यशरीराने युक्त व योगप्रवतर्क अशा तुज ब्रहममूर्तीला नमस्कार असो.||३३||                                                                                                                                                                                                                                                                          |                                      नमस्त आदिदेवाय साक्षीभूताय ते नमः | नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः ||३४||                                                                                                                              भावार्थ:---सर्व जगत्पूज्य सर्वसाक्षीभूत आणि दुःखनिवर्तक अशा तुज नरनारायण ऋषीरुपी हरीला नमस्कार असो.||३४||                                                                                                                                                                                                                                             |                                              नमो मरकतश्यामवपुषेsधिगतश्रिये | केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ||३५||                                                                                                                                                             भावार्थ:--ज्यांचे शरीर पाचेप्रमाणे श्यामवर्ण आहे व ज्याचे ठिकाणी लक्ष्मी प्राप्त झाली आहे व त्या तुज पितांबरधारी नमस्कार असो.||३५||                                                                                                                                      |                                                त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ | अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते ||३६||                                                                                                                                            भावार्थ:---हे वरदश्रेष्ठा,हे सर्वोतमा,तूं पुरुषांना सर्वप्रकारचे वर देणारा असल्यामुळे विवेकी जन आपल्या मनोरथांची सिद्धी होण्याकरितां तुझ्या चरणरजांचे सेवन करितात.||३६||                                                                                                                                                                                                           |                                   अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयो: | स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ||३७||                                                                                                                                                 भावार्थ:---त्याच्या चरण कमळांचा परिमल सेवन करण्याच्या इच्छेनेच कि काय देवांनी व लक्ष्मीने ज्याची सेवा केली आहे तो भगवान मजवर प्रसन्न होवो. ||३७||                                                                                                    भावार्थ:----ह्या २९ व्या श्लोकापासून ३६ श्लोकापर्यंत सांगितलेल्या श्लोकांरूप ९ मंत्रांनी ध्यान करून आवाहन मुद्रेने पुढे असलेल्या प्रतिमेचे ठिकाणी स्थिर केलेल्या भगवंताचे श्रद्धायुक्त पुरुषाने पाद्य आचमन इत्यादी उपचारांनी पूजन करावे.||३८||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                अर्थः---नंतर गंधपुष्पदी उपचारांनी पूर्वपूजा करून प्रभूला दुधाचा अभिषेक करावा आणि तद्नंतर वस्त्र यज्ञोपवीत भूषणे पाद्य,आचमन गंध व धूप इत्यादी द्वादशाक्षर मंत्राचे पूजन करावे.||३९||                                                                                                                                                                                                       भावार्थः---आणि सामर्थ्य असल्यास दुधामध्ये शिजविलेल्या आणि तूप व गुळ यांनी मिश्र केलेल्या शाल्योदनाचा होम करावा.||४०||   भावार्थः----आणि निवेदन केलेले ते अन्न भगवतभक्ताला द्यावे किंवा आपण भक्षण करावे.असे याप्रमाणे पूजा व नैवेद्य झाल्यानंतर आचमन देवून तांबुल समर्पण करावा.||४१||                                                                                                                 भावार्थः---पश्चात मूलमंत्राचा अष्टोत्तरशत जप करून पूर्वोक्त व इतर स्तुतीनी प्रभूचे स्तवन करावे आणि प्रतीक्षा करून आनंदाने भूमीवर साष्टांग नमस्कार घालावा.||४२||                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थ:---नंतर त्याचा निर्माल्य मस्तकी धारण करू,देवाचे विसर्जन करावे आणि दोहोपेक्षा अधिक ब्राह्माणास पायसाने यथोचित भोजन घालावे.||४३||                                                                                                            भावार्थः---नंतर दक्षिणावगैरे देवून सत्कार केलेली त्या ब्राम्हणांनी आज्ञा दिली असता अवशिष्ठ राहिलेल्या अन्नाचे बंधूसह वर्तमान आपण भोजन करावे आणि त्या रात्री ब्रहमचर्यव्रताने राहून दुसरे दिवशी प्रभातकाळी स्नान करून शुचिर्भूत व्हावे आणि स्वस्थ अंत:करणात दुधाचा अभिषेक करून,पूर्वी सांगितलेल्या विधीने भगवंताचे पूजन करावे.असेच व्रत समाप्ती पर्यंत करीत जावे.वरील प्रमाणे यथासांग व्रत करून पूजा करावी.||४४||                                                                                           भावार्थ:---ह्याप्रमाणे दुग्ध हाच ज्याचा आहार आहे व विष्णूपुजेचे ठिकाणी ज्याला भक्ती आहे अशा पुरुषाने,हे व्रत करावे आणि दररोज पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे द्वादशाक्षरी मंत्राने अग्नीमध्ये हवन करून ब्राहमण भोजन असे कर्मत्रयातत्मक हे श्रीहरीचे आराधनारूप व्रत करावे.||४७||                                                                                                               भावार्थ:---आता व्रताच्या आरंभापासून समाप्ती पर्यंत इतरही नियम वगैरे काय काय करावे ते कथन करण्याच्या अभिप्रायाने कश्यप म्हणतो--–हे अदितीप्रतीपदेपासून तो शुक्लत्रायोदशातील व्रत करण्याचे ब्रहमचर्य भूमिशयन आणि त्रिकाळ स्नान हि करीत जावी.||४८||         भावार्थ:--तसेच असद्भाषन,लहान मोठे भोग व कोणत्याही प्राण्याची हिंसा,ह्यांचा त्याग करून वासुदेवाच्या ध्यानाविषयी तत्पर असावे.म्हणजेच आपण--जीवानी विधीवाट कर्मांचा स्वीकार करून निषिद्ध कर्मांचा त्याग करावा.||४९||                                                                                                     भावार्थ:---नंतर त्रयोदशीचे दिवशी विधिज्ञ ब्राह्माणाकडून विधीने प्रभू विष्णूला पंचामृतानी स्नान घालवावे.||५०||                               भावार्थ:----नंतर वित्तशाठ्य न करता महापूजा करून शिपिविष्ट(अंतर्यामी)संज्ञक विष्णूच्या उद्धेशाने दुधांमध्ये चरूचे श्रपण करून त्या सिध्द झालेल्या पक्व चरूने अंतर्यामी भगवंताचे अगदी एकाग्र मनाने यजन करून त्या परमात्म्याला संतोषकरक असा सर्वोत्कृष्ट  महानैवेध्य अर्पण करावा.||५१-५२||                                                                                          भावार्थ:----नंतर ज्ञानसंपन्न अशा आचार्याला आणि ऋत्विजाना वस्त्रे भूषणे व धेनु ह्यांच्या योगाने सतुष्ट करावे,कारण हेच श्रीहरीचे आराधन असे तू समज.आपण--जीवानी संत--महात्मा यांची सेवा करून,त्यांना संतुष्ट केले असता त्यांच्या सेवेनेच भगवंत संतुष्ट होतो.||५३||                                                                                                       |                     एतत्पयोव्रतं नाम पुरूषाराधनं परम् | पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ||५८||                                                                                                                                                        भावार्थ:---तस्मात शुचीस्मिते,त्या आचर्यादिकांना इतर ब्राहमणांना व दुसरेही कोणी तेथे आले असतील त्यांनाही यथाश्क्तीने माधुर्यादिगुणयुक्त अशा उत्तम अन्नाने भोजन घालावे.आपण--जीवानी सत्पात्रास सेवा करून संतुष्ट करावे,असे केले असता भगवंत संतुष्ट होतो.||५४||                                                                                                        भावार्थ:----नंतर आचार्य व द्विज यांना यथायोग्य दक्षिणा देवून अगदी चांडाळापर्यंत जे तेथे आले असतील त्यांना अन्नादिकेकरून तृप्त करावे.आपण--जीवानी जे आचार्य असतील व जे ज्ञानसंपन्न महात्म्ये असतील त्यांना यथायोग्य दान-धर्म करावा.तसेच इतर मानव जीव कोणीही असतो त्यांना अन्नादिक देऊन संतुष्ट करावे.यामुळे भगवंत संतुष्ट होतो.||५५||                                                                                                                        भावार्थ:----आणि दिन दरिद्र व अति अतिदरिद्री ह्या सर्वाना भोजन केले असता ते भोजन विष्णूचा संतोष करणारे आहे असे जाणत  असता स्वत: बंधुजनसहित वर्तमान भोजन करावे.म्हणजे आपण--जीव दान कर्ता असेल तर सर्वांचे जेवण झाल्यानंतर शेवटी आपण बंधुसहित जेवण करावे.||५६||                                                                                                            भावार्थ:----याप्रमाणे प्रतिपदेपासून त्रयोदशी पर्यंत नृत्य,वाद्य,गीत स्वस्तिवाचन,स्तुती व भागवतकथा ह्यांच्या योगाने प्रत्यही भगवंताचे पूजन करावे अथवा आपण आसक्त असल्यास दुसऱ्याकडून करावे.||५७||                                                       भावार्थ:---असो ब्रहमदेवाने मला हे प्रयोव्रतनामक सर्वोत्कृष्ठ ईश्वराचे आराधन कथन केले होते तेच मी तुला उत्तम प्रकाराने सांगितले आहे.आपण--जीव वक्ता असेल तर ज्ञान करीत असतांना "मी उपदेश कर्ता आहे,असे न म्हणता,आपण ते ज्ञान ज्याच्या मुखातून श्रवण केले असेल,त्या संताचा किंवा महात्म्याच्या नावांचा उल्लेख करावा."  ||५८||                                                                                                                                                                                                        |                                 अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रत मिती स्मृतम् | तपः सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ||६०||                                                                                                                                            भावार्थ:----तस्मात हे महाभाग्यवती,"शुद्धभावाने युक्त असलेल्या चित्ताने इंद्रियांचे दमन करून उत्तमप्रकाराने आचमन केलेल्या ह्या अनुष्ठानप्रकालाच "सर्वयज्ञ" असे नांव आहे ह्यालाच "सर्वव्रत" असे म्हणतात,"तपाचे सार" काय ते हेंच होय.म्हणजे हे व्रत केले असतां सर्व यज्ञ,सर्व व्रते सर्वप्रकारचे तप व सर्व दाणे केल्याचे श्रेय प्राप्त होते.असे कोणतेही सत्कर्म या पद्धतीने करणे त्यासच सर्व-यज्ञ किंवा सर्व-व्रत किंवा सार असे म्हणतात.||६०||                                                            भावार्थ:----कारण ज्याच्या योगाने भगवान अधोक्षज भगवान संतुष्ट होतो तेच सर्वोत्कृष्ट तप,हेंच सर्वोत्कृष्ट दान,तेच सर्वोत्कृष्ट यज्ञ,ते साक्षात सर्वोत्कृष्ट नियम व तेच सर्वोत्कृष्ट होत.ज्या कर्मांने भगवंत संतुष्ट होते,तीच सर्वोत्कृष्ट साधना आहे,यापेक्षा अन्य साधना सर्वोत्कृष्ट अन्य कोणतीच नाही.||६१||                                                                                        |                                       तस्मादेतद् व्रतं भद्रे प्रयता श्रध्दया चर | भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ||६२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:----तस्मात हे भद्रे,प्रयत्न पुर:सर श्रद्धेने तूं ह्या व्रताचे आचमन कर म्हणजे भगवान संतुष्ट होऊन तुझे मनोरथ पूर्ण करील.आपण--जीवानी भगवंत संतुष्ट होईल असेच साधन करावे,करण तेच साधन साध्यापर्यंत नेणारे असते.||६२||                                                १६------ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतांतील(८)अष्टमस्कंधामध्ये पयाव्रतकथन हा(१६)सोळावा अध्याय(६२)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||१६|| |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    _____________________________________________________________________________________________                                             |१७---आतां ह्या सतराव्या अध्यायामध्ये अदितीने ते व्रत केले असतां तिचा मनोरथ परिपूर्ण करण्याकरितां प्रथमतः श्रीहरी तिचेठिकाणी अवतीर्ण झाला हि कथा वर्णन केलेली आहे                                                                   |१७---              ३—राजा बली आणि भगवंत वामन अवतार--[३]भगवंतांचे प्रगट होऊन अदितीला वर देणे. _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                    |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                                                               |                                इत्युक्ता सादिती राजन्स्वभर्त्रा कश्यपेन वै | अन्वतिष्ठद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ||१||                                                                                                                                                                     भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,याप्रमाणे आपल्या कश्यप भर्त्याने उपदेश केलेल्या त्या अदितीचे आलस्यरहित होऊन बारा दिवसपर्यंत हे व्रत आचमन केले.||१||                                                                                                                                                     भावार्थः----त्यावेळी बुद्धीरूप सारथ्याने युक्त अशी ती अदिती मनोरूप रज्जूने इंद्रियरूप दुष्ट अश्वांना आवरून धरून एकाग्र बुद्धीने समर्थ पुरुषोत्तमाचे चिंतन करीत होती.एकाग्र बुद्धीच्या योगाने विश्वात्म्या भगवान वासुदेवाचे ठिकाणी आपले मन स्थिर करून,पयोव्रत  आचमन करूं लागली.आपण--जीवानी कोणतेही व्रत असेल,तर मन एकाग्र करून साधना करावी.ज्या साधनांने भगवंत संतुष्ट होईल असे साधन  करावे.||२-३||                                                                                                 भावार्थः---या परीक्षित राजा,याप्रमाणे ती व्रतानुष्ठान करीत असतां त्या व्रताच्या प्रभावाने शंख,चक्र,गदा,चार भूज व पितांबर धारण करणारा भगवान तिच्या समीपभागी प्रकट झाला.||४||                                                              भावार्थः---त्या दृष्टीगोचर झालेल्या भगवंताला अवलोकन करताक्षणीच प्रीतीने व्याकुळ झालेल्या त्या अदितीचे एकाएकी उटून आदरपूर्वक त्याला भूमीवर साष्टांग प्रणीपात केला.||५||                                                          भावार्थः---नंतर जिचे नेत्र आनंदाश्रूंनी भरून आले आहे,जिचा देह रोमांचांनी व्याप्त झाला आहे व त्याच्या दर्शनाने अत्यंत आनंद झाल्यामुळे जिच्या शरीराला कंप सुटला आहे तशी ती अदिती,भूमीवरून उठून प्रीतीने विव्हल केवळ हात जोडून उभी राहिली.परंतु स्तुती करण्यास समर्थ झाली नाही.||६||                                                                                  भावार्थः---तद्नंतर,हे कुरुश्रेष्ठा नेत्राने त्या देवाला पिऊनच टाकीत आहे कि काय अशा प्रकाराने औत्सुक्यपूर्वक अवलोकन करणारी ती अदिती देवी,प्रीतीमुळे जीच्यांतील अक्षरे स्खलित होत आहेत अशा वाणीने तया रमाकांत यज्ञाधिष्टा त्या जगत्पालक श्रीहरीची हळूहळू स्तुती करूं लागली.||७||                                                                                     भावार्थः---त्यामध्ये प्रथमतः तुला कांही एक अशक्य नाही हे सांगण्याच्या आशयाने नाना प्रकारची संबोधने देऊन अदिती प्रार्थना करिते की,---हे यज्ञफलदात्या,हे यज्ञपुरुषा हे अच्युता,हे पवित्रचरणा,हे पवित्रकीर्ती,श्रवणामात्रानेच मंगल करणारे ज्यांचे नांव आहे अशा हे आदीपुरुषा शरणागत जणांच्या दुःखनिवृत्तीकरीता प्रकट होणाऱ्या हे ईश्वरा आणि हे भगवंता,तूं आमचे कल्याण कर.कारण,तूं दीनांचा नाथ आहेस.||८||                                                                                                  भावार्थः----विश्वाची उत्पत्ती,स्थिती व लय ह्यांकरिता स्वेच्छेने मायागुणांचा स्वीकार करणारा,निरंतर प्रकट असलेल्या पूर्ण ज्ञानाने सर्वदा आपले ठिकाणी असलेल्या मायारूप अज्ञानाचे निरसन करणारा व अप्रच्युतस्वरूपी अशा तुज महात्म्या विश्वरूपी श्रीहरिला नमस्कार असो.||९||                                                                                                    भावार्थः---आतां आमचा मनोरथ पूर्ण करणे हे तर तुला विशेष कांहीच नाही असे सुचविण्याच्या अभिप्रायाने अदिती म्हणत्ये की,---हे अनंता,तुझा संतोष झाला असता तुजपासून मानवांना ब्रहमदेवाने आयुष्य,इप्सित देह,अनुपम संपत्ती स्वर्ग,भूमी,रसातल,आनिमादी सर्व योगसिद्धी धर्म अर्थ व काम हा त्रिवर्ग मोक्षसाधनभूत ज्ञान,हि प्राप्त होतात(तेव्हा शत्रूरजयादी मनोरथ परिपूर्ण होतील हे काय सांगावे!||१०||                                                                                                   भावार्थः----श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे भरतकुलोत्पन्ना परीक्षित राजा,याप्रमाणे अदितीचे स्तुती,केलेला तो सर्व भूतांचा अंतर्यामी कमलनयन भगवान तिला असे म्हणाला की,----------------------||११||                                                               भावार्थः----श्रीभगवान म्हणाला----हे देवमते,शत्रूंनी संपत्ती हरण करून स्वस्थानापासून भ्रष्ट केलेल्या पुत्रासंबंधी जे काही बहुत कालपर्यंत तुला अपेक्षित आहे ते मी जाणिले आहे.||१२||                                                               भावार्थः---आतां ते अपेक्षित कोणते म्हणून विचार शील तर---हे भद्रे,त्या दुर्मद असुरश्रेष्ठांना समरांगणामध्ये अगदी पूर्णपणे जिंकून पुनरपि जय व संपत्ती प्राप्त झालेल्या आपल्या पुत्रांसहवर्तमान एकत्र राहण्याची तूं इच्छा करीत आहेस.||१३||                                 भावार्थः----त्याचप्रमाणे हे विरमाते ज्यामध्ये इंद्रश्रेष्ठ आहे अशा आपल्या पुत्रांनी मारिलेल्या शत्रूंच्या दुःखित स्त्रियांना आपआपल्या भर्त्यासमीप जाऊन रोदन करीत असतांना तूं अवलोकन करण्याची इच्छा करत आहेस.||१४||                                    भावार्थः----व तसेच जिंकून तपासून कीर्ती व संपत्ती पुनरपि परत घेऊन अत्यंत समृद्ध झालेल्या व स्वर्गावर येऊन क्रीडा करणाऱ्या आपल्या पुत्रांना तूं पाहण्याची इच्छा करीत आहेस.||१५||                                                              भावार्थः---परंतु हे देवी,सांप्रतकाळी ते असुरसेनाधिपतीप्राय अजिंक्य आहेत तसे मला वाटते.कारण,अनुकूल अशा समर्थ विप्रांना त्यांचे रक्षण केले आहे,म्हणून या वेळी यांच्या पराभवविषयी केलेला पराक्रम सुखकारक होणार नाही.||१६||                                                                                                              |          अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्य:संतोषितस्य व्रतचर्यया ते |ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ||१७||                                                                  भावार्थः----तथापि हे देवी,ज्याअर्थी तूं मला व्रताचरणांचे संतुष्ट केले आहेस त्याअर्थी मला कांही तरी उपाय कांही तरी योजने अवश्यच आहे.कारण माझे पूजन इच्छेनुरूप फल देणारे असल्यामुळे व्यर्थ होण्यास योग्य नाही.आपण--जीवानी ऐखाद्ध्या उद्देश-पूर्तीसाठी कांही साधना--व्रत केले असेल,तर भगवंत संतुष्ट झाल्यानंतर इच्छित फळ देतोच,तर व्यर्थ असे होत नाहीच. ||१७||                                                                                                                             भावार्थः—आणि तूं तर आपल्या पुत्रांच्या रक्षणाकरीता पयोव्रताने स्वीकारून तुझ्या पुत्राचे रक्षण करीन.||१८||                                                                                                                                                                                                                                                              |                                        उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् | मां च भावयती पत्यावेवंरुपमवस्थितम् ||१९||                                                                                                                        भावार्थः—ह्यास्तव हे भद्रे पतीचे ठिकाणी तेजोरुपाणे मी स्थित आहे अशी भावना करून,आपल्या निर्दोष प्रजाधीपती पतीची तू सेवा कर.पतिव्रता पत्नीने पतीची सेवा हि भगवंताचीच सेवा आहे,असा भाव ठेऊन सेवा केली असता भगवंत संतुष्ट होतो.||१९||                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थः---आणि तुला जरी कोणी प्रश्न केला तथापि तू हे मी तुला सांगितले कोणाला व कशाही प्रकाराने सांगू नये.कारण हे देवी देवांचे सर्व रहस्य उत्तम प्रकाराने गुप्त असेल तरच सिध्द होते.आपण--जीवानी केलेल्या सत्कर्मांची वाच्यता करू नये,कारण वाच्यता केली तर आपणास--जीवास अहंकार उत्पन्न होतो.हाच अहंकार बंधनाला कारण आहे.||२०||                                                                                                                                                                                                                                      |                                  नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथंचन | सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम् ||२०||                                                                                                                                        भावार्थः—श्रीशुकाचार्य म्हणाला:--–हे राजा,इतके सांगून भगवान त्याचठिकाणी गुप्त झाला.तेव्हा प्रभू श्रीहरीचे दुर्लभ जन्म,आपले ठिकाणी होणारे असे जाणून स्वतःला कृतकृत्य मानणारी ती आदिती परम प्रेमी सेवा करू लागली.||२१||                                             भावार्थ:---इकडे सर्वज्ञ अशा त्या कश्यपानेही आपले ठिकाणी श्रीहरीचा अंश प्रविष्ठ झाला आहे असे समाधीच्या योगाने जाणिले.||२२|| भावार्थ:---नंतर जे राजा,ज्याप्रमाणे वायू सर्वत्र सारखा असूनही काष्टाचेठीकानी संघर्षाचे योगाने वनाला जाळणाऱ्या अग्नीला स्थापन करितो त्याप्रमाणे स्वस्थ अंत:कारणाने युक्त अशा त्या कपश्याने,स्वत: सर्व पुत्राविषयी समदृष्ठी धारण केली असूनही तपाच्या योगाने बहुतकाल  पर्यंत धारण केलेले दैत्यनाशक वीर्य अदितीचे ठिकाणी स्थापन केले.||२३||                                                                                                                                                                                                                                                                                                       भावार्थः---असो.तद्नंतर अदितीच्या गर्भाचा आश्रय करून भगवान राहिला आहे असे सांगून ,ब्रम्हदेवाने विशेष गुणांना दर्शविणाऱ्या गुह्य नावानी उत्तम प्रकारे करून त्याची स्तुती केली||२४||                                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---ब्रहमदेव म्हणाला:---महाकीर्तीमान भगवान उरुक्रमा,तुझा जयजयकार असो तू ब्राहमणाचे हित करणारा असून नानाप्रकारची क्रीडा करणारा आहे,तुज गुणत्रय नियंत भगवंताला वारंवार नमस्कार असो.||२५||                                                         भावार्थ:----तसाच पृश्निपुत्र वेदाचे ठिकाणी प्रकाशमान,नाभीचे ठिकाणी त्रैलोक्य स्थापन करणारा असल्यामुळे सर्व उत्पन्न करणारा, त्रैलोक्याच्या पृष्ठभागी वैकुंठाचे ठिकाणी राहणारा,अंतर्यामी रूपाने जीवाचे ठिकाणी प्रविष्ट व सर्वव्यापी असा जो तू त्या तुला नमस्कार असो.म्हणजेच भगवंत--परमात्मा सर्व ठिकाणीच एकच आहे,म्हणून अशा भगवंतास आपण शरण जाऊन आपले--जीवाने परमकल्याण करून घ्यावे.||२६||                                                                                           भावार्थ:----हे ईश्वर,जगताचा आदि अंत व मध्य तूच असल्यामुळे ज्या तुला अनंतशक्ती पुरुष आहे असे म्हणतात आणि जसा उदकाचा मोठा प्रवाह आपल्या मध्ये पडलेले तृणवगैरे ओढून नेतो त्याप्रमाणे हे संपूर्ण विश्व कालात्मा तू प्रलयकाली आकर्षण करतोस.||२७||                                                                                                             |         त्वं वै प्रजानां स्थिरजंगमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णु: | दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायनं नौरिव मज्जतोsप्सु: ||२८||      भावार्थ:---हे देवा,स्थावर,जंगतात्मक प्रता आणि अस्मादिक प्रजापती ह्यांना उत्पन्न करणे हा तुझा स्वभावच आहे.तस्मात उदकामध्ये बुडत असलेल्या लोकांना ज्याप्रमाणे नाव उत्तम प्रकारचा आश्रय आहे,त्याप्रमाणे स्वर्गापासून च्युत झालेल्या देवाचा सर्वोत्कृष्ठ आश्रय तूच आहेस म्हणून तू त्यांना पुनरपि स्वर्गावर स्थापन कर.आपणास--जीवास सर्वोत्कृष्ट आश्रय भगवंत--परमात्माच आहे,म्हणून आपण त्यासच शरण जाऊन जन्म--मरण निवृत्त करावे. ||२८||                                                                           १७-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुरानांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी अदितीवरप्रदानकथननामक हा(१७)|सतरावा अध्याय अठ्ठावीस (२८)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||१७||                                                                                                     |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                            |१८---आतां अठराव्या अध्यायामध्ये भगवंताचा वामनावतार झाला असतां त्याचा सर्वांनी सत्कार केला.नंतर तो बळीच्या यज्ञामध्ये गेल्यावर बळीने त्याचा सत्कार करून वर मागण्याविषयी त्याची प्रार्थना केली,अशी कथावर्णन केलेली आहे.||१८||                               १८---३--राजा बली आणि भगवंत वामन अवतार—[४]भगवान वामानांचे प्रगट होऊन बलीच्या यज्ञशाळेत आगमन               _____________________________________________________________________________________________                                               |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                              |                इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् | चतुर्भुज: शंखगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ||१||                                                                                                  भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे राजा,याप्रमाणे ब्रहमदेवाने श्रीहरीच्या कर्माची व प्रभावाची प्रशंसा केली असतां जन्म--मरणशून्य शंख,चक्र गदा व पद्म  हि आयुधे धारण करणारा,पितांबरधारी चतुर्भुज आणि कमलाप्रमाणे सुंदर व दीर्घ ज्याचे नेत्र आहेत असा तो श्रीहरी अदितीचे ठिकाणी प्रकट झाला.||१||                                                                                                                                                      भावार्थः---तो पुरुषोत्तम,श्यामवर्ण असून निर्मल होता,मकराकार कुंडलाच्या प्रभेने त्याच्या मुखकमळाचे ठिकाणी उत्तम शोभा आलेली होती.त्याच्या वक्षस्थळाचे ठिकाणी श्रीवत्सलांछन होते,त्याने कडी तोडे व बाहूभूषणे ह्यांसहवर्तमान उज्ज्वल किरीट मेखला व सर्वोत्कृष्ट नुपुरे धारण केला होता आणि आपल्या कांतीने प्रजाधिपती कश्यपाच्या गृहामध्ये असलेल्या अंधकाराचा नाश केला होता.||३||                                                                                                                                        भावार्थः---असो.त्या अवताराच्या वेळी प्रसन्न झाल्या.सरोवरांतील उदके निर्मल झाली,सर्व प्रजाजनांना हर्ष झाला,तूं आपआपल्या पुष्पफलादी गुणांनी युक्त झाले व स्वर्गलोक,भूलोक,देव,गाई द्विज आणि पर्वत हे हर्ष युक्त झाले||४||                                                                                                                   |                                श्रोणायां श्रवणव्दाद्श्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु:  | सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्ज्न्म दक्षिणम् ||५||                                                                                                                                  भावार्थः---आतां त्या भगवंताचा जन्म--काळ सांगतो.---हे राजा,श्रवणनक्षत्राचे ठिकाणी चंद्र असतांना श्रवणद्वादशीचे ठिकाणी अभिजित मुहूर्तावर प्रभूचा अवतार झाला,तेव्हा अश्विन्यादिक नक्षत्रे आणि गुरु,शुक्र,सूर्य,चंद्र इत्यादिक ग्रह ह्या सर्वांनी त्याचे जन्म सुखकारक आहे असे सुचविले.||५||                                                                                                                                                                                भावार्थः---हे राजा,त्या द्वादशीचेदिवशी श्री हरीला अवतार झाला त्या द्वादशीला "विजया" असे म्हणतात,त्या द्वादशीचे सूर्य मध्यान्ही होता त्या मुहूर्ताला "अभिजित--मुहूर्त" असे म्हणतात.||६||                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थ:---असो,त्याकाली शंख दुन्दुंभी मृदंग पनव व आणक हे वाद्ये वाजूं लागली त्यावेळी ह्या वाद्यांचा व इतरही चौघडा डंकावगैरे वाद्यांचा तुमुल नाद होऊं लागला.||७||                                                                                     भावार्थः---त्यावेळी अप्सरा प्रसन्न होऊन नृत्य करूं लागल्या,गंधर्व श्रेष्ठ गायन करू लागले,मुनी स्तुती करू लागले व देव,मनु,पितर अग्नी,सिद्धाचे व विद्याधरांचे गण,किपुरूषासहवर्तमान किनर चारण,यक्ष,राक्षस,गरुडापक्षी,उत्तम भुजंग व देवांचे अनुयायी हे सर्व,यथा-- योग्य स्तुती,गायन प्रशंसा व नृत्य करीत असतां अदितीच्या आश्रमस्थानावर पुष्पांचा वर्षाव करू लागले.||८-९-१०||                  भावार्थः---त्यावेळी अदिती आपल्या गर्भापासून उत्पन्न झालेल्या पुरुषोत्तमाला अवलोकन करून विस्मयपूर्वक आनंद पावली.तेव्हा प्रजाधीपती कश्यपहि आपल्या योगमायेने देहाचा स्वीकार केलेल्या त्या भगवंताला अवलोकन करून विस्मित होऊन त्याला विजयी हो असे म्हणाला.||११||                                                                                                   भावार्थः---आता दुसरेही त्यावेळी आश्चर्य झाली की,---हे राजा स्वतः अव्यक्तचैतन्य रुपी हरीने कांती,भूषणे व आयुधे ह्याच्या योगाने व्यक्त भासणारे जे पूर्वी सांगितलेले मोठे शरीर धारण केले त्याच रूपाने तो अद्भुत लीला धारण करणारा श्रीहरी,मातापितर अवलोकन करीत असतांच बटू वामन झाला.||१२||                                                                                                                                                            भावार्थः---तेव्हा बटू वामन झालेल्या त्या भगवंताला अवलोकन करून आनंदित झालेल्या महर्षींनी प्रजाधीपती कश्यपाला पुढे करून त्याचे जातकर्मादी संस्कार करविले.||१३||                                                                                                                                                 भावार्थः---तदनंतर त्यांचे उपनयन होऊ लागले असतां,प्रत्यक्ष सूर्याने त्याला गायत्रीमंत्राचा उपदेश केला,बृहस्पतीने यज्ञोपवीत दिले व कश्यपाने कटीसूत्र अर्पण केले.||१४||                                                                                                     भावार्थ:----तसेच भूमीने कृष्णाजी,वनाधिपती चंद्राने दंड,अदिती मातेने कौपिनरूप आच्छादन आणि स्वर्गाभीमान देवतेने त्या जगत्पालक वामनाला छत्र अर्पण केले.||१५||                                                                 भावार्थः---तसाच ब्रहम-देवाने कमंडलू सप्तर्षीणी कुश आणि हे महाराजा,सरस्वतीने त्या अविनाशी स्वरूपी वामनाला रुद्राक्षमाळा समर्पण केली.||१६||                                                                                                                                                                                                                     भावार्थः---ह्याप्रमाणे उपनयन झालेल्या त्या वामनाला कुबेराने भिक्षापात्र दिले आणि साक्षात षटगुनैश्वर्यसंपन्न व जगन्माता अशी जी पतिव्रता उमा देवि तिने त्याला भिक्षा अर्पण केली.||१७||                                                                भावार्थः----असोह्याप्रमाणे सत्कृत झालेला तो श्रेष्ठ बटू आपल्या ब्रहमतेजाने ब्रहमर्षीगणांनी सेवन केलेल्या त्या सभेपेक्षाही अधिक शोभू लागला.||१८||                                                                                          भावार्थः---नंतर तो ब्राहमणरुपी भगवान वामन,स्थापन केलेल्या व प्रज्वलित झालेल्या त्या उपनयनाग्निला सभोवती परिवेक करून परीस्तरणे घालून व त्याची पूजा करून,समिधांनी त्यामध्ये होम करूं लागला. ||१९||                                 भावार्थः---आता ज्या कार्याकरीता भगवंताने बटुरूप धारण केलेते कार्य सांगतो---हे राजा नंतर त्या वामनाने भृगुवंशस्थ ब्राह्मणाकडून करविलेल्या अश्वमेघांनी ईश्वराचे यजन करणाऱ्या धनादिकांच्या योगाने समृद्ध झालेल्या बळीराजाचे श्रवण करून,सर्व बलाने संपूर्ण असा तो भगवान वामन,पदोपदी आपल्या भराने पृथ्वी नम्र करीत करीत स्वस्थानापासून निघून त्या बळीला समीपभागी गेला.||२०|| भावार्थः---तेव्हा नर्मदेच्या उत्तरतटाकी भृगुकच्छसंज्ञक क्षेत्रामध्ये त्या बलीच्या श्रेष्ठ क्रतुने अनुष्ठान करीत असलेल्या भृगुवंशस्थ   द्विजांनी आपल्या समीपभागीच उदयास आलेल्या सूर्याप्रमाणे त्या वामनाला अवलोकन केले.||२१||                                    भावार्थः----नंतर हे राजा,वामनाच्या तेजाने निस्तेज झालेले ते द्विज  यजमान व सदस्य (सभासद)हे सर्वही खरोखर हा सूर्य अथवा अग्नी किंवा सनत्कुमार असून यज्ञाचे अवलोकन करण्याकरीता येत आहे कि काय असा तर्क करूं लागले.||२२||                             भावार्थः---ह्याप्रमाणे शिष्यवर्गासह भृगवंशस्थ ब्राहमण नानाप्रकारची तर्क करीत असता,दंडासहवर्तमान छत्र व जलपूर्ण कमंडलू धारण करणाऱ्या त्या भगवान वामनाने अश्वमेध यज्ञाच्या मंडपामध्ये प्रवेश केला.||२३||                                                भावार्थः---नंतर मुजनांवाच्या तृनाने निर्माण केलेल्या मेखलेने ज्याची कटि बुद्ध झाली आहे,उपवीप्रमाणे ज्याने कृष्णजीनरूप उत्तरीय वस्त्र धारण केले आहे,मायेच्या योगाने ज्याने ब्रहमचारिरूप धारण केले आहे व ज्याने जटा धारण केल्या आहेत त्या प्रविष्ट झालेल्या विप्ररुपी श्रीहरिला अवलोकन करून त्याच्या तेजाने दिपून गेलेल्या त्या भृगुवंशस्थ सशिष्य ब्राहमणांनी अग्नीसहवर्तमान उत्थानपूर्वक त्याचा सत्कार केला.||२४-२५||                                                                                                        भावार्थ:---आणि रुपाला योग्य अशा अवयवांनी युक्त असलेल्या त्या मनोरंजक सुंदर वामनाला अवलोकन करून अहिर्षाने युक्त झालेल्या त्या यजमानाने (बळीने)त्याला आसन दिले.||२६||                                                                   भावार्थः---नंतर स्वागत वचनाने अभिनंदन करून व त्या भगवंताचे पादप्रक्षालन करून निःसंग व मनोरंजक अशा त्या वामनाने बळीने पूजन केले.आपण--जीवानी श्रेष्ठ--संत--महात्मा आहे,त्याचे पूजन करावे.||२७||                                                   भावार्थः---तदनंतर जनाच्या पापांचा नाश करणारे व अत्यंत मंगलकारक असे त्या भगवंताचे पादप्रक्षालनोदक धर्मवेत्त्या त्या बळीने मस्तकी धारण केले जे गंगारुपी भगवत्पादोदक,देवादिदेव ब्रहमदेव आणि चंद्रशेखर शिव,यांनी परम प्रेमाने मस्तकी धारण केले आहे. भगवंताचे संत--महात्मा यांच्या पूजनाने झालेल्या तीर्थाचे सेवन करावे.त्यामुळे आपला--जीवाचा दोष निवृत्त होतो.||२८||                                                                                                                                                                                                                 |                               स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रम्हन्किं करवाम ते |  ब्रम्हर्षिणां तपः साक्षान्मन्ये त्वाssर्य वपुर्धरम् ||२९||                                                                                                                                     भावार्थ:---नंतर तो बली असे म्हणाला की,---हे ब्रहमनिष्ठा,तुझे आगमन फार चांगले झाले तुला नमस्कार असो.आम्ही तुझे काय कार्य करावे,ह्याची आम्हांला आज्ञा व्हावी.कारण हे श्रेष्ठा,तूं साक्षात ब्रहमऋषीचे मूर्तीमंत तपच आहेस असे मी समजतो.||२९||                                                                                                                                  भावार्थ:---अहाहा!काय सांगावे ?ज्या अर्थी आमच्या गृहांप्रत तुझे आगमन झाले त्याअर्थी आज आमचे पितर तृप्त झाले,आज आमचे कुल पवित्र झाले व आज हा आमचा तू खरोखर यथासांग अनुष्ठित झाला आहे.म्हणून आपण संत--महात्मा यांना आपल्या घरी पाचारून त्यांची पूजा,वगैरे सेवा करावी व त्यांच्या मुखातून वेदांत--शास्त्राचे श्रवण करावे.||३०||                                                           भावार्थ:---हे द्विजपुत्रा तुझ्या पादप्रक्षालनोदकांनी निष्पाप झालेल्या माझे अग्नी आज यथाविधी हुत झाले आहेत काय हे आश्चर्य ! तशीच हि माझी भूमीसुद्धा तुझ्या लहानशा चरणांनी पवित्र झाली आहे.||३१||                                                                                                                     |                             यद् यद् बटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानूतर्कये  |                                                                                                                                                                 |                                               गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टंतथान्नपेयमुत वा विप्र कन्याम् |                                                                                                                                                                     |                                               ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ||३२||                                                                                                                                                                 भावार्थ:---यास्तव हे बटो ब्राहमणपुत्रा,तूं मजपासून काहीतरी मागण्यासाठी आला आहेस असा माझा तर्क यास्तव तू जे जे इच्छित असशील ते ते मजपासून ग्रहण कर.हे परमपूज्या,धेनु सुवर्ण सोपस्कर गृह शुद्ध असे अन्नपान विवाहार्थ ब्राह्माणाची कन्या समृद्ध गांव अश्व गज अथवा रथ हातून जे तुला अपेक्षित असेल ते तूं मजपासून ग्रहण कर.आपण--जीवानी जे ब्रह्मसंपन्न संत--महात्मा आहेत,त्यांना त्यांच्या इच्छित वस्तू प्रदान करावी,करण ते सत्पात्र आहेत.||३२||                                                            १८-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणातील(८)अष्टमस्कंधामध्ये बलीवामनसंवादसंबंधी हा(१८)अठरावा अध्याय(३२)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||१८||                                                                                                       |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                              |१९---आतां ह्या एकोणिसाव्या अध्यायामध्ये श्रीहरीने त्रिपादभूमीची याचना केल्यावर बळीने ती देण्याविषयी त्याला वचन दिले असतां ते जाणणाऱ्या भृगेने त्याचा निषेध केला हि कथा वर्णन केलेली आहे.||१९||                                                          |१९---                          ३—राजा बली आणि भगवान वामन अवतार                                                                                     |         [५] भगवान वामनांचे बलीकडून तीन पावले जमीन मागणे,बलीचे वचन देणे आणि शुक्राचार्यांनी त्याला अडविणे. ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                                       |                            इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् | निशम्य भगवान्प्रती: प्रतिनन्द्देदमब्रवीत् ||१||                                                                                                                                                                         भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे यथार्थ बलीने धर्मयुक्त भाषण श्रवण करून प्रसन्न झालेल्या भगवंताने प्रशंसापुर्वक  असे भाषण केले की,--------------------||१||                                                                                     भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाला---हे लोकनाथा,ऐहिक व्यवहारविषयी भृगुकुलोत्पन्नशुक्रादिक ब्राहमण ज्याला प्रमाण भूत आहेत व पारलौकिक धर्माविषयी कुळांमध्ये वृद्ध व अत्यंत शांत असा पितामह प्रल्हाद प्रमाणभूत आहे त्या तुझे हे वचन सत्य कुलोचीत,धर्मयुक्त आणि यशस्कर आहे.||२||                                                                                                              भावार्थ:---अहाहा !! या तुझ्या कुळामध्ये याचकाला देणार नाही असे म्ह्णारा कोणी निःसत्त्व धैर्यरहितऋ--ऋण--कर्ज असणारा पुरुष झालाच नाही.अथवा प्रथमतः देण्याचे अभिवचन देऊन नंतर न देणारा असा कोणी कृपण लोभी ऋपुरुष आजपर्यंत झाला नाही पुढे होणार नाही व वर्तमानकाळी झालेलाही नाही.म्हणून आपण--जीवानी दान देईन असा संकल्प केल्यानंतर दान प्रत्यक्ष देणेच व दान देण्याचा संकल्प करून दान न देणे त्यास ऋण--कर्ज असे म्हणतात.म्हणून आपण--जीवानी "ऋणको न असता धनको असावे" ||३||   भावार्थः----आणि जसा आकाशामध्ये चंद्र प्रकाशित होतो तसा प्रल्हाद आपल्या निर्मळ यशाच्या योगाने प्रकाशमान होत आहे त्या तुमच्या कुलामध्ये दानसमयी अथवा युद्धप्रसंगी याचकाने अथवा प्रतिवीराने प्रार्थना केली असता पराङमुख होणारे असे धैर्यरहित राजे मुळीच झाले नाहीत.समोरच्या व्यक्तीने त्यास कांही गरज असेल तर मागणी केल्यानंतर त्यास ती वस्तू देणे अशी जी वृत्ति आहे त्यास धैर्येवान असे म्हणतात.म्हणून आपण--जीवानी धैर्यवान असावे,तर धैर्यरहित असू नये.||४||                                                                                                    भावार्थः---कारण,त्या कुलामध्ये उत्पन्न झालेला हिरण्याक्ष,हातामध्ये गदा घेऊन दिग्विजयाकरिता या पृथ्वीवर एकटाच पर्यटन करीत असतां त्याला कोणी प्रतीपक्षी वीर आढळला नाही.||५||                                                                      भावार्थः---पुढे वराहरूप धारण करणाऱ्या विष्णूने भूमीचा उद्धार करतेवेळी आलेल्या त्या हिरण्याक्षाला मोठ्या प्रयासाने जिंकिले असतांही त्याच्या अतिशय पराक्रमाने स्मरण करून आपणास विजयी असे मानिले नाही.||६||                                      भावार्थः---तसाच पूर्वी त्याचा वध झाला हे ऐकून त्याचा ध्राता हिरण्यकशिपू क्रुद्ध होऊन आपल्या भावाला मारणाऱ्या विष्णूचा वध करण्याकरिता श्रीहरीच्या स्थानाप्रत गेला.||७||                                                                         भावार्थः---तेव्हा हस्तामध्ये शूल धारण करून साक्षात मृत्यूप्रमाणे येत असलेल्या त्या हिरण्यकशिपुला अवलोकन करून मायाविजनामध्ये श्रेष्ठ असा समय जाणणारा विष्णू,असे चिंतन करूं लागला की,------------------||८||                                          भावार्थः---प्राणी जिकडे-जिकडे जातील तिकडे-तिकडे त्यांच्या मागोमाग जसा मृत्यू जात असतो त्याप्रमाणे मी जेथे-जेथे जाईन तेथे-तेथे हा येणारच आहे ह्यास्तव ह्या बाह्यदृष्टी हिरण्यकशिपुच्या ह्रदयामध्येच मी प्रवेश करितो.||९||                                   भावार्थः---हे दैत्याधिपते,ह्याप्रमाणे निश्चय करून भीतीमुळे ज्याच्या ह्रदयाला अत्यंत कंप सुटला आहे अशा त्या विष्णूने श्वासवायूमध्येही गुप्त होण्यासारखा सूक्ष्मदेह धारण करून आपल्याकडे तो शत्रू धांवत येत असतांनाच त्याच्या नासिका द्वाराने त्याच्या शरीरामध्ये प्रवेश केला.||१०||                                                                              भावार्थः---नंतर त्या हिरण्यकशिपुने शून्य असे त्या विष्णूचे स्थान सर्व बाजूंनी शोधिले परंतु त्याने त्याला कोठेच अवलोकन केले नाही तेव्हा तो क्रुद्ध होऊन मी जिंकिले अशी गर्जना करू लागला आणि पुन्हा पृथ्वी स्वर्ग,दिशा,अंतरीक्ष सप्तपातळे व सप्तसमुद्र या सर्व ठिकाणी त्याचा शोध करीत असूनही त्या वीराने त्या विष्णूला अवलोकन केले नाही.||११||                                           भावार्थः---तेव्हा त्याला न पहात होत्साता तो असे म्हणाला की,---मी सर्व जगात शोधिले तथापि ज्याअर्थी माझ्या दृष्टीस पडत नाही त्याअर्थी ज्याठिकाणी गेलेला पुरुष परत येत नाही त्या ब्रहमस्वरूपातच तो प्राप्त झाला आहे यात संशय नाही.||१२||                      भावार्थः---आतां जिवंत असतांनाच या शूरशिरोमणी एकाद्या भित्र्याप्रमाणे वैऱ्याची उपेक्षा कशी केली?असे म्हणशील तर---हे देत्याधिपती देहाविषयी अभिमान बाळगणाऱ्या शूरांचा वैरसंबध इतकाच म्हणजे मरणपर्यतच आहे.कारण वैर हे क्रोधापासून होते क्रोध हा अज्ञानापासून उत्पन्न होऊन अहंकाराने वृद्धिंगत झालेला असतो तो मरणापर्यतच राहतो.||१३||                                   भावार्थः---याप्रमाणे पूर्वजाची प्रशंसा करून आतां त्या पित्याची स्तुती करितो की,---हे दैत्यराजा प्रऱ्हादाचा पुत्र व ब्राहमणवत्सल असा तुझा पिताजो विरोचन त्याने हे ब्राहमणवेश धारण करणारे माझे वैरी देवच आहेत ब्राहमण नव्हेत जाणूनही द्विजविषधारी देवांनी त्याची याचना केली असतां त्याने त्यांना आपले आयुष्य अर्पण केले.||१४||                                                          भावार्थः---व त्याप्रमाणे तूंही महाकीर्तिमान अशा गृहस्थाश्रम्यांनी शुक्रादिक ब्राहमणांनी विरोचनादिक पूर्वजांनी आणि दुसऱ्याही शूरपुरुषांनी आचरण केलेल्या धर्माचा स्वीकार केला आहेस.||१५||                                                              भावार्थः----तस्मात हे दैत्याधिपते माझ्या पावलाने मोजलेली अशी तीन पावले इतकी किंचित भूमी मी तुजपुरुषांनी आचरण केलेल्या धर्माचा स्वीकार केला आहेस.||१५||                                                                                    |                                  तस्मात् त्वत्तो महीमिषद् वृणेsहं वरदर्षभात् | पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र संमितानी पदा मम ||१६||                                                                                                                                                         भावार्थः---तस्मात हे दैत्याधिपते माझ्या पावलाने मोजलेली अशी तीन पावले किंचित भूमी मी तुज वरदश्रेष्ठापासून मागून घेतो.||१६|| भावार्थ:---हे राजा अत्यंत उदार अशा तुज जगदीश्वरापासून मी दुसऱ्या अधिक कशाचीही इच्छा करीत नाही कारण गरज लागेल तेवढ्याच स्वीकार करणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाला पातक लागत नाही,आपल्या गरजेपेक्षा जास्त वस्तूंचा स्वीकार केला असतां पातक लागते.म्हणून आपण--जीवानी मागुच नये,मागण्याचा प्रसंग आला तर,गरजेपुरतेच मागावे,अधिक मागू नये.गरजेपुरते मागितल्याने पाप उत्पन्न होत नाही व गरजेपेक्षा अधिक मागितल्याने पाप लागते.||१७||                                                                                                                    भावार्थ:---याप्रमाणे ईश्वराचाही याचनाप्रकार सांगून बळीचे बंधन कां केले या प्रश्नांच्या उत्तरत्वेकरून त्या बळीचा गर्वातिरेकाने निंदाप्रकार सांगतो.बळीराजा म्हणाला:---हे ब्राहमणपुत्रा तुझी वृद्धानासंमत आहेत आणि तूं तर बाल असून तुझी बुद्धीही अज्ञजनासारिखी मूढ आहे.ह्यास्तव स्वार्थाविषयी तुला बरोबर ज्ञान नाही.||१८||                                                                  भावार्थः---कारण,त्रैलोक्याचा एकटाच स्वामी असल्यामुळे जंबूप्लक्षादिक द्विपेही देण्यास समर्थ अशा मला भाषणांनी प्रसन्न करून घेऊन आपल्या पावलाने त्रिपादभूमीची याचना करितोस तो तूं जो तूं खरोखर अबुद्धीमान आहेस.||१९||                                  भावार्थः---अरे याचनेकरितां माझ्या समीप झालेला पुरुष पुनरपि दुसऱ्याजवळ याचना करण्यास योग्य नाही.तस्मात हे बटो,यथेच्छपणे चांगली पावले पसरून उपजीविका चालविणारी पुष्कळ भूमी तूं मजपासून ग्रहण कर.||२०||                                       भावार्थः---श्रीभगवान--वामन--बटू म्हणाला:--- हे राजा त्रैलोक्यामध्ये जितके म्हणून अत्यंत प्रिय विषय आहेत आपल्या पावलाने ते सर्वही अजितेंद्रीय पुरुषाचे मनोरथ पूर्ण करण्यास समर्थ होत नाहीत.आपण--जीवानी विषयांची इच्छा करू नये,करण विषय तृप्ती करीत नाहीत,तर अतृप्तच ठेवतात.जेथे अतृप्तता आहे,तेथे असमाधान आहे.||२१||                                                                                                           भावार्थः----यास्तव त्रिपादभूमीने जो असंतुष्ट असेल त्याला नऊखंडासहित एक द्वीप जरी प्राप्त झाले तथापि तो संतुष्ट होणार नाही कारण,त्याला श्रेष्ठ अशा सप्तद्वीपांचा इच्छा होणारच.||२२||                                                                                                           भावार्थः---तर सप्तद्वीपवती पृथ्वी तूं माघून घे असे म्हणशील तर वेनचा पुत्र पृथु आणि गय इत्यादी राजे सप्तद्विपाचे अधिपती असूनही अर्थ व काम यांच्या योगेकरून तृष्णेच्या अंतास पावले नाहीत असे आमच्या ऐकण्यांत आहे.||२३||                             भावार्थ:---आणि जो प्रारब्धेवशेकरून प्राप्त झालेल्या अन्नादिकेकरून संतुष्ट असतो तो सुखाने राहतो व जो अजितेंद्रीय असतो तो प्राप्त झालेल्या तिन्ही लोकांनीही असंतुष्ट होत असतां सुखाने राहत नाही.म्हणून आपण--जीवानी प्रारब्धवशात जे मिळाले असेल,त्यातच संतुष्ट असावे,तर प्रयत्न करून अधिक मागू नये. ||२४||                                                                                                                                 |                                           पुंसोsयं संसृतेर्हेतुरसंतोषोsर्थकामयोः | यदृच्छयोपपन्नेन संतोषो मुक्तये स्मृतः ||२५||                                                                                                                                                  भावार्थ:---तस्मात अर्थ व काम यांचा असंतोष हे पुरुषांच्या संसृतीचे--दु:खाचे कारण होय व यदृच्छाने--प्रारब्धाने संतोष होणे हे पुरुषाच्या मुक्तीचे कारण म्हटले आहे.||२५||                                                                                                                                               भावार्थ:---तसेच दैवाने--प्रारब्धाने तृप्त झालेल्या वस्तूने संतुष्ट होणाऱ्या ब्राहमणाचे तेज वृद्धिंगत होते व असंतोषाने ते तेज जसा उदकाच्या योगाने अग्नी नाहीसा होतो त्याप्रमाणे नाहीसे होते.||२६||   

     |                     तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् | एतावतैव सिद्धोsहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ||२७||                                                                                                                                        भावार्थ:---तस्मात तुज वरदश्रेष्ठापासून मी तीन पावलेच भूमी मागतो एवढ्याने मी कृतार्थ आहे.कारण द्रव्यतरी कार्यापुरतेच असले म्हणजे ते सुखप्रद होते.आपण--जीवानी कर्यापुरतेच द्रव्य संपादन करावे,कारण ते सुखास पात्र होते.अधिक द्रव्य हे दु:खास पात्र होते.||२७||                                                                                                        भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला:--- हे राजा याप्रमाणे भगवंताने बलीप्रत भाषण केले असता तो बळीराजा हसत हसत इच्छेप्रमाणे प्रतिग्रह कर असे म्हणून त्याने वामनाला पृथ्वी देण्याकरिता हस्तामध्ये जलपात्र घेतले.||२८||                                                             भावार्थ:---तेव्हा ज्ञानिजनामध्ये श्रेष्ठ अश्या शुक्राचार्याने विष्णूचा सर्वस्व हरण करण्याचा आशय जाणून त्या वामानरूपी विष्णूला पृथ्वी देण्यास उद्दुक्त झालेल्या दैत्याधीपती बळी शिष्याप्रत असे भाषण केली की,---------------  ||२९||                                          भावार्थ:---शुकाचार्य म्हणाला---हे विरोचनपुत्रा देवाचे कार्य साधण्याकरिता कश्यपापासून अदितीचे ठिकाणी हा प्रत्यक्ष अविनाशी भगवान विष्णू अवतीर्ण झाला आहे.||३०||                                                                                    भावार्थ:---आणि पुढे होणारा अनर्थ न जाणणाऱ्या तू तर याला भूमिदान देण्याचे कबुल केले आहे,ते मी चांगले आसे मानीत नाही, कारण तुझे भूमिदान हा दैत्याना मोठाच क्लेश प्राप्त झाला आहे.||३१||                                                            भावार्थ:----आता यामध्ये मी काय अन्याय केला आहे?असे म्हणशील तर,हे विरोचन पुत्र,मायेने ब्राह्मणरूप धारण करून प्राप्त झालेले हा श्रीहरी तुझे कल्याण स्थान,ऐश्वर्य,श्री,तेज व प्रसिद्धी,यशहि सर्व हरण करून इंद्राला अर्पण करील.||३२||                                        भावार्थ:---आता मी फक्त त्रिपादभूमी देण्याचेच कबूल केले आहे अधिक नाही असे जर तू समजत असशील तर--–हे मूढ,हा विश्वरूप होऊन फक्त तीनच पावलांच्या योगाने या लोकांना व्यापून टाकील.बरे टाकू दे असे म्हणशील,तर हे मूढ विष्णूला सर्वस्व अर्पण करून,तू आपला निर्वाह तरी कसा करशील?||३३||                                                                            भावार्थ:----आता सर्वस्वदानानेही दिलेले वचन पुरे करावे असे म्हणशील तर हे  दैत्याधीपती एका पायाने पृथ्वी दुसऱ्याने स्वर्ग आणि आपल्या मोठ्या देहाने अंतरीक्ष व्याप्त करून टाकणाऱ्या या सर्वव्यापी परमेश्वराच्या तिसऱ्या पावलास स्थान कोठून मिळणार?मिळावयाचेच नाही.||३४||                                                                              भावार्थ:----आणि याप्रमाणे वाचेने दिलेल्या वस्तूला प्रत्यक्ष समर्पण करण्यास असमर्थ अशा तुझी स्थिती नरकाचेठिकाणी घडणारा असे मी मानितो.कारण जो तु वाणीने दिलेले खरे करण्यास असमर्थ आहेस.म्हणून आपण--जीवानी आपल्या वाणीने दिलेला शब्द खरा करावयास पाहिजे.आपण आपल्या वाणीने दिलेला शब्द खरा न ठरला तर आपणास नरकाला दु:खाचे फळ भोगण्यास जावे लागते.||३५||                                                                                                                                                                                                                                                                      |                               त्रिभिः क्रमैरिमाँल्लोकान्विश्वकायः क्रमिष्यति | सर्वस्वं विष्णवे दत्वा मूढ वर्तीष्यसे कथम् ||३३||                                                                                                                                               |                                        न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्दते | दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तीमतो यतः ||३६||                                                                                                         भावार्थ:---तथापि सर्व-स्वदानाने आपली कीर्ती तर होईल असे म्हणशील तर हे असुर श्रेष्ठ ज्याच्या योगाने निर्वाहाच्या वृत्तीला बाध येतो त्या दानाची श्रेष्ठ लोक प्रशंसा करीत नाही.कारण दान,यज्ञ,चीत्तैकाग्य आणि पूर्तकर्म(धर्मार्थ धर्मशाळावगैरे)हे सर्व निर्वाहवृत्ति  चालत असलेल्या पुरुषाच्या हातूनच घडते.||३६||                                                                                        भावार्थ:----यास्तव पुण्योत्पत्ती,सत्कीर्तीलाभ,धनवृद्ध्यर्थ व्यापार,स्वभाव आणि स्वजन संतोष या पाचाकरिता पाच प्रकारे द्रव्याचा विभाग करणारा पुरुष इहलोकी आणि परमलोकी  आनंद पावतो.म्हणून आपण--जीवानी वरीलप्रमाणे पाचाकरिता पाच प्रकारे धनाचा विभाग करून दान-धर्म करावा.वरील वर्णन केलेल्या पांचाचा विचार न करून दान केले तर यथार्थ फळ मिळत नाही.म्हणून आपण--जीवानी या पांचाचाच विचार करून दानधर्म करावा.||३७||                                                                              भावार्थ:----तर मग पूर्वी देतो म्हणून कबूल केले असून आता देत नाही असे अनृत भाषण कसे करावे ?असे म्हणशील तर--–हे असुरश्रेष्ठा,ह्या सत्यानृतव्यवस्थेसबंधी ऋग्वेद श्रुती मध्ये जे पठण केले आहे ते श्रवण कर.ते असे की,ॐअसा अंगीकार करून जे उच्चारिले असेल ते सत्य व ॐचा उच्चार न करता फक्त दान असा उच्चार केले तेच अनृत--खोटे होय.म्हणून तुझ्याकडून अधर्म होत नाही.म्हणून आपण दानधर्म करीत असतांना ॐकारचा उच्चार करून दानधर्म करावा.||३८||                                                                                                                         |                                     धर्माय यशसेsर्थाय कामाय स्वजनाय च | पन्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ||३७||                                                                                                                                         भावार्थ:----आतां ते सत्य किंचित् असत्यांवाचून सिध्द होत नाही असे सांगण्याचा आशयाने शुक्राचार्य भाषण करितो की,---हे दैत्याधीपते "देहरूप वृक्षाचे सत्य हे पुष्प व फळ जाणावे" असे श्रुतीने सांगितले आहे परंतु हा देहरूप वृक्ष जर जिवंत न राहील तर ते सत्यरूप पुष्पफळ प्राप्त होणार नाही; ह्यास्तव अनृत हे देहाचे मूळ आहे म्हणजे अनृतानेही देहाचे रक्षण करावे.||३९||                                                                                                                                भावार्थ:---कारण ज्याप्रमाणे मूळ उपटलेला वृक्ष शुक्ष घेवून लवकरच खाली पडतो त्याप्रमाणे ज्याचे अनृत नष्ठ झाले आहे तो देह तत्काळ शुष्क होईल त्यात काही संशय नाही. ||४०||                                                                             भावार्थ:----आता सर्वथा सत्यवचनाने देहाचा निर्वाह होणारे नाही हे स्पष्ट करण्याकरता सत्यचे दोष व अनृताचे गुण कथन करण्याच्या आशयाने शुक्राचार्याने भाषण कैतो की,---हे दैत्य राजा,देतो हे जे अक्षर ते याचकाद्वारे द्रव्य घेवून दूर जाते म्हणून रिक्त होय म्हणजे अपूर्ण आहे.तस्मात याचकाला जे काही देतो असे म्हणणे त्याच्या योगेकारून पुरुष द्रव्यशून्य होतो आणि त्याहूनही याचकाला सर्व देईन असा अंगीकार करणारा पुरुष आपल्या देह निर्वाहकरणेही समर्थ होत नाही.म्हणून आपण--जीवानी कमीतकमी आपल्या उपजीविकेपुरते द्रव्य ठेऊनच द्रव्य-दान करावे,पूर्ण द्रव्य दान करू नये.||४१||                                                                                                                  भावार्थ:---तसेच देत नाही हे जे अनृत भाषण करीतो ते द्रव्याचा व्यय होत नसल्यामुळे पूर्ण असून दुसऱ्याचे द्रव्य आकर्षण करणारे आहे,म्हणजे जो पुरुष नित्य,"माझ्याजवळ कांही नाहीं" असे म्हणतो तो त्याने अनृत भाषणाने लोकापासून द्रव्य मिळवितो.तर मग सर्वदा अनृताचे सेवन करावे असे म्हणशील तर--–हे दैत्यराज,सर्वदा नाही असे जो अनृत असेच भाषण करीत असतो त्याची अपकीर्ती होत असल्यामुळे तो जिवंत असूनही मेल्यासारखा जाणावा.म्हणून आपण--जीवानी आपणाजवळ द्रव्य असून "माझ्याजवळ कांही नाहीं" असे म्हणून द्रव्य जमा करू नये,कारण यामुळे आपली--जीवाची अपकीर्ती होऊन तो जिवंत असून मेल्यासारखेच जीवन जगतो.||४२||                                                  तस्मात निर्वाहाची-वगेरे जर नड पडू लागली तर मात्र  अनृत भाषण दोषावह होत नाही असे सांगतो---हे विरोचन-पुत्रा स्त्रियांना वश ठेवणे,विनोद,विवाहामध्ये वरस्तुति,जीविका,प्राणसंकट,गोब्राह्मणाचे आणि हिंसा ह्याविषयी मात्र अनृत भाषण केले असतां निंद्द होत नाही.म्हणून अशा प्रसांगात अनृत--खोटे भाषण केले तरी पाप लागत नाही.||४३||                                                                                                      |                        स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसंकटे | गोब्राम्हणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ||४३||            भावार्थ:----स्त्रियांना वश करण्यासाठी,हास्य-विनोदामध्ये,विवाहाच्या वेळी,आपल्या जीवाचे रक्षण करण्यासाठी,प्राणसंकट उपस्थित झाल्यावर,गाय आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी तसेच एखाध्याला मृत्युपासून वाचविण्यासाठी असत्य भाषण निंदनीय नाही.म्हणून आपण--जीवानी वरील सांगितलेल्या प्रसंगात अनृत--खोटे बोलले तरी पाप लागत नाही.||४३||                                                                                                                                            १९-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधामध्ये वामनप्रादुर्भावसंबंधी हा(१९)एकुनिसावा अध्याय(४३)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||१९||                                                                                                     |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                              |२०---आतां ह्या विसाव्या अध्यायामध्ये श्रीहरीने कपट जाणूनही असत्यापासून भ्यालेल्या बळीने त्रिपादभूमीचे दान केले असतां तो विष्णू एकाएकी आश्चर्यकारक रीतीने वृद्धिंगत झाला अशी कथा वर्णन केलेली आहे                                                  |२०--३—राजा बली आणि भगवान  वामन अवतार—[६]भगवान वामनांच्या विराट रूपाने दोनच पावलात पृथ्वी आणि स्वर्ग व्यापणे. ___________________________________________________________________________________________                                        |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                              |                    बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: | तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरूम् ||१||                                                                                                                              भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला--–हे राजा ह्याप्रमाणे कुलगुरू शुक्राचार्याने यजमान बळीला सांगितले असता,क्षणभर स्वस्थ राहून विचारपूर्वक तो बळी आपल्या गुरुला म्हणाला की,---------------||१||                                                                                                                                भावार्थ:---बली म्हणाला--–हे गुरु,अर्थ,काम,यश,व वृत्ती ह्यांना जो कधीही बाधा करणार नाही तो गृहस्थाश्रमी पुरुषाचा धर्म आहे असे जे आपण सांगितले ते सत्य आहे.||२||                                                                                                                         भावार्थ:---परंतु तो मी विरोचनाचा पुत्र,ब्राहमणाला देतो असे वचन देवून एखाद्या वंचका प्रमाणे द्रव्यलोभाच्या योगाने देत नाही असे कसे भाषण करू.शास्त्राचे वाचन असे आहे की,ब्राह्मण म्हणजे ब्रह्म जाणणारा--ब्रह्माचा अनुभव असलेला असेल तर तो सत्पात्र असल्यामुळे आपण दिलेला शब्द पालन करावाच असे धर्म--शास्त्र सांगते.आपल्याकडे आलेला हा ब्रह्मचारी असून ब्राह्मनुभावी आहे,असे असतांना त्यांना दिलेला शब्द तर पाळावयास पाहिजेच.||३||                                                                                                                         |                                        न ह्यसत्यात् परोsधर्म इति होवाच भूरीयम् | सर्वं सोढूमलं मन्ये ऋतेsलीकपरं नरम् ||४||                                                                                                                                                                भावार्थ:--- आणि त्यातूनही असत्यपेक्षा अधिक दुसरा अधर्म नाही म्हणून खोटे बोलणाऱ्या मनुष्याखेरीज सर्वही धारण करण्यास मी समर्थ आहे असे हि पृथ्वी बोलिली आहे.||४||                                                                                                                                 भावार्थ:---आणि अशा प्रसंगी प्रतिज्ञेचा भंग केला नाही तर दोष आहेत असे आपण सांगितले आहे:परंतु हे आचार्य,विप्रवंचणेपासून जसे मी भय बाळगितो तसे नरक,दरिद्रे,दु:खसार,स्थानभ्रंश व मृत्यू ह्यापासुनहि बाळगित नाही.ब्राह्मणांना म्हणजे ज्यांना ब्रह्माचा अनुभव आलेला आहे,अशा ब्राह्मणांना--महात्म्यांना--संतांना--साधुनांना आपण वचनाने देलेले दान पूर्ण न केले तर पाप लागते,ते तर आपणच सांगितलेले आहे,करण दान ण देले तर ब्रह्म-हत्येचे पाप लागते.तितके दु:ख नरक,दरिद्री,व मृत्यू यापासून होत नाही.म्हणून आपण जो ब्रह्मज्ञानी आहे,त्यास खोटे बोलू नये,दानाचा दिलेला शब्द खोटा करू नये,तर पालनाच करावा,मरण ब्रह्म--हत्येचे पाप लागून,त्याचे फळ आपणास--जीवास भोगावे लागते.||५||                                                                                                      |                यद् यध्दास्यति लोकेsस्मिन्संपरेतं धनादिकम् | तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ||६||                                                                                                                                      भावार्थ:---आणि दुसरे असे की,जे जे धनवगैरे आहेत ते सर्व मरण पावलेल्या पुरुषाला इहलोकीच सोडून देणारे आहे म्हणजे आपल्याबरोबर येणारे नाही.त्यातील फुकटी कवडीही बरोबर येत नाही.असे जर आहे,तर त्या धनाचा काय उपयोग आहे ? म्हणून आपण--जीवानी ते धन ते जिवंतपणीच स्वत: सत्पात्रास दान म्हणून ध्यावे.तथापि जीविकेला बाध येत आहे तो न यावा म्हनून अर्धे द्यावे असे म्हणला तर---हे गुरो दिलेल्या द्रव्याने जर ब्राहमण संतुष्ठ होणार नाही तर त्या दानाचे फळ काय?काहीच नाही म्हणजे ब्राहमणाचे असंतोषाने ते दान व्यर्थच होणार.यास्तव ब्राह्माणाने म्हणजे ज्यास ब्रह्माचा अनुभव आलेला आहे,म्हणून आपण--जीवानी त्या ब्राह्मणाने याचना केलेले सर्वच दिले पाहिजे,कारण तो सत्पात्र आहे--योग्य आहे.||६||                                                                   भावार्थ:---तर मुळीच देवू नये असे म्हणाला तर--–हे आचर्य,दधिची व शिबी इत्यादी साधू लोक त्याग करण्यास अशक्य अशा आपल्या प्राणाच्या योगानेही भूतावर उपकार करितात,तेव्हा भूमीवगैरे देण्याविषयी विचार काय आहे?काहीच नाही,म्हणून आपण वेळ-प्रसंगानुसार आचरण करून आवश्य ते--ते दान करावे.त्यासाठी आपल्या देहाचाही विचार करू नये.||७||                                                                                                                               भावार्थ:---व हे ब्रहमनिष्ठ युद्धामध्ये मागे न फिरणाऱ्या ज्या दैत्याधिपतीच्या ह्या पृथ्वीचा भोग घेतला आहे त्याचा भोग केव्हा लोकमत्र काळाने ग्रासून टाकिले परंतु,भूमीवर त्यांनी मिळवलेले यश त्याकालाने नाहीसे केले नाही.तस्मात किर्तीच साधावी दुसरे काही साधू नये.आपण किर्तीचाही विचार करून जीवन जगावे. ||८||                                                                                                                |                    सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तुनुत्यजः | न तथा तीर्थ आयाते श्रध्दया ये धनत्यजः ||९||                                                                                                                            भावार्थ:---आता देह्त्यागापेक्षा धनत्याग केला असता कीर्ती होते असे सांगतो--–हे ब्रहमर्षी,युद्धामध्ये निवृत्त न होता देहत्याग करणारे लोक या लोकी जसे पुष्कळ आढळतात त्याप्रमाणे सत्पात्र प्राप्त झाला असता,जे श्रद्धापूर्वक धनत्याग करणारे आढळत नाहीत म्हणून तो अतिदुष्कर धनत्यागच मी करावा.म्हणून आपण--जीवानी आपापल्या अधिकारानुसार दान--धर्म करावा,मुळीच हयगय करू नये.||९||  भावार्थ:---तर मग निर्धनतेमुळे तुला दैन्य प्राप्त होईल,असे म्हणशील तर--–हे गुरो य:कश्चित याचक जनाचीही कामना पूर्ण केल्याने दानशूर दयाळू जनाला प्राप्त होणारे दैन्य कल्याणकारक आहे हे काय सांगावे?तस्मात ह्या ब्राह्मणास इच्छित असेल ते मी अर्पण करितो.आपण--जीवानी सत्पात्र जर असेल तर त्यास मागेल ते द्दावे,करण सत्पात्रास दान केल्याने पुण्यच प्राप्त होते. ||१०||                                                                                                                                                                                                                                                       भावार्थ:---आता जर आपण हा ब्राहमण नव्हे हा तुझा शत्रू विष्णू आहे असे मला सांगितले आहे,तर मी ह्याला मुद्दाम देणारच असे सांगण्याचा आशयाने बळी भाषण करितो की,---हे मुने वेदोक्त अनुष्ठानमध्ये कुशल असे आपण आदरपूर्वक यज्ञयागाच्या योगाने ज्याचे आराधन करिता तो हा विष्णू वरप्रद असो अथवा शत्रू असो ह्याने इच्छिलेल्या पृथ्वी मी ह्याला देतोच,कारण ब्रह्मांडाचा पालनकर्ता आहे,म्हणजेच विशेष सत्पात्र आहे."विशेष सत्पात्र जो असतो,तो विशेष दान देण्यास योग्य असतो." ||११||                                   भावार्थ:---आणि सर्वस्व अर्पनानें निरपराधी अशा मला जरी हा अधर्मानें बंधन करील तथापि ह्या शत्रूने भयभीत होऊन ब्रहमरूप धारण केले असल्यामुळे मी ह्याचा वध करणार नाही.म्हणून आपण--जीवानी जो ब्रह्मरूप आहे,त्यालाच दानधर्म करावा,करण तो सत्पात्र आहे.तर त्याचा वध  करू नये,कारण त्यामुळे आपणास ब्रह्महत्येचा दोष लागतो.||१२||                                                                     भावार्थ:--- आणि जर हा सत्कीर्तीमान विष्णूच असेल तर तो आपल्या कीर्तीचा त्याग करण्याची इच्छा करणार नाही.मी दिली नाही तर युद्धामध्ये माझा वध करूनही पृथ्वी हरण करील किंवा माझे हातून मृत होऊन भूमीवर शयन करील.कांहीही झाले तर यातच माझे हितच आहे,मानून विधायक कार्य करावे,तर निषिद्ध कार्य करू नये. ||१३||                                                                भावार्थ:--जर हे पवित्रकीर्ती भगवान विष्णूच असतील,तर यश मिळविल्याखेरीच राहणार नाहीत.युद्धात मला मारुनसुध्दा ते पृथ्वी हिरावून घेतील आणि हे जर दुसरे कोणी असतील,तर युद्धात माझ्याकडून मारले जातील.कांहीही झाले तर यांत बलीचेच हित आहे.||१३||                                                                                                            |                                             एवमश्रध्दितं शिष्यमनादेशकरं गुरुः | शशाप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम् ||१४||                                                                                                                                                                                  भावार्थ:---श्री शुकाचार्य  म्हणतात:--हे राजा,ह्याप्रमाणे आपल्या वचनावर अश्रद्धा उत्पन्न झालेल्या व आज्ञेचे उल्लंघन करणाऱ्या त्या सत्यप्रतिद्ज्ञ उदाराचीत्त शिष्याला दैवप्रेरित शुकाचार्य गुरूने असा शाप  दिला की,||१४||                                                                                               |               दृढं पण्डितमान्यज्ञः स्तब्धोsस्यस्मदुपेक्षया | मच्छासनातिगो यस्त्वमचीराद् भ्रश्यसे श्रियः ||१५||                                                                                                                                                                        भावार्थ:---अरे,वस्तुतः अज्ञानी व उद्धट असूनही आपनास निश्चयेकरून पंडित मानणारा जो तू माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करीत आहे,तो "तू गुरूची उपेक्षा केल्यामुळे लवकरच एश्वर्यापासून भ्रष्ट होशील." ||१५||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        भावार्थ:----ह्याप्रमाणे आपल्या गुरूने शाप दिलेल्याही त्या महात्मा बळीने,सत्यापासून श्नष्ट न होता वामनाची पूजन करून त्याला उदकपूर्वक ह्या पृथ्वीचे दान केले.आपणास--जीवास शात्र सांगते की,"गुरूच्या आज्ञाचे पालन करावे." असे असून बलीने गुरूच्या आज्ञाचे पालन न करता उल्लंघन केले,"कारण गुरूची आज्ञा हि अधर्मायुक्त होती," म्हणून गुरु आज्ञाचे पालन केले नाही."जी आज्ञा धर्मयुक्त असेल तर त्या आज्ञाचे पालन करावे,अन्यथा करू नये." ||१६||                                                                                                         भावार्थ:---त्या काळी मोत्याच्या व रत्नाच्या साराची मला धरण करणारी बलीची पत्नी विंध्यावली तेथे येवून तिने पादप्रक्षालनार्थ उदकाने भरलेला सुवर्णाचा कलश आणिला.||१७||                                                                                            भावार्थ:----नंतर यजमानाने स्वत: त्या वामनाच्या सौंदर्ययुक्त चरण युगलांचे आंनदाने प्रक्षालन करून ते जगत्पावन उदक मस्तकी धारण केले.||१८||                                                                                                                                                                 भावार्थ:-----तेव्हा पुष्प वृष्टी करू लागले,कारण बळीचे आचरण धर्मयुक्त होते.आपणही--जीवानी जे आचरण धर्मांनी युक्त आहे,त्यासच अनुमोदन द्दावे व आनंद असा भाव व्यक्त करावा. ||१९||                                                                                                                           भावार्थ:----त्याचप्रमाणे हजारो दुंदुभी वारंवार वाजू लागल्या आणि त्रीपादभूमिच्या मिषाने हा त्रैलोक्य हरण करील हे जाणत  असून ह्या उदार चित्त शत्रूला त्रैलोक्य अर्पण केले हे फारच दुष्कर कृत्य केले असे म्हणत म्हणत गंधर्व,किंपुरुष व किंनर गायन करू लागले.आपण--जीवानी सत्पात्र असेल तर व्यावहारिक हिताचे अहित झाले तर त्याची पर्वा न करता,पारमार्थिक महाहीताचाच विचार करून कृती करावी.व्यावहारिक हित नाशिवंत--दु:खास करण आहे,तर पारमार्थिक हित हे अविनाशी--सुखरुपतेस कारण आहे.||२०||                                                                                                                                         भावार्थ:---नंतर इच्छेप्रमाणे ग्रहण करावे असे बळीने सांगितले असल्यावरून वामनाला त्रैलोक्य इच्छित असल्यामुळे हे अंनंत हरीचे वामनरूप,त्रिगुणात्मक असल्यामुळे भूमी,आकाश,दिशा,स्वर्ग,सप्तपाताले,सप्तसागर,पशु पक्षी,नर,आणि देव आणि ऋषी हि सर्व ज्यामध्ये स्थित आहेत अशा अद्भुत रीतीने वृद्धिंगत झाल्या.||२१||                              भावार्थ:---तेव्ह ऋत्विज,आचार्य सभासद ह्याश वर्तमान बलीने,त्या महाविभूतीमान श्रीहरीच्या गुणात्मक देहामध्ये भुते,इंद्रिये,शब्दादी विषय,अंत:करण आणि जीव ह्यांनी युक्त सलेले त्रिगुणकार्यरूप हे विश्व अवलोकन केले.||२२||                                                                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---आता ते कसे अवलोकन केले,अये म्हणशील तर--–हे राजा,इंद्राच्या सेनेप्रमाणे ज्याची सेना आहे अशा त्या बलीने,त्या विश्वमूर्ती पुरुषोत्तमाच्या पादतली रसातल अवलोकन केले,त्याचप्रमाणे चरणाचे ठिकाणी पृथ्वीच,पोटऱ्याठिकाणी पर्वत,गूढग्याचे ठिकाणी पक्षी आणि मांड्यांचेठिकाणी वायुसमुदय ह्यांना अवलोकन केले.||२३||                                                                भावार्थ:---तशीच त्या सर्वव्यापी उरुक्रमाच्या वस्त्राचे ठिकाणी संध्या,गुह्यस्थानी स्व-(बली)प्रभृती असुर, कटीपुरोभागी मरीचीप्रभृती प्रजापती,नाभिचेठीकानी अंतरीक्षलोक कुक्षीचेठिकाणी सप्तसागर आणि उरस्थळी नक्षत्रमाला अवलोकन केली.||२४||                   भावार्थ:----तसेच हे राजा,त्या मुरारीच्या हृदयाचेठिकाणी धर्म,स्तनाचे ठिकाणी संदर्शन व मधुर भाषण,मनामध्ये चंद्र,वक्ष:स्थळाचे ठिकाणी हातामध्ये कमल धारण केलेली लक्ष्मी कंठामध्ये सामवेद आणि सर्व शब्द ह्यांना अवलोकन केले.||२५||                      भावार्थ:----तसेच भूजाचे ठिकाणी इंद्रप्रभूती देव,त्याच्या कर्णाचेठिकाणी दिशा,मस्तकी स्वर्ग,केसामध्ये मेघ नासिकेचेठीकानी सूर्य आणि मुखाचेठीकानी अग्नी ह्यांना अवलोकन केले.||२६||                                                                              भावार्थ:----तसेच त्या पुरुषोत्तमाच्या वाणीचे ठिकाणी चारही वेद,जीव्हास्थानी वरूण,भुवयाचेठीकानी विधी-निषेद,पापण्याचेठीकानी दिवस व रात्र,ललाटस्थानी क्रोध व अधरोष्ठचेठीकानी लोभ यांना अवलोकन केले. ||२७||                                                            भावार्थ:---तसाच हे राजा,त्वगीन्द्रीयाचेठिकाणी काम रेतस्थानी जल,पृष्ठभागी अधर्म,पादण्यासामध्ये यज्ञ चायाचेठीकानी मृत्यू,हस्याचे--      ठीकानी मोहकशक्ती आणि रोमांचेठीकानी औषधीजात त्या बलीने अवलोकन केल्या.||२८||                                  भावार्थ:----नाड्याचे  ठिकाणी नद्या,नखाचे ठिकाणी शीला,बुद्धीचे ठिकाण ब्रहमदेव आणि इंद्रियाचे ठिकाणी देवगण व ऋषी,ह्याप्रमाणे त्या श्रीहरीच्या देहामध्ये त्या वीराने स्थावरजंगमात्मक सर्व भुते अवलोकन केली.||२९||                                                                                                                           |      पदं द्वितीय क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि | उरूक्रमस्याङ्घ्रिरूपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ||३४||    भावार्थ:---व हे राजा,सर्वात्मा भगवंताचे ठिकाणी हे जगत अवलोकन करून सर्व असुर भयभीत झाले.असो नंतर ज्याचे तेज असह्य आहे असे सुदर्शननामक चक्र,मेघाप्रमाणे नाद करीत असलेले शार्ड्गनामक  धनुष्य,पर्जन्यासारिखा शब्द करणारा पाचजन्यनामक शंख,  विष्णूची कौमोदिनामक गदा,ढालेसह वर्तमान विध्याधर नामक खड्ग,ज्यांच्यातील बाण कधीही संपत नाहीत असे सर्वोत्कृष्ठ भाते,अवलोकन केले.||३०-३१||                                                                                               भावार्थ:---त्यावेळी लोकपालासह सुनंदन पृभृती मुख्य पार्षदगण हे सर्व आपापल्या स्थानी त्या ईश्वराच्या समीप येवून उभे राहिले,हे राजा,दैदीप्यमन किरीट,बाहुभूषणे व मकराकार कुंडले धरण केलेला तो भगवान उरुक्रम श्रीवत्सत्लांछान,रत्नामध्ये श्रेष्ठ असा कौस्तुभमणी,मेखला,पितांबर आणि भ्रमर समुदायांनी युक्त असलेली वनमाला ह्यांच्या योगाने मुक्त झाला असता,अतिशय शोभू लागला.असे सगुण--साकाराचे स्वरूप बलीने पाहिले.हे राजा,एका पायाने भगवंताने बलीची पृथ्वी,शरीराने आकाश आणि बाहूनि दिशा त्या त्रीविक्रमाणे व्याप्त केल्या. ||३२-३३||                                                                                                   भावार्थ:---नंतर दुसरे पावूल टाकीत असलेल्या त्या उरुक्रमास त्या बलीच्या स्वर्गलोक अगदी थोडाच झाला ह्यामुळे तिसरे पावूल टाकण्यास तर त्या बलीचे अणुरेणु इतके सुद्धा स्थान अवशिष्ठ राहिलो नाही कारण दुसऱ्या पावलाच्या वेळीच त्या उरुक्रमाचे चरणकमल स्वर्गाच्या वरती जाता जाता मह,जनलोक व तपोलोक ह्यांच्या पलीकडे असलेल्या सात्यालोकाप्रप्त जावून पोहोचले.भगवंत हा व्यापक असल्यामुळे दोन पावलांनी सर्व ब्रह्मांड व्यापून टाकले व तिसरे पाउल टाकावयास जागा कमी पडली.||३४||              २०-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी विश्वरूपदर्शणनामक हा(२०)विसावा अध्याय(३४)श्लोकांनी युक्त  समाप्त झाला.||२०||                                                                                                      |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                               |२१-----आतां एकविसाव्या अध्यायांमध्ये बळीच्या उत्कर्षांची लोकांमध्ये प्रसिद्धी करण्याकरीता विष्णूने,तिसऱ्या पावलाची पूर्तता करून घेण्याच्या मिषाने त्याचे बंधन केले हि कथा वर्णन केलेली आहे.||२१||                                                            |२१---                       ३—राजा बली आणि भगवान वामन अवतार—[७]बलीचे बंधन. ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                                       |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                              |                                 सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्व धामद्दुतिरावृतोSभ्यगात् |                                                                                                                                    |                                  मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रता : सनन्दनाद्दा नरदेव योगिन: ||१||                                                                                                                  भावार्थ:---असो पूर्वार्धाच्या अंती भगवंताचे चरणकमल अवलोकन करून,पोचलो असे सांगितले.आता पुढे काय झाले ते सांगण्याकरिता श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे परीक्षित राजा,सत्यलोकाप्रत प्राप्त झालेल्या ते चरण कमल अवलोकन करून,नखरूपचंद्राणी ज्याच्या स्थानाची प्रभा नस्ट झाली आहे असा ब्रहमदेव स्वगणांनी परीवेष्ठीत असता त्याच्या संमुख आला.तसेच मरीचीप्रभूती ऋषी,नारादादि नैष्ठिक ब्रहमचारी,सनंदन प्रभृती,योगी मूर्तिमंत वेद,उपवेद नियमासह वर्तमान यम,तर्कशास्त्र,इतिहास,वेदांगे,पुराणे,संहिता(पंचरात्रादि)   व योगरूप-वायुने प्रदीप्त झालेल्या ज्ञानाग्निच्या योगाने ज्यांचा कर्ममल दग्ध झाला आहे असे इतरही योगी,त्या चरणाच्या संमुख आले आणि ज्याच्या स्मरणाच्या प्रभावामुळे कर्मांनी अप्राप्य अशा ब्रहमलोकास ते गेले होते त्या चरणकमलाप्रत त्या सर्वांनी वंदन केले.आपण--जीवानी अशा चरणकमलास वंदन करावे. ||१||२||                                                                                                                           भावार्थ:----नंतर शुद्धकीर्ती ब्रहमदेवाने स्वत: आपण ज्याच्या नाभिकामलापासून उत्पन्न झालोत त्या विष्णूचा फार उंच गेलेला चरणाप्रत अर्घ्य समर्पण केले आणि त्या विष्णूच्या चरणकमळाचे पूजन करून त्याचे भक्तीपूर्वक स्तवन केले.||३||                                भावार्थ:---हे नरेंद्रा,ते ब्रहमदेवाच्या कमंडलातून जल उरुक्रमाच्या पद्प्रक्षालानाने पवित्र झाल्यामुळे गंगारूप झाले,ती गंगा आकाशमार्गाने ध्रुवमंडळ मेरुइत्यदि क्रमाने खाली पडत असून भगवंताची निर्मल किर्तीच की काय अशी होत्सात त्रैलोक्याला पवित्र करीत आहे.आपण--जीवानी त्या पवित्र असलेल्या गंगा-नदीत स्नान करून पवित्र व्हावे.||४||                                                                  भावार्थ:---नंतर ब्रह्मादिलोकपालानि मोठ्या आदराने अनुयायसह वर्तमान तेथे येवून,आपल्या विस्ताराचा उपहारास कारण पूर्वीप्रमाणे वामनरूप झालेल्या आपल्या नाथाचे पूजन केले.आपणही--जीवानी त्यांचे पूजन करावे.||५||                                                                         भावार्थ:----त्या पूजनाची साधने सांगतात---उत्तमप्रकारे पंचामृतादिक पूजासाहित्य,सुगंधयुक्त जल,माळा,दिव्यंगयुक्त-उट्या,सुवासिक धूपदीप,लाह्या अक्षता,फळे अंकुर,पराक्रम आणि विभूत ह्यांच्या वर्णांनी युक्त अशी स्तोत्रे,जयजयकर शब्द,नृत्य,वाद्ये,गीते,शंख-दुंदुभीचे  नाद ह्यांच्या योगाने पूजन केले.आपण--जीवानी सर्व पूजा साहित्यांनीयुक्त पूजा करावी,कारण त्याप्रमाणे विधी सांगितलेला आहे.||६-७||  भावार्थ:----त्यावेळी मनाप्रमाणे ज्याचा वेग आहे असा अस्वलांचा राजा तो जांबवान् त्याने तर दुंदुभीशब्दांनी सर्व देशाचे ठिकाणी महान उत्सव होईल तशारीतीने वामनाचा जयघोष केला.||८||                                                                          |                                                धातुः कमन्डलुजलं तदुरूक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र |                                                                                                                        |                                             स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतति निमार्ष्टी लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः ||४||                                                                                                                                                                                                                                भावार्थ:---त्यावेळी यज्ञ करण्याचा संकल्प करून बसलेल्या आपल्या अधिपतीची(बलीची)सर्व पृथ्वी कपट्याचयाने योगाने वामनाने हरण केली,असे पाहून ते सहन न झाल्यामुळे अतिकृद्ध आलेल्या असुर परस्पराशी भाषण करू लागले की,-------------||९||                                                                                                                    भावार्थ:----अहो,हा ब्रह्मणामध्ये अधम ब्राह्मणहि नसून मायाविजणामध्ये श्रेष्ठ असा विष्णू ब्रहमरूपाने आपले स्वरूप गुप्त करून देवकार्य करण्याची इच्छा करीत आहे.||१०||                                                                          भावार्थ:----अहो,याचना करण्याच्या बटूरुपी हा शत्रूने यज्ञा-–निमित्त दुष्टविषयक दंड सोडून दिलेल्या आमच्या अधिपतीचे सर्वस्व हरण केले आहे.||११||                                                                                                                      भावार्थ:----सर्वदा सत्यसंकल्प व विशेषता दीक्षा ग्रहण केलेल्या अशा आपल्या ब्राह्मण-भक्त दयाळू दैत्याधीपातीला खोटे भाषण करने अशक्य आहे.||१२||                                                                                                             भावार्थ:-----तस्मात,ह्याचा वध करणे ह्यामध्ये धर्म असून 'आपल्या यजमानाचीहि हि सेवा आहे' आहे,असे म्हणून त्या दैत्याधीपती बलीच्या अनुयायी असुरांनी आयुधे ग्रहण केली.||१३||                                                                                                            भावार्थ:----आणि हे राजा,ते सव क्रुद्ध झालेल्या दैत्य बलीची इच्छा नसूनही हातामध्ये शूल व पट्टशील हि आयुधे घेवून वामनाला  मारण्याकरिता त्याच्याकडे धावले.आपण--जीवानी आपला जो स्वामी आहे,त्याच्या इच्छेनुसार कार्य करावे,तर त्याच्या इच्छेच्या प्रतिकूल कार्य करू नये,तर अनुकूल कार्य करू नये.||१४||                                                                                                                                भावार्थ:---त्याकाळी हे राजा,वामनाच्या अंगावर धावून येणाऱ्या त्या दैत्य सेनाधिपती अवलोकन करून विष्णूच्या सेवकांनी हास्य केले आणि हातामध्ये आयुधे उचलून त्याचे निवारण केले.||१५||                                                                                                                          भावार्थ:----नंतर नंद,सुनंद,जय,विजय,प्रबल,बल,कुमुद,कुमुदाक्ष,विश्वक्षेन,गरुड,जयंत,श्रुतदेव,पुष्पदंत,व सात्वत ह्या दहा हजार हत्तीचे बाल असणाऱ्या सर्व पार्श्दानी ती दैत्य सेना मारून टाकिली.||१६-१७||                                                                                                                         भावार्थ:----तेव्हा विष्णूदूत  आपल्या सेनाधीपातीना मारीत आहे असे अवलोकन करून,शुक्राचार्याचे शापाने स्मरण करणाऱ्या बलीने,अतिकुर्द्ध झालेल्या आपल्या सैनिकाचे निवारण केले. ||१८||                                                           भावार्थः---आणि त्यांनी असे सांगितले की,--हे विप्रचीत्ते,हे राहो व हे ण राहो,हा काळ आपल्याला अनुकूल नाही यास्तव माझे भाषण श्रवण करा आणि युद्ध न करता निवृत्त व्हा.||१९||                                                                                                                         भावार्थ:----हे दैत्यहो,सर्व प्राण्यांना सुख-दु:ख समर्थ असा जो काळ,त्याचे आपल्या पराक्रमनि उल्लंघन करण्यास समर्थ नाही. ||२०||                                                                                                                         भावार्थ:----आहो,जो काळरूपी भगवान पूर्वी आमच्या कल्याणात व देवांच्या अकल्यानास कारण होता तोच आता त्याचा उलट झाला आहे.म्हणून आपण--जीवानी काळरूपी भगवान जो आहे,त्यानुसारच आचरण करावे.त्या प्रारब्ध कर्मांत बदल करता येत नाही.आपण फक्त विहित कर्मे करावीत व निषिद्ध कर्माचे आचरण करू नये,त्यानुसार जीवन जगावे.||२१||                                                                                                  भावार्थ:----तस्मात बल,मंत्री,बुद्धी,किल्ले,मंत्र,ओषधी,सामादिक उपाय ह्यांच्या योगाने हा लोक,कालाचे अतिक्रमण करण्यास समर्थ होणार नाही.म्हणून आपण--जीवानी काळ हा अनर्थ-कारक,निर्थक-कारक व घालविता सर्थाक-कारक--परमार्थासाठी घालवावा.||२२||                                                                                                   भावार्थ:---यास्तव देवाने बलाढ्य झालेल्या तुम्ही हे श्रीहरीचे अनुचर पुष्कळ वेळा जिंकिले आहेत परंतु तेच आता युद्धामध्ये आम्हला जिंकून गर्जना करीत आहेत.||२३||                                                                                                                  भावार्थ:----ह्याकरिता दैव(काळ) जर अनुकूल होईल तर आम्हीही ह्यांना जिंकू,तस्मात् जो काळ आमच्या साधनाला अनुकूल होईल तो प्राप्त होईपर्यंत तुम्ही त्याची प्रतीक्षा करा म्हणजे पराभव सहन करा.आपले--जीवाचे दैवापुढे--प्राराब्धपुढे कांहीच चालत नाही,करण ते कर्म भोगण्यास परिपक्व झालेले असता,ते कर्म भोगूनच संपत असते.||२४||                                                                                                                         भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे परीक्षित राजा,याप्रकारचे यजमानाचे भाषण श्रवण करून,ते दैत्य-दानवांचे सेनापती विष्णूदुतांनी  ताडित  होत्साते रसातळामध्ये प्रविष्ठ झाले.||२५||                                                                                                                                                                          भावार्थ:---- नंतर प्रभूचा अभिप्राय,जाणून पक्षीराज गरुडाने यज्ञामध्ये सोमाभिशव करण्याच्या दिवशी त्या बलीचे वारुणपाशांनी बंधन केले.||२६||                                                                                                                       भावार्थ:----त्याकाळी सर्व शक्तिमान विष्णूने दैत्यपती बलीचे गरुडाकडून बंधन करविले असता,स्वर्गात पृथ्वीवर व सर्व दिशाचे ठिकाणी मोठा हाहाकार झाला.||२७||                                                                                                             भावार्थ:----हे राजा,ह्याप्रमाणे वारूणपाशांनी बद्ध व ऐश्वर्य श्नष्ठ झालेला परंतु स्थिरमती व उदारकीर्ती अशा त्या बलीला भगवान वामन असे म्हणतात की,--------------||२८||                                                                                                                                भावार्थ:---हे असुर मला भूमीची तीन पावले दिली आहेस.त्यापैकी दोन पावलांनी मी तुझी पृथ्वी व्यापून टाकली आहे,आता तिसऱ्या  पदार्थाची तजवीज कर. ||२९||                                                                                                                             भावार्थ:----हे दैत्यहा सूर्य,किरणाच्या योगाने जेथपर्यंत तपत आहे,चंद्रमा,जेथपर्यंत नक्षत्रासह प्रकाशमान होत आहे व पर्जन्य जेथपर्यंत वृष्टी करीत आहे तितकीच हि तुझी भूमी होय. ||३०||                                                                                                                                                           भावार्थ:--असे असता एका पायाने मी भूलोक व्यापिला आहे,देहाने अंतरीक्ष,दिशा आणि दुसऱ्या पायाने स्वर्गलोक व्यापिला,ह्याप्रमाणें    तू पाहत असता तुझे सर्वस्व मी आपल्या देहाने ग्रहण केले आहे.||३१||                                                                                                                          भावार्थ:----आता देतो म्हणून सांगितले तिसरे पावूल न देणाऱ्या नरकामध्ये वास होणे इष्ट आहे.तस्मात शुक्राचार्य गुरुनेही अनुमोदन दिलेला तू नरकामध्ये प्रवेश कर. ||३२||                                                                                                                      भावार्थ:----असे सांगितले असता नरकाच्या व स्वर्ग-श्नांच्या परिहाराकरिता मनोरथ करणाऱ्या त्या बलीला वामन म्हणतो की,--जो मनुष्य,वाचादत्त केलेली वस्तू न देवून याचकाला फसविते त्याचा मनोरथ व्यर्थ होतो,इतकेच नाही तर त्याला स्वर्ग दूरच राहून तो नरकामध्ये  जावून पडतो.म्हणून आपण--जीवानी वाचा खोटी करू नये म्हणजेच दिलेला शब्द जो आहे,त्यानुसारच आचरण करावे.आपण दिलेल्या शब्दानुसार आचरण न केले तर स्वर्ग तर मिळणार नाहीच,तर नरकात जावे लागेल.||३३||                                                                                                                      |                     विप्रलब्धो ददा मीति त्वयाहं चाढ्यमानिना | तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ||३४||      भावार्थ:-----यास्तव मी त्रैलोक्याचा अधिपती आहे असा अभिमान धरण करणाऱ्या तू त्रिपाद भूमी देतो असे सांगून ज्याअर्थी तू मला फसविले आहेस त्यार्थी त्या असत्य फळ रूप नरकाचा काही वर्षे पर्यंत तू उपभोग घे.||३४||                                       २१-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुरानांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी बलीनिग्रहकथनरूप हा(२१)एकवीसावा अध्याय(३४)श्लोकांनी युक्त  समाप्त झाला.||२१||                                                                                                       |                               ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                             |२२---आतां ह्या बाविसाव्या अध्यायामध्ये प्रसन्न झालेल्या श्रीहरीने बलीला सुतलाचेठिकाणी स्थापन करून त्याला वर दिले.परंतु वर देणे हे त्याच्या भक्तीला कमीच आहे असे मानून त्याचा द्वारपाल आपण स्वतः झाला अशी कथा वर्णन केलेली आहे.||२२||                    |२२---      ३—राजा बली आणि भगवंत वामन अवतार--[८]बलीकडून भगवंतांची स्तुती आणि त्यांचे त्यांच्यावर प्रसन्न होणे ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                                                                             |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                           |                    एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: | भिद्दमानोsप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ||१||                                                                                                                                                                 भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणतात:---हे राजा,ह्याप्रमाणे भगवंताने बंधन केलेल्या वचनाचे तिरस्कार केलेल्या व सत्यापासून ढलविलेल्याही त्या बलीराजाने सत्यापासून चलितचित्त न होता दैन्यरहित असे भाषण केले की,-------------------   

|                                                 यद्दुत्तमश्लोकं भवान् ममेरीतं वचो व्यलीकं सुरवर्यः मन्यते |                                                                                                                         |                                          करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ||२||                                                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---बली म्हणाला---हे उत्तम कीर्ती,सुरश्रेष्ठ,तूच कपटाने वामनरुपाणे मागून नंतर दुसरे रूप पगट केले असल्यामुळे माझे उच्चारलेले जरी खोटे होत नाही,तथापि तू जर खोटे मानीत असशील तर ते माझे वचन जशारीतीने फसविण्याजोगे होणार तशा रीतीने ते मी खरे करितो.तू आपले तिसरे पावूल माझ्या मस्तकी स्थापन कर.आता दोन पावलांनी जगताला व्यापणारे  माझ्या तिसऱ्या  पावलाला तुझे मस्तक पुरणार नाही असे मानू नकोस.कारण,द्रव्याने जर दोन पावलांची भरती झाली तर द्रव्यपेक्षाहि द्रव्यवानाचा अधिकपणा असल्यामुळे हे अधिकच होणार आ.आपण--जीवानी किंवा इतरांनी विवेक करून असा विचार करावा की,द्रव्य हे द्रव्यावानापेक्षा कनिष्ट असतें म्हणजेच द्रव्यवान द्रव्यापेक्षा श्रेष्ठ असतो.म्हणून भूमिपेक्षा माझे मस्तक--डोके श्रेष्ठ आहे,म्हणून माझ्या मस्तकावर--डोक्यावर तुझे तिसरा पाऊल ठेव.असे केले असता माझा तीन भूमीच्या दानाचा  संकल्प पूर्ण होतो.||२||                            भावार्थ:---आता लोक आपल्या भयाची निवृत्ती होण्याकरिता स्त्रीधनादिक सर्वस्वाचा त्याग करितात.तू तर का भ्यालासारखा आपणालाच समर्पण करीत आहेस असे म्हणशील तर--–हे सुरश्रेष्ठ,ज्याप्रमाणे अपकीर्तीचे मी अत्यंत भय बाळगीत आहे त्याप्रमाणे नरक,स्थान,पाशांनी बंध अतिदुस:ह असे दु:ख,धनादिकाच्या व्ययामुळे होणारे कष्ठ अथवा इतरही तू केलेला दंड ह्यापैकी मी कशाचेच भय बाळगीत नाही.||३||                                                                                                                                                                                                                           |                                  पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पीतम् | यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति ही ||४||                                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:----आता मी निग्रह केल्यामुळे तुझी अपकीर्ती झालीच आहे असे म्हणशील तर-–नाहीच झाली असे सांगतो--–परमपूज्य लोकांनी पुरुषांना केलेला दंड,अत्यंत स्त्युत आहे असे मी मानितो;कारण,जो दंड,माता,पिता,श्नाता--भाऊ,व सुहृद् हे अर्पण करीत नाही एतावता हित करणाऱ्या तू निग्रह केलेला मी स्तुत्यच आहे यात संशय नाही.आपणास--जीवाला परमपूज्य-संत--महात्मा यांनी दिलेला दंड परम-हितास--कृपेस कारण असतो,म्हणून तो दंड नसून आपल्यावर--जीवास कृपाच आहे.||४||                                                                                                                     भावार्थ:---आता मी देवाचा हितेच्छु असून असुरांचे हित चिंतीत नाही असें म्हणशील तर--–हे परमेश्वरा,तू जरी शत्रूमिषाने वर्तणारा  आहेस तथापि आम्हा असुरांचा परम गुरूच आहेस.कारण,नानाप्रकारच्या शौर्यादिक मदानी अंध झालेल्या आम्हला तू ऐश्वर्यभ्रंशरूप चक्षूच दिले आहेस.ज्यावेळेस आम्ही--असुर मदाने--अहंकारानेयुक्त असतोत,तेव्हाच आमचा--असुरांचा मद--अहंकार घालविण्यासाठी देवतांची बाजू घेऊन आमचा पराभव करतो.आमचा पराभव झाला असता आमचा--असुरांचा अहंकार नाहीसा होतो. ||५||                                                                                               भावार्थ:--- आणि भक्ताप्रमाणे आम्हावर अनुग्रह करण्याकरिता तुझे शत्रुत्व आहे.कारण एकनिष्ठ योगीजनांच्या जी सिद्धी प्राप्त झाली आहे ती सिद्धी पुष्कळ असुरांना तुझे ठिकाणी दृढ असल्यामुळे वैरानुबंधानेंच प्राप्त झाली आहे,हे अगदी प्रसिध्द आहे.||६||                                                                                                            भावार्थ:---म्हणून परम गुरुरूपी व बहुपराक्रमी अशा तू वश केलेला व वरून पाषाणी बद्ध केलेला मी,लज्जा पावत नाही आणी व्यथाही पावत नाही.||७||                                                                                                                                                            भावार्थ:----आणि मी अनुग्रहास योग्य नसूनही तू जो हा मजवर दंडरूप अनुग्रह केला आहेस तो केवळ आपल्या भक्ताचा पौत्र(प्रल्हादाचा नातू)ह्या नाताने केला आहेस असे सांगण्याचा आशयाने बली म्हणतो की,---हे ईश्वरा,तूच ज्याचा मुख आश्रय आहेत व ज्याची कीर्ती प्रसिध्द झाली आहे,तो माझा पितामह प्रल्हाद,तुझा भक्त असा संमत असल्यामुळे तुझा शत्रू जो त्याचा पिता हिरण्यकाशुपू त्याने त्यला नानाप्रकारची दु:खे भोगावयास लाविली असताही त्याने,मरणधर्माने युक्त जो पुरुष तूला जो पुरुष त्याला जो सोडून जातो त्या देहाने काय करावयाचे आहे?तसेच द्रव्य हरण करणारे पुत्रादिरूप जे स्वजननामक चोर त्याच्या योगाने काय उपयोग आहे?आपणास--जीवास पुत्रादिम्हनाजे देहसंबंधी जे आहेत,ते चोर आहेत,कारण ते आपले धन घेतात,त्याव्यतिरिक्त त्यांचा आपणास--जीवास कोणताच उपयोग नाही.म्हणून आपण--जीवानी परमात्मा प्राप्त करून घ्यावा.जन्ममरणादि संसाराला कारणभूत अशा भार्येने तरी काय व्हाययाचे आहे?आपण--जीवानी स्त्रीशी लग्न करून तिचा भार्ये--पत्नी म्हणून स्वीकार केलेला आहे,म्हणून आपणास हाडा--मांसाचा पुत्र उत्पन्न झालेला आहे व त्यामुळेच ज्ञान-पुत्र उत्पन्न होण्यास प्रतिबंध झालेला आहे.व घराणी तरी काय कारावयाचे आहे?काहीच नाही तर या प्रवृत्ती मार्गाचे ठिकाणी यांच्या योगाने केवळ आयुष्याच्या क्षयमात्र हो असा निश्चय करून,संसारीजनाच्या संगापासून भयभीत झालेला,साधू श्रेष्ठ आणि अगाधज्ञान संपन्न असा तो महात्मा पितामह(प्रल्हाद),तुज दैत्य कुलनाशकाच्या शाश्वत व निर्भय अशा  चरणकमलाप्रत शरण गेला.म्हणून आपण--जीवानी ज्याप्रमाणे भक्त प्रल्हाद देह-संबंधीचा त्याग करून भगवंतास शरण गेला,त्याप्रमाणे आपण--जीवांनी देहासंबंधीचा त्याग करून भगवंतास शरण जावावयास पाहिजे.||८-९-१०||                                                                                                  भावार्थ:---मीही त्याचा नातू असल्यामुळे त्याच्याच भजन प्रभावामुळे मला आपला शत्रू अशा तुझ्या समिपभागी पोचविले आहे आणि तुही कृपा करून बलात्काराने माझी संपत्ती माझ्याकडून टाकाविली आहेस ज्या संपत्तीच्या योगाने उलट्बुद्धी आलेला पुरुष मृत्युच्या संनिहित असलेले हे आपले आयुष्यसुद्धा अशास्वत आहे असे जाणत नाही.आपण--जीवानी भगवंतास शरण गेले असता,भगवंत आपले ऐश्वर्ये,व विषयांचे हरण करतो.त्यामुळे तोच भगवंत पुन्हा साधू--महात्मा यांची भेट घालून देतो.साधू--महात्मा यांचा सत्संग झाला असता काळाचे--वेळेचे महत्व कळते,त्यामुळे आपणास संसाराविषयी वैराग्य उत्पन्न होते व परमार्थ केला जातो.||११||                                                                                                                       भावार्थ:----श्रीशुकाचार्य म्हणाला:---हे कुरुश्रेष्ठा,तो बली ह्याप्रमाणे भाषण करीत आहे इतक्यात उदय पावलेल्या पूर्णचंद्राप्रमाणे प्रकाशमान  होत असलेला भगवत्प्रीय  प्रऱ्हाद,त्याचठिकाणी प्राप्त झाला.||१२||                                                                                                                                                                          भावार्थ:---त्यावेळी बलीने कांतीने प्रकाशमान आणि कमलाप्रमाणे दिर्घनेत्र,बांध्याचे उंच,पितवस्त्र श्यामवर्ण,आजानुबाहू सुंदर अश्या त्या आपल्या पितामहाला अवलोकन केले. ||१३||                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---तेव्हा वरूणपाशांनी बद्ध असल्यामुळे बलीने पूर्वीप्रमाणे त्याचे पूजन न करिता केवळ मस्तकाने प्रणाम केला व अश्रूंनी  ज्याचे नेत्र चंचल झाले आहेत असा तो बलीराजा,सल्लजपने खाली मुख करून राहिला.||१४||                                                                                                                                            भावार्थ:---त्याकाळी त्या उदाराचित्त प्रऱ्हादाने,सज्जनांचा पालक सुनंदन पृभूती पार्षद गणांनी सेवन केलेला व तेथे बसलेला अशा त्या वामनाला भगवंताला अवलोकन करून त्याने बलीवर केलेला अनुग्रह पाहून,अंगावर उठलेल्या रोमांचानी व नेत्रांनी प्राप्त झालेला अश्रूंनी  वीव्हल असता,मस्तकाने नमस्कार करीत करीत पुढे जावून त्याने भूमीचे ठिकाणी मस्तकाने साष्टांग नमस्कार घातला.||१५||                                                                                                                                                                                           |                                                    त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमुर्जितं हृतं तदेवाद्द तथैव शोभनम् |                                                                                                                                         |                                            मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ||१६||                                                                                                                                     भावार्थ:---नंतर प्रल्हाद म्हणाला की,---हे भगवंता,या बळीचे इंद्रपद तू हरण केलेस असे नाही तर पूर्वी  समृध्द असे इंद्रपद तूच ह्याला दिले होते ते आपलेच आता तू पुन्हा ह्यांच्यापासून हरण केलेस,ते फार चांगले केलेस.कारण,आपणाला मोह पाडणाऱ्या संपत्तीपासून   ह्याला जो तूं नष्ट केलास तो ह्या बलीवर मोठा अनुग्रह केला आहेस असे मी मानितो.आपणास--जीवास जी संपत्ती मोहात पाडते,म्हणून तिचा त्याग केला किंवा प्रारब्धरूपाने नाहीशी झाली,तर,आपणावर भगवंताची कृपा आहे,असे समजावयास पाहिजे.||१६||  भावार्थ:---आता संपत्ती हि आपणाला मोह पडणारी कशी असे परमेश्वरा,जीच्यायोगाने मनोनिग्रह केलेला विवेकी पुरुषही मोह पावतो,ती संपत्ती प्राप्त झाली असतां कोण बरे तुझ्याहून इतर पुरुष,आत्म्याचे तत्त्व यथास्थितपने पाहणार आहे?तस्मात परमदयाळू होऊन संपत्ती हरण करणाऱ्या त्या तुज सर्वलोकसाक्षी जगदीश्वर नारायणाला नमस्कार असो.||१७||                                                                                                                                                                     भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,त्यावेळी हात जोडून उभा राहिलेला तो प्रल्हाद श्रवण करीत असतां भगवान ब्रहमदेव त्या वामनाला कांही भाषण करण्याकरितां उद्दुक्त झाला.||१८||                                                                                                                                                      भावार्थ:---तो इतक्यामध्ये विंध्यावळीही कांही बोलण्यास प्रवृत्त झाली असतां तिला सन्मान देत असतां ब्रहमदेव क्षणभर उगीच राहिला,म्हणून तिचेच वाक्य प्रथम सांगतो-हे राजा,वारूनपाशांनी बद्ध झालेल्या पतीला अवलोकन करून भयाने विव्हल झालेली त्या बलीची पतिव्रता पत्नी (विंध्यावळी)हात जोडून,नम्र होऊन व खाली मान घालून वामनाला असे म्हणाली की,-------------||१९||                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---विंध्यावली म्हणाली-हे ईशा--ईश्वरा,तू आपल्या क्रीडेकरीता हे त्रैलोक्य उत्पन्न केले आहेस त्याचे ठिकाणी इतर कुबुद्धी जन आपला धनीपणा मानितात.ईश्वराचे धन असून आपण ते धन आपले म्हणू नये,म्हणजेच त्या धनाविषयी अहंकार उत्पन्न करू नये,पण केल्या जातो,तो आपला--जीवाचा अपराध आहे.परंतु ह्या त्रिभुवनाची उत्पत्ती स्थिती व लय करणाऱ्या तुला ते काय अर्पण करणार आहेत?म्हणून आपण त्या धनाचा विनियोग केला असता,ते धनापासून उत्पन्न केलेले कार्य त्या भगवंतास निष्काम बुद्धीने अर्पण करावे.आपण--जीव असे कांहीच करत नाही,त्यामुळे आपणास--जीवास दंड देण्यात येतो.तस्मात्,ते जन खरोखर स्वतः निर्लज्ज असून आम्ही स्वतंत्र आहो असा तूं त्यांचे ठिकाणी वाद मात्र आरोपित केला आहेस,म्हणजे तुझेच सर्व आहे,म्हणून ते धन माझे असे म्हणू नये.तूं यथेच्छपणे ग्रहण कर,असे बोलवयाचे असून मी त्रैलोक्याचे अधिपती आहे,माझ्या जवळ आलेला मनुष्य पुन्हा दुसरे ठिकाणी याचना करण्यास योग्य नाही,तूं मंदबुद्धी आहेस म्हणून थोडेच मागतोस असे बोलून,पुन्हा मी त्रैलोक्य दिले,तिसऱ्या पावलाला देह समर्पण करून मी बोलिलेले वचन सत्य करितो.असा देहादिकांचे ठिकाणी धनीपणा दाखविणारा हा बलीराजा तुझ्या मायेने मोहित कुबुद्धी व निर्लज्ज आहे आणि तूंच सर्वांचाही स्वामी आहेस म्हणून मंदबुद्धी अशा ह्या बलीला केवळ कृपेने सोडून रक्षण कर.||२०||   भावार्थ:---असो,ह्याप्रमाणे प्रल्हाद व विंध्यावळी ह्यांच्या परमार्थ भाषणाने श्रीहरी प्रसन्न झाला असतां लोकदृष्टीने ब्रहमदेव त्याची विज्ञापंना करितो की,हे भूतोत्पादका,हे भूतनियंत्या,हे देवाधिदेवा व हे जगदात्म्या,हा बली,दंडास पात्र नाही.तस्मात सर्वस्व हरण झालेल्या ह्याला तूं सोडून दे.||२१||                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---ह्या बळीने आपल्या उदारबुद्धीने तुला सर्वभूमी,कर्मांनी संपादन केलेले स्वर्गादिलोक व देह असे सर्वस्व अर्पण केले आहे.||२२||  भावार्थ:---आणि दुसरे असे की,---निष्कपटबुद्धी असा कोणीही पुरुष,ज्याच्या चरणांचेठिकाणी उदकाचे अर्घ्य समर्पण करून अथवा दुर्वाकुरांनीही चांगली पूजा करून उत्तम गतीला पावतो,त्या तुला या बलीने उदार मनाने त्रैलोक्याचे अर्पण केले आहे,तो दु:ख कसे पावेल,तर ह्याला बंधनातून मुक्त कर.||२३||                                                                                                                                                                                                          |                             ब्रम्हन् यमनुगृह्णामि तव्दिशो विधुनोम्यहम् | यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ||२४||                                                                                                                                                                                                                                                                               भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाला--–हे ब्रह्मण,ज्याच्यावर मी अनुग्रह करण्याची इच्छा करितो त्याचे द्रव्य ऐश्वार्यादिक मी,त्याच्यापासून वियुक्त--हरण करून टाकितो.कारण,ज्या द्रव्यांदिकानी मद्युक्त झालेला पुरुषद्ध लोकांचा व माझा अवमान करू लागतो.आपणास--जीवास द्र्व्यादिकांचा अभिमान आला असेल व त्याद्वारे लोकांवर अन्याय--अपमान होत असेल त्यांचा अभिमान--मद निवृत्त करण्याकरिता द्रव्याचे हरण करोतो,हीही भगवंताची कृपाच आहे.||२४||                                                                                                                        |                                          यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभिः | नानायोनिष्वनीशोsयं पौरुषिं गतिमाव्रजेत् ||२५||                                                                                                                                                                                                                                                             |                                                     जन्मकर्मवयोरुपविद्देश्वर्यधनादिभिः| यद्दस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुगृहः ||२६||                                                                                                                                                                                                                                                                              भावार्थ:---आता दुर्लभ असे हे पुरूषजन्म कसे तरी प्राप्त झालेल्या जीवाला,जन्मादीनिमित्त होणारा गर्व मोठी हानी करणारा आहे म्हणून आपण--जीवानी आपल्या जवळ जे ऐश्वर्य आहे,त्याचा अहंमपणा येऊ नये व त्या द्वारे इतर जीवावर अन्याय,अपमान करू नये.व त्याचा नाश--हरण माझ्या--ईश्वराच्या अनुग्रहानेच--कृपेनेच होतो असे सांगतो---हे ब्रहमदेवा,परतंत्र (कर्माधिन)असलेला हा जीवात्मा,आपल्या कर्मांनी--विहित व निषिद्ध कर्मांनी नानाप्रकारच्या कृमीकिटकादियोनीमध्ये संसार पावत असतां केव्हा तरी--न कळत निष्काम कर्मे झाले असेल तर पुण्यवशेकरून पुरुषजन्माला पावतो.||२५||                                                                                                      भावार्थः---त्यामध्ये जन्म,कर्म,अवस्था,रूप,विद्या,ऐश्वर्य,धन इत्यादिकांच्या योगाने याला जर गर्व न होईल तर हा माझा अनुग्रहच होय.||२६||                                                                                                                भावार्थ:---तर मग ध्रुवादिकांना धनसंपत्ती कशाकरिता देतोस असे म्हणशील तर---हे ब्रहमदेवा,माझेठिकाणी अनन्यशरण असलेला पुरुष,मान व उद्धटपणा यांनानिमित्तभूत व सर्व पुरुषार्थांना सर्वप्रकारे प्रतिकूल अशा जन्मादिकांच्या योगाने मोहित होत नाही म्हणून भक्तांच्या इच्छेने मी त्याला संपत्ती देतो.म्हणून आपण--जीवानी ऐश्वर्य याचा अभिमान किंवा इतरांवर अन्याय व अपमान केला न केला तर त्याचे धन हरण करीत नाही.परंतु,अभक्ताला मोह होतो म्हणून त्याच्या सर्वस्वाचा अपहार करूनच मी त्याच्यावर अनुग्रह--कृपा करितो.म्हणून आपणास--जीवास ऐश्वर्याचा मोह होऊ नये.||२७||                                                                                                                                  भावार्थ:---याला तर आता माझे ठिकाणी तत्परत्व झाले आहे म्हणून दुष्पाप असेही मी ह्याला देतो,असे सांगण्याकरीता त्याचा मोहाभाव--मोहाचा अभाव सांगतो---हे ब्रहमदेवा,दैत्य दानवांचा अधिपती व कीर्तीवर्धक असा हा बली,क्लेश भोगीत असूनही मोह पावत नाही,ह्यावरून माझ्या अजिंक्य मायेला ह्याने जिंकिले आहे.भगवंत बलीची स्तुती करत आहे,कारण त्याचे धन हरण केल्यामुळे,दु:ख भोगीत असून भगवंताविषयी अनुकूल बुद्धीच असून प्रतिकूल बुद्धि होत नाही.म्हणजे याचा भावार्थ असा होतो की,भक्त बळीने मायेस जिंकले आहे,ज्याने आनंदपूर्वक मायेस जिंकतो तो भगवंताचाच विशेष--आत्मीयतेचा--जिव्हाळ्याचा--प्रेमाचा भक्त असतो.जो मायेच्या मोहास प्राप्त होतो तो भगवंताचा भक्त नसतो,तर विषयांचा--संसाराचा भक्त असतो. ||२८||                                                                                                      भावार्थ:---अहो!ह्याचे द्रव्य क्षीण झाले,हा आपल्या स्थानापासून भ्रष्ठ झाला,शत्रुनी ह्याचा तिरस्कार करून ह्याला बद्ध केले,ज्ञातिनी ह्याचा त्याग केला,ह्याला यातना भोगावयास लाविले,गुरूने ह्याची निर्भस्ताना करू ह्याला शाप दिला;तथापि ह्याचा संकल्प दृढ असल्यामुळे ह्याने सत्याचा त्याग केला नाही व छळाच्या योगाने मी ह्याला धर्म कथन केला असूनही हा त्याचा त्याग करीत नाही.तस्मात हा सत्यवक्ता आहे.म्हणून आपण--जीवानी सत्यवादी असावे,तर असत्यवादी असू नये.आपले द्रव्य,पद,ज्ञानिती,दु:ख,  निर्भास्ताना याप्रमाणे प्रतिकूल परिस्थिती असूनसुद्धा सत्याचा त्याग केला नाही,आच अर्थ असा होतो की,जो मायेस जिंकितो तोच प्रतिकूल परिस्थितीत सत्याचा त्याग करू शकत नाही,तर सत्याचाच स्वीकार करितो.सत्य हेच त्याचे सर्वस्व असते.उदा--राजा हरिश्चंद्र, राजा राम-प्रभू,राजा बली.||२९-३०||                                                                                                                    |                  एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापममरैरपि | सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो  मदाश्रयः ||३१||                                                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थ:----ह्यास्तव देवांनाहि प्राप्त होण्यास असे अशक्य असे स्थान मी ह्याला प्राप्त करून दिले आहे.ते स्थान कोणते असे म्हणशील तर हे ब्रहमदेवा "सावर्णी मन्वंतरामध्ये" हा माया आश्रयाने "इंद्र" होईल.||३१||                                                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:----तोपर्यंत हा विश्वकर्म्याने निर्माण केलेल्या सुतलाभामध्ये त्याचा अधिपती होऊन राहू दे.ज्याच्या ठिकाणी राहणाऱ्या लोकांना माझ्या अवलोकनाने आधि,व्याधि,,ग्लानी,आळस,पराभव व इतर उपद्रव्य हे प्राप्त होत नाहीत.||३२||                                                                                                                                                                               |                                       इन्द्रसेन महाराज यहि भो भद्रमस्तु ते | सुतलं स्वर्गीभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः ||३३||                                                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थ:----ह्याप्रमाणे ब्रहमदेवाला सांगून करुनावश झालेला भगवान प्रत्यक्ष बलीला म्हणाला की,हे महाराजा इंद्रसेना,ज्ञातिनी परीवेश्ठीत असा तू देवादिकही ज्याच्या प्रीतीची इच्छा करितात त्या सुतलामध्ये प्रवेश कर,त्याठिकाणी तुझे कल्याण असो.||३३||                                                                                                                 भावार्थ:----तेहे वास करणाऱ्या तुझा इंद्रादिक लोकपालही पराभव करणारा नाही!आणि त्यला काय सांगावे आणि तेथे जो तुझ्या आज्ञेबाहेर वागणारे दैत्य असतील त्यांना माझे सुदर्शन चक्र मारून टाकील.||३४||                                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:---आता इतके सांगितले असताही भगवंताचा वियोग होतो असल्यामुळे सुतलाप्रत जाण्याची इच्छा न करणाऱ्या त्या बलीला भगवान म्हणाला की,हे वीर तेथे अनुचर व भोगसाधने ह्यासह वर्तमान असणाऱ्या तुझे मी सर्व उपद्रवापासून रक्षण करीन आणि तुही त्याठिकाणी सर्वदा सन्निहित असलेल्या मला अवलोकन करशील.||३५||                                                                                                                                                                                                                                                |                 तत्र दानवदैत्यानां संगात् ते भाव आसुर: | दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्द: कुण्ठो विनङ्क्ष्यति ||३६||                                                                                                                                                                     भावार्थ:---आणि त्याठिकाणी देव-दैत्याच्या संगम प्राप्त झालेला तुझा असुर स्वभाव माझा प्रभाव अवलोकन करून कुंठीत होत असता तत्काळ नष्ट होईल.||३६||                                                                                                    २२-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी बली-वामनसंवादनामक हा(२२)बाविसावा अध्याय(३६)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.||२२||                                                                                             |                                 ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    _____________________________________________________________________________________________                                          |२३-----आतां ह्या तेविसाव्या अध्यायामध्ये प्रल्हादासहवर्तमान बलीराजा सुतलामध्ये गेला असतां वामनासहवर्तमान इंद्र स्वर्गावर जाऊन पूर्वीप्रमाणे आनंदात राहूं लागला अशी कथा वर्णन केलेली आहे.||२३||                                                                |२३---                  ३—राजा बली आणि भगवान वामन अवतार—[९]बलीचे बंधनातून सुटून सुतल लोकात जाणे. _____________________________________________________________________________________________                                                                                                                     |श्रीशुक उवाच:---                                                                                                                                                              |    इत्यूक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोsखिलसाधुसंमत: | बद्धाञ्लिर्बाष्पकलाकुले क्षणो भक्त्यद्गुलो गददया गिराब्रवीत् ||१||      भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणाला----हे परीक्षित राजा,याप्रमाणे भाषण करणाऱ्या पुराणपुरुष वामनाप्रत,महाप्रभावशाली,सर्वांना साधुपणाने मान्य व ज्याचे नेत्र अश्रूबिंदुनी भरून गेले आहेत आणि जो हात जोडून उभा राहिला आहे,तो बली,प्रेमाने कंठ दाटून आल्यामुळे गद्गदवाणीने असे म्हणाला की,-----------------||१||                                                                                            भावार्थः----बली म्हणाला---अहाहा!तुझ्या प्रमाणाचा केवढा ज्याकरिता केलेला उद्योगच हा शरणागत भक्तांना अभिमत असलेला जो पुरुषार्थ अभक्ताचे ठिकाणी संपादन करण्याविषयी तत्पर होऊन राहिले आहे,ज्या नमस्काराच्या उद्योगाने लोकपाल अशा इंद्रादी देवानीही पूर्वी कधी न मिळविलेला तुझा अनुग्रहच तू,मज नीच असुराचे ठिकाणी समर्पण केला आहेस.आपला अधिकार नसतांना भगवंतानी आपला--जीवाचा स्वीकार केला असेल,तर भगवंताची स्तुती करावयास पाहिजे.भगवंताच्या उपकरातून उतराई होणे आपले--जीवाचे कर्तव्य आहे.||२||                                                                                                भावार्थ:----श्री शुकाचार्य म्हणाला---हे राजा,ह्याप्रमाणे भाषण करून श्रीहरीला व रुद्रासहवर्तमान ब्रहमदेवाला नमस्कार करून वरूण-पाशातून मुक्त झाल्यामुळे प्रसन्न झालेला तो बली,असुरासहवर्तमान सुतलामध्ये प्रवेश करण्यास उद्युक्त झाला.||३||                                                                                                                                                                                                                   |                                एवमिन्द्राय भागावान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् | पूरयित्वादितेः काममशासत् सकलं जगत् ||४||                                                                                                                                                                                                                                           भावार्थ:----असो ह्याप्रमाणे भगवंताने बलीपासून घेतलेला स्वर्ग इंद्राला समर्पण करून त्याच्या योगाने अदितीचा मनोरथ परिपूर्ण केला आणि स्वत: उपेंद्र होऊन सर्व जगताचे पालन केले.||४||                                                                                                                         भावार्थ:----नंतर ईश्वराचा प्रसाद प्राप्त होऊन वरूण पाशातून मुक्त झालेल्या अशा आपल्या बलीनामक वंशवर्धक पौत्राला अवलोकन करून भक्तीने नम्र झालेला प्रल्हाद असे म्हणाला की,---------||५||                                                                               भावार्थ:---प्रऱ्हाद म्हणाला---हे भगवंत,जगत्पुज्य अशा ब्रहमदिकांनीहि ज्याच्या--ईश्वराच्या--विष्णूच्या चरणाचे वंदन केले आहे असा तू आम्हा असुरांचा दुर्गपाल झाला आहेस असा जो हा तुझा प्रसाद,झाला,हा प्रसाद ब्रहमदेव,लक्ष्मी अथवा रुद्र ह्यांनासुद्धा प्राप्त झाला नाही,मग दुसरा लोकांना प्राप्त झाला नाही असे हे काय सांगावे!||६||                                                                                                                                                भावार्थ:---हे आश्रयदात्या,ज्याच्या चरण कमळातील मकरंदाच्या सेवने करुन ब्रहमदिकांनीहि सृष्टीसामर्थ्यादिक ऐश्वर्या प्राप्त होते,तुज भगवंतास कृपादृष्टीला दृष्ट खलयोनी असे आम्ही,कसे बरे पत्र आलो आहो?तेव्हा हे मोठे आश्चर्य आहे. ||७||                                                                                                                                                             भावार्थ:----मी भक्तीप्रीय असल्यामुळे असे झाले म्हणशील तर---हे तुझे चेष्टीत आश्चर्यकारक आहे ते कोणते तर---ज्याचे अचिंत्य योगमायेच्या लीलेने भुवने उत्पन्न केली केली आहेत त्या सर्वात्मा,सर्वज्ञ व समदृष्टी अशा तुझ्या जो भक्तप्रिय रूप विषम स्वभाव ते होय ते तरी वैषम्य तुझे ठिकाणी वास्तविक नाही.कारण,तू कल्पतरूसारख्या स्वभावाचा आहेस,म्हणजे जसा कल्पवृक्ष आश्रीतांचे मनोरथ पूर्ण करीत असूनही कोणाशीच विषम असत नाही त्याप्रमाणे तू आहेस.||८||                                                                               भावार्थ:---श्रीभगवान म्हणाले:--बा वत्सा प्रऱ्हाद,तुझे कल्याण असो.तू सुतलनामक स्थानाप्रत गमन कर आणि त्याठिकाणी आपल्या बलीनामक पौत्रासहवर्तमान आनंदाने राहून ज्ञातीस सुख दे.||९||                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:--- त्याठिकाणी हातामध्ये गदा घेवून द्वाराचेठीकानी उभा राहिलेल्या मला तू अवलोकन करशील आणि माझ्या दर्शनाने जो मोठा आनंद होईल त्याच्या योगाने तुझे अज्ञान नष्ट होईल.||१०||                                                                                                    भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणतात:--हे राजा,याप्रकारच्या भगवंताच्या आज्ञेला त्या निर्मल बुद्धी सर्व दैत्यसेनाधिपती प्रऱ्हादाने,मस्तकाने नमस्कार पूर्वक ठीक आहे अशा वाचनाने स्वीकारून हात जोडून त्या आदिपुरुषाला प्रदिक्षणा करून पुन्हा नमस्कार केला आणि त्याची अनुज्ञा घेवून बलीराजासहवर्तमान सुतलनामक महाबलीमध्ये प्रवेश केला.||११-१२||                                                                              भावार्थ:---नंतर हे राजा ब्रहमवेत्यांच्या सभेत ऋत्विजामध्ये आपल्या समीप बसलेल्या शुक्राचार्यप्रत त्या नायारण हरी वामनाने भाषण केले की---||१३||                                                                                                                                                          भावार्थ:---हे ब्राह्मण,यज्ञकर्म करणाऱ्या आपल्या शिष्याचे त्या कर्मामध्ये जे काही न्यून झाले असेल ते तू पूर्ण कर.आता यजमानापासून ते पूर्ण कसे करावे असे म्हणशील तर,---कर्मामध्ये जे वैगुण्य असते ते ब्राहमणांनी पाहिले असताच पूर्ण होते,मग अनुष्ठान केले असता पूर्ण होईल होईल हे काय सांगावे १ ||१४||                                                                                         भावार्थ:--तेव्हा शुकाचार्य म्हणाला---हे भगवान ज्या बलीने सर्वस्व अर्पण करून कर्म प्रवर्तक यज्ञ फलदाता व यज्ञमूर्ती अशा तुज पुरुषाचे पूजन केले त्याच्या कर्मामध्ये वैगुण्य कोठून असणार ?असावयाचे नाही.आपण--जीवानी संत--महात्मा यांचे पूजन केले असता त्यांत स्वन्चीची पूजा केल्याचे फळ मिळते,कारण जसे वृक्षाच्या मुळास पाणी देले असता जसे सर्व वृक्षास पाणी मिळते,त्याप्रमाणे ईश्वराचे पूजन केले असता सर्वांचेच पूजन असते.||१५||                                                                                                                               भावार्थ:---पूजा तर एकीकडे राहू दे.परंतु मंत्राने(स्वरादिश्नांशेकरून)तंत्राने (अनुष्ठान मागेपुढे झाल्यावरून)देशाचे व कालांने  (देशाकालाच्या उल्लंघने करून)योग्यतेने(सत्पात्री दान न झाल्याने)व वस्तूच्या योगाने(दक्षिनादि वैषम्यकरून) कर्मामध्ये जे न्यून झाले असेल ते सर्व तुझ्या नामसंकीर्तनानेच परिपूर्ण होते.म्हणून आपण--जीवानी नामसंकीर्तन करावे.||१६||                                                                  भावार्थ:---तथापि हे सर्वव्यापका,ज्याअर्थी तू सांगतच आहेस त्याअर्थी मी तुझी आज्ञाचे  पालन करितो."तुझ्या आज्ञेचे परिपालन कारण हेच पुरुषाच्या परम पुरुषार्थाचे साधन होय." म्हणून आपण--जीवानी संत--महात्मा व ईश्वर म्हणजेच शात्रांचे परिपालन करावे.||१७|| भावार्थ:---श्रीशुकाचार्य म्हणतात:---हे राजा याप्रमाणे श्रीहरीच्या आज्ञेचा अंगीकार करून भगवान शुक्राचार्यने ब्रह्मर्षी-सहवर्तमान बलीच्या यज्ञातील न्यून असलेले कर्म परिपूर्ण केले.||१८||                                                                             भावार्थ:---हे राजा,ह्याप्रमाणे वामनरूप धारण करणाऱ्या श्रीहरीने बलीपासून याचना पूर्वी शत्रूंनी(असुरांनी) हरण केलेले स्वर्गस्थान आपल्या महेंद्र श्नांत्याला अर्पण केले.आपण--जीवानी दुसऱ्याच्या वस्तूचे--राज्याचे--धनाचे अपहरण करू नये,कारण तो अधर्म आहे,अधर्मामुळे पापाचे--दु:ख हे फळ भोगावे लागते.||१९||                                                                                                                                                                      भावार्थ:---तेव्हा प्रजाध्यक्षाचा अधिपती अशा ब्रहमदेवांने,दक्ष,भृगु,अंगीरा,हे ज्यांमध्ये मुख्य आहेत,अशा देव,ऋषी,पितर भूपती,सनत्कूमार   आणि शंकर हयासहवर्तमान व अदिती ह्यांच्या प्रीत्यर्थ व सर्व भूतांच्या कल्याणार्थं लोक व लोकपाल ह्यांचे वामनाला आधिपत्य दिले.||२०||२१||                                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---आता लोकादिकांचा अधिपती इंद्र आहे हे जरी खरे आहे तथापि वेद,सर्व वेद,धर्म,यश,श्री,मंगले,व्रत,स्वर्ग व मोक्ष ह्यांचे पालन करण्याविषयी समर्थ अशा वामनला  सर्वाच्या अभ्युदयाकरिता उपेंद्र असा अधिकार दिला.त्याकाळी हे राजा,सर्व भूतांना अत्यंत आनंद   झाला.||२२-२३||                                                                                                                                                                                             भावार्थ:---तद्नंतर ब्रहमदेवाने अनुमोदन घेवून लोकपालासहवर्तमान इंद्राने वामनाला आपल्या अग्रभागी असलेल्या देवबाह्य विमाना-- मध्ये बसवून स्वर्गाप्रत नेले.||२४||                                                                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---याप्रमाणे उपेंद्रच्या बाहुबलाने रक्षण केलेला इंद्र,त्रिभुवन प्राप्त झाले असता परम संपत्तीने युक्त व निर्भय होऊन आनंदित झाला.आपणास आपली पूर्वीची वस्तू प्राप्त झाली असता आनंद होतोच.इंद्रास मिळालेली वस्तू,सत्य आहे किंवा मिथ्या आहे?इंद्राला मिळालेली वस्तू मिथ्या असून त्याला आनंद झाला,तर आपण--जीवानी आपलीच असलेली वस्तू परमात्मा--ब्रह्म सत्य आहे व सुखकारक--दु:खसंबंधरहित ती आपण संत--महात्मा यांचा सत्संग केला असता प्राप्त होते.अशी आपलीच असलेली वस्तू--परमानंदरूप असलेली प्राप्त करून घ्यावी,मात्र ती प्राप्त करून घेण्यासाठी सर्व विषयांचा त्याग करावा लागतो.जी वस्तू दु:खरूप आहे,त्या वस्तूचा त्याग करावा लागतो."विवेकाद्वारे" त्या दु:खरूप असलेला त्याग करणे,मुळीच अवघड नाही,तर सहजच "सुसाध्ये" आहे.आपण जर विवेक न करता संसाराचा संग करून अविवेक केला तर अत्यंत कठीनातले कठीण आहे,कारण पूर्व संस्काराचा हा परिणाम आहे.||२५||      भावार्थः—हे राजा नंतर ब्रहमदेव,शंकर,सनत्कुमार,भृगुप्रभूती,मुनी,पितर,सर्वभुते,सिध्द व विमानातून संचार करणारे इतिरही जे देव ते फारच आश्चर्य अशा त्या विष्णूच्या अत्यंत महत्कर्माचे गायन करीत करीत असता आपापल्या स्थानातून निघून गेले आणि अदितीची हि प्रशंशा करू लागले.||२६-२७||                                                                                                                                                                      |                                    सर्वमेतन्मयाssख्यातं भवतः कुलनन्दन | उरूक्रमस्य चरितं श्रोतृनामघमोचनम्  ||२८||                                                                                                                                  भावार्थः---असो.हे कुलनंदना,श्रोत्यादिकाच्या पातकाची निवृत्ती करणारे असे हे विमानाचे सर्व चरित्र,मी तुला सांगितले आहे.म्हणून आपण--जीवानी राजा बळी व भगवान वामन यांचे चरित्र अंत:करणपूर्वक निष्काम श्रवण केले असता अंत:करण अशुद्ध असलेले शुद्ध होते किंवा सकाम श्रवण केले असता पातकांची निवृत्ती होते.||२८||                                                                  भावार्थः----आता हे चरित्र सर्व सांगितले आशा विशेष उक्तीन दुसरीही चरित्रे आहेत तसे सुचविले,ती सर्व चरित्रे तू कथन करावीस असे म्हणशील तर--–हे राजा,नानाप्रकाची पराक्रम करणाऱ्या विष्णूच्या संपूर्ण महिम्याचे जो वर्णन करील तो मनुष्य पृथ्वीच्या परमानुचीही गणना करील.म्हणजे जसे पृथ्वीच्या परमाणूंचे  वर्णनहि अशक्य आहे.कारण उत्पन्न होणारा अथवा उत्पन्न झालेला मनुष्य परिपूर्ण भगवंताच्या महिम्याचा अंत पावेल काय?नाहीच पावणार असे मंत्र दृष्ट्या वशिष्ठ ऋषीनेही सांगितले आहे.म्हणून आपण--जीवानी आपल्या मनुष्य--देहातील शरीरात प्राण आहे,तोपर्यंत भगवंताचे चरित्रे म्हणजे श्रीमद्भागवत निष्काम श्रवण करावे,कारण श्रीमद्भागवताच्या श्रवणाने आपला प्रामुख्याने १--(१--९ स्कंध)मल-दोष निवृत्त,(१०--वा पुर्वार्द्ध व १०--वा उत्तराद्ध स्कंध)विक्षेप-दोष निवृत्ती,व (११--१२) स्कांधाने आवरण--अज्ञान दोष निवृत्ती होणार आहे,म्हणजेच चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष आहे त्याची प्राप्ती होणार आहे.त्यामुळे आपले जन्म--मरण निवृत्त होऊन आपण परमात्मरूप आहोत असाच अनुभवच येणार आहे.||२९||                                         |                                                     य इदं देवदेवस्य हरेरद्भूतकर्मनः |  अवतारानुचरीतं श्रुनवन् याति परां गतीम् ||३०||                                                                                                                                              भावार्थः--- असो.अद्भूत कर्मे करणाऱ्या देवाधिदेव श्रीहरीचे वामनावतार सबंधी चरित्र जो पुरुष निष्काम श्रवण करितो तो सर्वोत्कृष्ठ--जो चौथा पुरुषार्थ मोक्ष त्या गतीला पावतो.सकाम बुद्धीने श्रावण केले तर संसारातील जी मागणी आहे तिची प्राप्त होणार यात कांही शंका नाही,पण चौथा पुरुषार्थ जो मोक्ष आहे,तो निश्चितच प्राप्त होणार नाही.याकरिता ज्याचा जसा अधिकार--विचार असेल त्याप्रमाणे त्याने ते--ते करावे,पण श्रवण मात्र आवश्य करावेच.||३०||                                                                                                          |                                       क्रियमाणे कर्मनीदं दैवे पित्र्येsथ मानुषे | यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदुः ||३१||                                                                                                                                                                 भावार्थः---तसेच यज्ञादिक,श्राद्धदिक व गुरुपुजादिक कर्म चालले असता जेथे जेथे ह्या वामनचरित्राचे कीर्तन केले जाते,ते ते कर्म सांग--सत्कर्म होत असे मोठ मोठे ज्ञाते म्हणतात.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत श्रवण करून सत्कर्म करावेच.||३१||                                                                                             २३-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी वामनावतारचरित्रकथनरूप हा (२३)तेविसावा अध्याय एकतीस  (३१)श्लोकांनी युक्त समाप्त झाला.                                                                                    |                               ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||                                                    ___________________________________________________________________________________________                                                                                                                                                   |२४---आतां ह्या चोविसाव्या अध्यायामध्ये ज्यापासून महासागरामध्ये सत्यव्रताचे रक्षण झाले त्या भगवंताच्या मत्स्यरुपाची लीला प्रसंगवशेकरून वर्णन केलेली आहे.||२४||                                                                                     |२४---                              (१)भगवानमत्स्यअवतार—[१]मत्स्यावताराचीकथा.                              ___________________________________________________________________________________________                                        |राजोवाच:---                                                                                                                                                              |               भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भूतकर्मण: | अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ||१||                                                                                                                                                                 भावार्थ:----त्यामध्ये वामनावताराप्रमाणेच मत्सरुपी भगवंताने प्रथमत: स्वल्परूप दाखवून नंतर आपले ऐश्वर्य प्रदर्शित केले असल्यामुळे ते मत्स्यचरित्र श्रवण करण्याविषयी इच्छा करणारा राजा म्हणाला---हे भगवन,मायेच्या मत्स्यरूपाने अनुकरण जिच्यामध्ये निरुपण केले आहे ती अद्भुत कर्मे करणाऱ्या श्रीहरीच्या प्रथमावतारसंबंधी कथा श्रवण करण्याची इच्छा आहे.||१||                                                                                                            भावार्थ:-----आतां अकस्मातच् मत्स्यावतार श्रवण करण्याविषयी तुला कोठून इच्छा झाली?असे म्हणशील तर---अवतारामध्ये वामवतारलीलांचे सादृश्य असल्यामुळे झाली असे सांगतो--–हे भगवान्,स्वत: ईश्वर असूनही त्याने एखाद्या कर्मग्रस्त जनाप्रमाणे तमोगुणात्मक लोकनिंदित व दु:सह असे मस्त्यरूप ज्याकरिता धारण केले असेल ते सर्व कारण आम्हाला यथास्थितपणे वर्णन करावे.कारण,श्रेष्ठकीर्ती परमेश्वराचे चरित्र सर्व लोकांना सुखावह आहे.म्हणून आपण--जीवानी भगवंताचे चरित्र श्रवण करावे.||२||३||        भावार्थ:----सुत म्हणाला--–हे शौनका,परीक्षित राजाने याप्रमाणे प्रश्न केलेल्या त्या भगवान शुकाचार्याने,मत्स्यरूपाने केलेले जे विष्णूचे चरित्र ते सांगण्यास आरंभ केला.||४||                                                                                                         भावार्थ:-----आतां सामान्यत: अवतार प्रयोजन सांगतो---हे राजा भगवान् स्वतंत्र असूनही गाई,ब्राहमण,देव,साधू,वेद,धर्म,व अर्थ,यांचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने "मत्स्यादिक" अवतार धारण करितो.आपल्या करिता--जीवाकरिता भगवंत अवतार घेतो,म्हणून आपण ती चरित्रे श्रवण करावी.ती चरित्रे आपण--जीवानी निष्काम श्रवण केली असता आपले--जीवाचे अंत;करण स्थिर होते व सकाम श्रावण केले असता आपली संसारातील इच्छा पूर्ण होते.||५||                                                                                                    भावार्थ:----आतां भगवंताचा अवतार निंद्य नाही असे सांगतो---हे राजा,ज्याप्रमाणे वायू,सर्व उत्कृष्ट निकृष्ट जनाचेठीकानी संचार करीत असूनही लिप्त होत नाही,त्याप्रमाणे बुद्धीगुणांच्या योगाने उत्कृष्ट-निकृष्ट भूतांचे ठिकाणी नियंतृरूपाने संचार करीत असणारा ईश्वरही निर्गुण असल्यामुळे उत्कृष्ट-निष्कृष्टत्व पावत नाही.ईश्वरही परमात्म्याचा आहे व जीवात्माही त्याच परमात्म्याचा आहे,म्हणून ईश्वर जसा अलिप्त आहे,त्याप्रमाणे आपणही,त्याच-प्रमात्म्याचे असल्यामुळे आपणही अलिप्त आहोत.ईश्वर हा सर्वज्ञानी आहे,व आपण जीवात्मा अज्ञानी आहे,म्हणून आपण--जीवात्म्याने सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.आपण--जीवानी सत्संगाद्वारे ज्ञान प्राप्त करून घेतले असता आपणही--जीवात्माही अलिप्त आहोत असा निश्चय होतो. ||६||                                                                                                     भावार्थः---आतां विशेषकरून मत्स्यावतार धारण करण्याचे प्रयोजन दर्शवितो की,---हे राजा गेल्या कल्पाच्या अंती ब्रह्मनामक नैमित्तिक(ब्रहमदेव निद्रस्थ झाला या निमित्ताने प्राप्त झालेला)प्रलय झाला,त्यावेळी भूरादिक लोक समुद्रामध्ये निमग्न झाले होते.||७|| भावार्थ:---त्याकाली कालगतीने निद्रा प्राप्त झाल्यामुळे शयन करण्याची इच्छा करणाऱ्या ब्रहमदेवाच्या मुखांतून समिपभागी बाहेर पडलेले वेद,हयग्रीवनामक दैत्याने हरण केले.||८||                                                                                       भावार्थ:----तेव्हां त्या दैत्याधीपती ह्याग्रीवाचे ते कर्म जाणून सर्वसमर्थ भगवान श्रीहरीने मत्स्यरूप धारण केले.||९||                भावार्थ:----आता मत्स्यरूप धारण करण्याचे दुसरे कारण व लीलाचे प्रकार कथन करितो की,---हे राजा,त्याच गेलेल्या कल्पामध्ये नारायणाविषयी तत्पर व केवळ उदकाचे प्रश्न करून राहणारा असा कोणी एक महात्मा सत्यव्रतनामक राजर्षी तप करीत होता.||१०||  भावार्थः----जो ह्या वराहनामक महाकल्पामध्ये सूर्याचा पुत्र श्राद्धदेव म्हणून प्रसिध्द आहे व ज्याला श्रीहरीने मनूचा अधिकार दिला आहे तोच त्या वेळचा सत्यव्रतराजा होय.||११||                                                                                         भावार्थ:----असो एकावेळी तो सत्यव्रतराजा,कृतमालनामक नदीच्या तीरी जल-तपर्ण करीत असताना त्याच्या ओंजळीत उदकामध्ये एक मासोळी प्राप्त झाली.||१२||                                                                                             भावार्थ:---नंतर हे भरतकुलोत्पन्ना राजा,तो द्रविडदेशाधिपती सत्यव्रत ओंजळीमध्ये आलेल्या त्या मासोळीला उदाकासह वर्तमान नदीच्या जलामध्ये टाकण्यास उद्युक्त झाला.||१३||                                                                                       भावार्थ:----तेव्हां ती मासोळी राजाला म्हणाली की,---हे दीनवत्सला राजा,ज्ञातींचा घात करणाऱ्या जलचर प्राण्यापासून भयभीत झाल्यामुळे दीन अशा मला ह्या नदीच्या जलामध्ये तू कसा टाकीत आहेस?||१४||                                                             भावार्थ:----तेव्हां आपल्यावर अनुग्रह करण्याकरिता प्रीतीने मत्स्यरूप धरण करणाऱ्या त्या भगवंताला न जाणून,त्या सत्यव्रताने त्या मासोळीचे आपण रक्षण करावे असे मनात आणिले. ||१५||                                                                      भावार्थ:----आणि त्या मासोळीचे अति दीनवाक्य श्रवण करून त्या दयाळू भूपतीने,आपल्या कमंडलातील उदकामध्ये तिला घालून आपल्या आश्रमी नेले.||१६||                                                                                                                                                                |                      तमाह सतीकरुनं महाकारुणीकं नृपम् | यादोभ्यो ज्ञातीघातीभ्यो दीनां मां दीनवत्स |                                                           |                               कथं विसृजसे राजन् भितामस्मिन् सरीज्जले ||१४||                                                                                                                                         भावार्थः--अत्यंत कळवळून ती मासळी परम द्याळू राजा सत्यव्रताला म्हणाली,राजन,आपण दीनदायाळू आहात.पाण्यात राहणारे जंतू आपल्या जातवाल्यांना खाऊन टाकतात,हे आपल्याला माहित आहेच.तरी त्यांना भ्यालेल्या मला पुन्हा नदीत का सोडीत आहात?||१४|| भावार्थः--स्वतः भगवन माझ्यावर प्रसन्न होऊन कृपा करण्यासाठी मासळीच्या रूपाने आले आहेत,याची राजाला कल्पना नव्हती,तरी त्या मासळीचा रक्षण करण्याचा त्याने मनोमन संकल्प केला.||१५||                                                                                                                            भावार्थः--त्या मासळीचे दीनवाणे बोलणे एकून दयाळू राजाने तिला तांब्यातील पाण्यात ठेऊन आश्रमात आणले.||१६||                                                                                                                                                                   भावार्थः--आश्रमात आणल्यानंतर एका रात्रीतच ती मासळी त्या कमंडलूमध्ये एवढे मोठी झाली की त्यात ती मावेना.त्यावेळी मासळी राजाला म्हणाली,-----------------||१७||                                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थः--आता मोठ्या कष्टानेसुद्धा मी या कमंडलूमध्ये राहू शकत नाही.म्हणून माझ्यासाठी एखादे मोठे ठिकाण शोधून काढ.तेथे मी आरामात राहू शकेल.||१८||                                                                                                     भावार्थ:---राजा सत्यव्रताने मासळीला कमंडूलूतून काढून एका मोठ्या डेऱ्यात ठेवले,परंतु तेथे सोडल्यावर ती मासळी दोन घटकात तीन हात मोठी झाली.||१९||                                                                                                                                                                                                                                                        भावार्थः--“राजा,आता हा डेरासुध्दा मला आरामात राहायला पुरात नाही.मी तुला शरण आले आहे.म्हणून मला राहण्यायोग्य एखादे मोठे ठिकाण दे.”||२०||                                                                                                                                                                                                                                                                           भावार्थः-- परीक्षिता,सत्यव्रताने तिथून मासळीला काढून एका सरोवरात सोडले.परंतु थोडयाच वेळात ती एवढी मोठी झाली की तिने एका महान माशाचा आकार धारण करून त्या सरोवरातील पाणी व्यापून टाकले.||२१||                                                                                                                                                                                                        भावार्थः--आणि म्हणाली:---“राजन,मी जलचर प्राणी आहे.ह्या सरोवरातील पाणीसुद्धा मला आरामात राहण्यासाठी पुरेसे नाही.म्हणून आपण सुरक्षितपणे मला एखाद्या विपुल पाण्याच्या खोल डोहात ठेवावे".||२२||                                                                                                                                                                                                            भावार्थः---त्याने असे म्हटल्यानंतर राजाने एक एक करत त्याला अथांग पाणी असणाऱ्या अनेक जलाशयांत सोडले.परंतु जलाशय जेवढा मोठा असे,तेवढा मोठा तो होत असे.शेवटी राजाने मत्स्याला समुद्रात सोडण्यासाठी आणले.||२३||                                                                                                                                                                                             भावार्थः--समुद्रात सोडीत असताना मत्स्य सत्यव्रताला म्हणाला,हे वीर,समुद्रात मोठमोठ्या,बलाढ्या,मगरी इत्यादी राहतात,त्या मला खाऊन टाकतील.म्हणून आपण समुद्राच्या पाण्यात सोडू नये.||२४||                                                                                                                                                                                                                                       भावार्थः--मत्स्याची ही मधुर वाणी एकून राजा गोंधळून गेला.तो म्हणाला,मत्स्याचे रूप धारण करून मला मोहित करणारे आपण कोण आहात?||२५||                                                                                                                               भावार्थः--आपण एकाच दिवसात चारशे कोस विस्ताराचे सरोवर व्यापून टाकले.एवढी शक्ती असणारा जलचर जीव मी आजपर्यंत कधी  पहिला नाही की कधी ऐकला नाही.||२६||                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थः--आपण निश्चित साक्षात सर्वशक्तिमान सर्वांतर्याची अविनाशी श्रीहरी आहात.जीवांवर कृपा करण्यासाठीच आपण जलचराचे रूप धरण केले आहे.||२७||                                                                                                                                                                                                                                                भावार्थः--हे पुरुषोत्तमा,आपण जगाची उत्त्पत्ती,स्थिती आणि प्रलय करणारे आहात.आपल्याला मी नमस्कार करतो,प्रभो,आम्हा शरणागत भक्तांचे आपणच आत्मा आणि आश्रय आहात.||२८||                                                                                                                                                                                                       भावार्थः--आपले सर्व लीलावतार जरी प्राण्यांच्या उन्नतीसाठीच असतात,तरीसुद्धा मी हे जाणू इच्छितो की,आपण हे रूप कोणत्या उद्देशाने धारण केले आहे?||२९||                                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थः---हे कमलनयन प्रभो,जसे देहादी आनात्मा-पदार्थांमध्ये मीपणाचा अभिमान धरणाऱ्या संसारी पुरुषांचा आश्रय व्यर्थ ठरतो,त्याचप्रमाणे आपल्या चरणांना शरण जाणे व्यर्थ होऊ शकत नाही.कारण आपण सर्वांचे अहेतुक प्रेमी,परम प्रियतम आणि आत्मा आहात.आपण यावेळी जे रूप धारण करून आम्हाला दर्शन दिले आहे,ते अतिशय अद्भुत आहे.||३०||                                                                                                                                                                                                               भावार्थः--श्रीशुक म्हणतात:---परीक्षिता,आपल्या अनन्य भक्तांवर प्रेम करणाऱ्या जगत्पती मत्स्यावतारी भगवंतांनी आपला प्रिय भक्त राजर्षी सत्यव्रताची ही प्रार्थना ऐकली,तेव्हा त्याचे कल्याण करण्यासाठी आणि त्याचबरोबर कल्पांताच्या प्रलयकालीन विहार करण्यासाठी त्याला म्हटले,---------------||३१||                                                                                                                                                                                                                                                              भावार्थः--श्रीभगवान म्हणाले:---सत्यव्रता,आजपासून सातव्या दिवशी भू,भुव इत्यादी तिन्ही लोक प्रलयाच्या समुद्रात बुडून जातील.||३२|| भावार्थः--जेव्हा तिन्ही लोक प्रलयकालाच्या अथंग पाण्यात बुडू लागतील,तेव्हा माझ्या प्रेरणेने तुझ्याजवळ एक मोठी नौका येईल.||३३|| भावार्थः--त्यावेळी तू सर्व प्राण्यांची सूक्ष्म शरीरे घेऊन सप्तर्षीसह त्या नौकेवर चढावेस.तसेच सर्व प्रकारची धान्ये आणि लहान-मोठी अन्य प्रकारची बीजे जवळ ठेवावीत.||३४||                                                                                                             भावार्थः--त्यावेळी अंधकारमय महासागरात ऋषींच्या दिव्य ज्योतींच्या सहाय्यानेच तू न भिता त्या मोठ्या नौकेत बसून विहार करावास.||३५||                                                                                             भावार्थ:-- जेव्हा प्रचंड वादळाने ती नाव डगमगू लागले,तेव्हा ती नाव माझ्या शिंगाला बांध.||३६||                                                                    भावार्थः--सत्यव्रता,यानंतर ब्रहमदेवाची रात्र असेपर्यंत मी ऋषींसह तुला त्या नावेतून ओढीत समुद्रात विहार करीन.||३७||                                                                                                                                                                                                                                                                    |                मदीयं महिमानं च परं ब्रम्हेती शब्दितम् | वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे संप्रश्रैर्विवृतं हृदि ||३८||                                                              भावार्थः--त्यावेळी जेव्हा तू प्रश्न विचारशील,तेव्हा मी तुला उपदेश करीन.माझ्या कृपेने,ज्याचे नाव ‘परब्रम्ह’आहे तो माझा महिमा तुझ्या ह्रदयात प्रगट होईल आणि तुला आत्मज्ञान होईल.||३८||                                                                                                                                                                                                                                           भावार्थः--राजाला असे सांगून श्रीहरी अंतर्धान पावले.नंतर राजा भगवंतांनी सांगितलेल्या काळाची वाट पाहू लागला.||३९||                                                                                                                                                                     भावार्थः--पूर्वेकडे कुशांची टोके असलेल्या आसनावर ईशान्येकडे तोंड करून राजा बसला आणि मत्स्यरूप भगवंतांच्या चरणांचे चिंतन करू लागला.||४०||                                                                                                                     भावार्थः--एके दिवशी राजने पाहिले की,प्रलयकालचे भयंकर मेघ पाऊस पाडत असून समुद्र मर्यादा सोडून वाढत आहेत.पाहाता-पहाता सर्व पृथ्वी बुडू लागली.||४१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थः--तेव्हा राजाला भगवंतांच्या आज्ञेचे स्मरण झाले आणि नावसुद्धा आलेली दिसली,तेव्हा तो धान्य आणि इतर बीजे घेऊन सप्तर्षीसह तीत बसला.||४२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 |             तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् | स वै नः संकटादस्मादविता शं विधास्यति ||४३||                                                     भावार्थः--सप्तर्षी मोठ्या प्रेमाने सत्यव्रताला म्हणाले,राजा,तू भगवंतांचे ध्यान कर.तेच आम्हांला या संकटातून वाचवतील आणि आमचे कल्याण करतील.||४३||                                                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थः--त्यांच्या आज्ञेनुसार राजाने भगवंतांचे ध्यान केले.त्यावेळी त्या विशाल समुद्रात सोन्याप्रमाणे शरीर असलेल्या चार लक्ष कोस लांबीचा एक शिंगाचा एक प्रचंड मासा प्रगट झाला.||४४||                                                                                                                                                                                                        भावार्थः--भगवंतांच्या सांगण्यानुसार ती नाव वासुकी नागाच्या दोरीने त्याच्या शिंगाला बांधली आणि प्रसन्न होऊन राजा भगवंतांची स्तुती करी लागला.||४५||                                                                                                                                                                                                                                                  भावार्थः--सत्यव्रत म्हणाला:---जगातील जीवांचे आत्मज्ञान अनादि अविद्येमुळे झाकले गेले आहे.याचमुळे ते संसारातील अनंत दुःखांच्या भाराने त्रस्त होत आहेत.जेव्हा आपल्या इच्छेने ते आपल्याला शरण येतात,तेव्हा ते आपल्याला प्राप्त करून घेतात.म्हणून आम्हाला मुक्ती देणारे परम गुरु आपणच आहात.||४६||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |                             जनोsबुधोsयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेsसुखम् |                                                                               |                           यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्दाद् धृयं स नो गुरुः ||४७||                                                                                                                 भावार्थः---हा जीव अज्ञानी आहे.आपल्याच कर्मांनी बांधलेला आहे.सुखाच्या इच्छेने तो दु:ख-दायक कर्मांचे अनुष्ठान करतो.ज्यांची सेवा केल्यामुळे त्यांचे अज्ञान नष्ट होते.तेच माझे परम गुरु आपण,माझ्या हृदयाची आज्ञानरूप गाठ तोडून टाका.आपण--जीवानी साधू--संत--महात्मा यांचा सत्संग करून,त्यांची सेवा करून,त्यांना शरण जाऊन,त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन आपला अज्ञान नावांचा दोष निवृत्त करा अशी विनंती करावी.||४७||                                                                                           भावार्थः--जसे अग्नीमध्ये तापविल्याने सोन्या-चांदीतील मळकट भाग नाहीसा होतो आणि त्यांचे खरे स्वरूप दिसू लागते,त्याचप्रमाणे ज्यांच्या--परमात्म्याच्या--"जीव अवघे देव"आहेत अशा भावनाने दु:खितांचे दु:ख निवारण करून त्यांना सुख देण्याचा प्रयत्न करणे,कारण जीव हे भगवंत आहेत,या भावनेने जीवांची सेवा करणे--म्हणजे ईश्वरांचीच सेवा असते.यामुळे सेवेने जीव आपल्या अंत:करणांतील अज्ञानरूपी मळ धुवून टाकतो आणि आपल्या खऱ्या स्वरुपात--परमात्म्यात स्थिर होतो,ते आपण सर्व शक्तिमान अविनाशी प्रभूच आमच्या गुरुजनांचे सुद्धा गुरु आहात.म्हणून आपण आमचे गुरु व्हा.||४८||                                                                                                                                           भावार्थः--सर्व देव,गुरु आणि संसारातील अन्य जीव या सर्वांनी मिळून जरी कृपा केली,तरी सुद्धा ते आपल्या कृपेच्या दहा हजाराव्या अंशाइतकी सुद्धा असू शकणार नाही.अशा आपणास मी शरण आलो आहे.||४९||                                                                                                                      भावार्थः--जसा एखादा आंधळा आंधळ्याला आपला मार्गदर्शक बनवितो.त्याचप्रमाणे अज्ञानी जीव अज्ञानी माणसालाच आपला गुरु बनवितो.आपण सूर्याप्रमाणे स्वयंप्रकाशी आणि सर्व इंद्रियाचे प्रेरक आहात.आत्मतत्वाचे जिज्ञासू असलेल्या आम्ही आपल्यालाच गुरु केले आहे.||५०||                                                                                                              |   जनो जनस्यादिशतेsसतीं मतीं यया प्रपद्देत दुरत्ययं तमः | त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमन्जसा प्रपद्देत येन जनो निजं पदम्||५१||                                                 भावार्थः---अज्ञानी मनुष्य,अज्ञानी मनुष्यांना ज्या ज्ञानाचा उपदेश करतो,ते तर अज्ञानच असते.त्यामळे संसाररुपी घोर अंधकाराचीच प्राप्ती होते.म्हणून आपण जे अज्ञानी जीव आहेत,त्यांचा संग करू नये,त्यांचा संग केला तर आपले अज्ञान पहिल्यापेक्षा दृढ होते.परंतु आपण मात्र त्या अविनाशी आणि अमोघ ज्ञानाचा उपदेश करता,त्यामुळे मनुष्य सहजपणे आपल्या खऱ्या स्वरूपाला प्राप्त करून घेतो.म्हणून आपण जे ज्ञानी संत--महात्मा यांचा सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करावे.||५१||                                                                                                      भावार्थः--आपण सर्व लोकाचे सुह्रद,प्रियतम ईश्वर आणि आत्मा.गुरु,त्यांचे द्वारा प्राप्त होणारे ज्ञान आणि इष्ट वस्तूची प्राप्ती हेसुद्धा आपलेच स्वरूप आहे.असे असताही इच्छांच्या बंधनात जखडले जाऊन लोक आंधळे झाले आहे.त्यामुळे आपण त्यांच्या ह्रदयातच विराजमान असताना या गोष्टीचा त्यांना पत्ताच नाही.आपल्या जीवाच्या अंत:करणातच परमात्मा विराजमान आहे,आपण त्याचेच म्हणजे परमात्म्याचेच प्रतिबिंब आहोत,असा जो आपल्या अंत:करणात परमात्मा आहे,त्यालाच सत्संगाद्वारे ओळखावे.त्याला ओळखण्यासाठी इतरत्र जाण्याची मुळीच गरज नाही.||५२||                                                                 भावार्थः---आपण पूजनीय परमेश्वर आहात.आपल्याकडून ज्ञान प्राप्त करून घेण्यासाठी मी आपल्याला शरण आलो आहे. भगवान,परमार्थ प्रकाशित करणाऱ्या आपल्या वाणीने आपण माझ्या ह्रदयातील अज्ञानग्रंथी तोडून टाका आणि आपले स्वरूप प्रगट करा.आपली--जीवाची अज्ञान-ग्रंथी तोडून टाकण्यासाठी आपण--जीवानी संत--महात्मा यांचा सत्संग करून अज्ञान-ग्रंथी निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करावे.त्यामुळे आपल्या अंत:करणात परमात्मा प्रगट होऊन त्यांचा अनुभव येतो.||५३||                                                                                                        |                    इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपुरुषः | मत्स्यरुपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवित् ||५४||                                                                भावार्थः--श्रीशुक म्हणतात:---परीक्षिता,अशी प्रार्थना करणाऱ्या राजाला मत्स्यरूपधारी पुरुषोत्तम भगवंतांनी प्रलयाच्या समुद्रात विहार करीत असतानाच आत्मतत्त्वाचा उपदेश केला.त्याचप्रमाणे आपण--जीव संत--महात्म्याकडे गेला असता आपणास--जीवास संत--महात्मा आत्मतत्त्वाचा उपदेश करितात.त्यामुळे आपल्याला आपलेच स्वरूप कळून आपलाच अनुभव येतो.||५४||                                                                                                                                                                                                                                                                                                             |                 पुराणसंहिता दिव्यां सांख्ययोगक्रीयावतीम्  | सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषतः ||५५||                                                                                                                                              भावार्थः--भगवंतांनी राजर्षीला आपल्या स्वरूपाच्या संपूर्ण रहस्याचे वर्णन करीत असताना ज्ञान,भक्ती आणि कर्मयोगाने परिपूर्ण(अशा)दिव्य पुरणाचा उपदेश केला त्याला ‘मत्स्यपुराण’म्हणतात.||५५||                                                                                                                                                                                                                                                                              भावार्थः--ऋषींसह नावेत बसलेला असतानाच सत्यव्रताने संशयरहित होऊन भगवंतांच्याकडून सनातन ब्रहमस्वरूप आत्मत्त्वाचे श्रवण केले.आपणही संत--महात्मा यांचा सत्संग करून ब्रह्म-स्वरूप आत्मत्त्तवाचे संशयरहित श्रवण करावे.त्यामुळे आपणास--जीवास परमात्म्याचा अनुभव येतो.||५६||                                                                                                      भावार्थः---यानंतर जेव्हा प्रलयकाळ संपून ब्रहमदेव उठले,तेव्हा भगवंतांनी हयग्रीव असुराला मारून त्याच्याकडून वेद मिळवून ते ब्रह्मादेवांना दिले.त्याचप्रमाणे आपण--जीवानी देहासंबंधीचा त्याग करून संत--महात्मा यांचा सत्संग करावा.||५७||                                                                                                                                   भावार्थः--भगवंतांच्या कृपेने राजा सत्यव्रतास ज्ञान आणि विज्ञानाने संपन्न होऊन या कल्पामध्ये वैवस्वत मनु झाला.||५८||                                                                                                                                                         भावार्थः--आपल्या योगमायेने मत्स्यरूप धारण करणारे भगवान विष्णू आणि राजर्षी सत्यव्रत यांचा हा संवाद व हे मोठे आख्यान ऐकल्याने मनुष्य पापांतून मुक्त होतो.म्हणून आपण--जीवानी मत्स्यरूप धारण करणारे भगवान विष्णू व राजर्षी यांचा संवाद श्रवण करावे,कारण त्यामुळे आपले पातक निवृत्त होते.||५९||                                                                                                                                    |                    अवतरो हरेर्योsयं कीर्तयेदन्वहं नरः | संकल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतीम्||६०|| |                                                              भावार्थः--जो मनुष्य भगवंतांच्या या अवताराचे दररोज कीर्तन करतो,त्याचे सर्व संकल्प सिद्धीला जाऊन त्याला परमगती प्राप्त होते.म्हणून आपण--जीवानी दररोज श्रीमद्भागवत संत--महात्मा यांच्या मुखातून श्रवण करावे,करण त्यामुळे सर्व संकल्प सिद्धीला जाऊन आपणास--जीवास परम-गती--मोक्ष प्राप्त होतो.||६०||                                                                                                         |                                प्रलयपयसि धातू: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा |                          |                                    दितिजमकथयद् यो ब्रम्ह सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्यमीनं नतोस्मि ||६१||                                                                              भावार्थः--प्रलयकालीन समुद्रामध्ये जेव्हा ब्रहमदेव निद्रिस्त झाले होते,त्यांची सृष्टी उत्पन्न करण्याची शक्ती लोप पावली होती.त्यावेळी त्यांच्या मुखातून निघालेल्या श्रुती चोरून हयग्रीव दैत्य पाताळात घेऊन गेला होता.भगवंतांनी त्याला मारून त्या श्रुती ब्रह्मदेवांना  परत दिल्या आणि सत्यव्रत तसेच सप्तर्षींना ब्रह्मतत्वाचा उपदेश केला.समस्त जगताचे परम कारण असलेल्या त्या लीलामत्स्य भगवंतांना मी नमस्कार करतो.आपण लीला-मत्स्य भगवंतांना नमस्कार करावा.||६१||----------------------------------------||६१||                                                       २४-----ह्याप्रमाणे श्रीमद्भागवतनामक महापुराणांतील(८)अष्टमस्कंधापैकी मत्स्यावतारचरित्रवर्णननामक हा चोविसावा(२४)अध्याय समाप्त एकष्ट(६१)श्लोकांनी समाप्त झाला.""२४||                                                                                   |                                        ||श्रीकृष्णार्पणमस्तू ||  ||श्रीसदगुरुचरणार्पणमस्तू ||   ========================================================================================                                                   |                             जय जय हो जय श्री भागवता | आरती करु तुज भगवंता ||धृ.||                         |                     श्री शुक मुनीने | परम भक्तीने | नानापरीने | गाएयले ज्या हरिचरिता||                        |                                                                                                                                   |                  आत्माराम मुनी सकळ |सेवूनी झाले जन सुफळ ||                                        |                                               |                               पहा पर्वणी | आली अवनी | की अघहरिणी भवजलतरणी ती पतिता ||                   |                                             |                                                                                  आरती करू तुज भगवंता ||१||                                                                                             |                                 वेद तरूचे मधुर फळ | स्वादुरसे जे सोज्वळ ||                                |                                                       |                              गमते जणू मानसतीर्थ | द्वादश सोपाने युक्त ||                                 |                                                                         |                                निर्मल भक्तीजले भरीत | विहरे हरी हंसची चित्त ||                         |                                                                                            |                            लोक सुकमळे | संतद्विजकुळे | सेवुनी रमले || भाव हरपले रस पीता ||                   |                                                               |                                                                          आरती करु तुज भगवंता ||२||  |                                    येथे व्यासांची वाणी | सार्थक हरिगुण गाऊनी |                          |                                                           |                                    शास्त्रपुराने मुकुटमणी | परमप्रेमामृत जननी |                          |                                                              |                           सहज सेविता | भाविक भक्ता | उदार दाता || मोक्ष तत्वता दे दातां ||                  |                                                                                                        |                                                                        आरती करू तिज भगवंता ||३||                                                                                                                                                                                 |                                  अपार महिमा ग्रंथाचा | वदवेना कोणा साचा ||                                  |                                                              |                                  प्राणची कीर्तनकारांचा | मेवा कविवर संतांचा ||   |                                                              |                               जणू बोधाचा | स्वयंप्रभेचा | द्वादश कळीचा | रवी अंतरीचा तमहर्ता ||   |                                                 |                                                                                  आरती करू तुज भगवंता ||५||                                                         |                                   ग्रंथ नव्हे हा श्रीकृष्ण |गीते वेधी मन पूर्ण ||                          |                                                                |                                    अनन्य होता या शरण |खचित टळे  जन्म-मरण ||                          |                                                                                                    |                                     त्रिताप जाती |चिर ये शांती | नाथ ही वदती ||                   |                                                                                                             

|                                  कृष्ण पदी ठेवू माथा ||आरती करू तुज भगवंता||६||                          |                                                         |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------