श्रीमद्भागवतमहापुराण सार्थ,भावार्थ पूर्वार्ध

  |                 श्रीमद्भागवतमहापुराण गोरखपूर दिनांक ---१—५—२०१६—ते३०—४—२०१९                          |                  श्रीमद्भागवतमहापुराण श्रीधरस्वामी टीका--- दिनांक १—५—२०१९ ते --------                                                                |                              ॐदिव्यानंदाय नम:                                                                             ध्यानंमूलं गुरोमूर्ति:पूजामूलं गुरोपदम । मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोःकृपा ।                                  ।     |                            |मज हृदयी सदगुरू जेणें तारिलो हा संसारपूरु। म्हणऊनि विशेषे अत्यादरू।विवेकावरी ||अ.१ओ.२२|||                                                                                     --------------------------------------------------------------------------------------------------------                |                            ॐ नमो भगवते वासुदेवाय                         --------------------------------------------------------------------------------------------------------------      |                        श्रीमद्भागवतमहात्म्यम् – पूर्वार्धः |                                                                                                              |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|         |           कृष्णं नारायणं वन्दे कृष्णं वन्दे व्रजप्रियम  |  कृष्णं द्वैपायनं वन्दे कृष्णं वन्दे पृथासुतम ||                           |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|                           |                              १----अथ प्रथमोध्याय:          |                                                                                                                                                                                                                                                                                        |                              देवर्षी नारदांची भक्तीशी भेट           |                                   |----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                                                                      |               सच्चिदानन्दरूपाय विश्वोत्पत्वादियतवे | तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णायनुम:  ||१||                                                                            अर्थ:---श्री गणेशाय नम: || श्री सरास्वत्ये नम:||श्री गुरुभ्यो नम: जो स्थावरजंगत्माक जगताच्या उत्पत्तिस्थितीसंहारांस हेतुभूत असून आध्यात्म,आधिदैविक व आधिभौतिक या तिन्ही तपांचा नाश करितो त्या सद्रूप,चिद्रूप व आनंदरूप अशा भगवान् श्रीकृष्णाला आम्ही नमस्कार करितो.||१||                                                                                                       भावार्थ:----भगवान व्यास मुनींनी आपण घेतलेले श्रीमद्भागवत उपदेशाचे कार्य हाती घेतलेले आहे,निर्विघ्नपणे  पार पडावे म्हणून प्रथम विघ्न निवारण करणारी जी देवता श्रीगणेशजी यांना नमस्कार केलेला आहे.आपणाहि कांही मांगलिक कार्य हाती घेतले असेल तर आपणही श्रीगणेशजी यांना प्रथम नमस्कार करावा.त्यानंतर विद्देची जी देवता सरस्वती आहे,त्यांना नमस्कार केलेला आहे,कारण ग्रथ लिखाण करण्याकरिता जिच्याकडे विद्देचा साठा आहे,त्यांची आपल्यावर कृपा होण्यासाठी नमस्कार करावा.आपणही कोणतेही बौद्धिक कार्य हाती घेतले असेल तर सरस्वती देवींना नमस्कार करावा.त्यानंतर सदगुरूंना नमस्कार केलेला आहे,कारण आध्यात्म विद्देची कृपा सदगुरुशिवाय होत नाही,म्हणून त्यांनाही शरणागती पत्करून नमस्कार केलेला आहे.आपणही आध्यात्मिक कार्य हाती घेतले असेल तर श्रीसद्गुरूंना काय—वाचा—मनाने शरणागती पत्करून साष्टांग दंडवत करावयास पाहिजे.सद्गुरुच्या कृपेशिवाय जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञानाचा अनुभव येऊ शकत नाही व जन्म—मरण परंपरेची निवृत्ती होत नाही.सद्गुरू हे १--आध्यात्म—शारीरिक व मानसिक दु:ख,२—आधिदैविकदु:ख—देवतेकडून होणारे दु:ख व आधिभौतिक दु:ख निवृत्त करणारे आहेत.म्हणजेच जीवब्रह्मऐक्यज्ञानाचा उपदेश करून जन्म—मरण परंपरा कायमची निवृत्त करणारे आहेत.म्हणून त्यांना सर्वस्वाने—काय—वाचा—मनाने--धनाने शरण जाऊन त्यांच्या आज्ञाचे पालन करून परमार्थाच्या मार्गाची वाटचाल व्यतीत करावयास पाहिजे.हेच मानव देहाचे महासार्थक—परमहित आहे.||१||                                                                                                                                                   |                      प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव |                                                                                                    |                    पुत्रेति तन्मयतया तरवोડभिनेदुस्तं सर्वभूतह्रदयं मुनिमानतो ડस्मि ||२||                           अर्थ:---श्रीशुकाचार्य,जन्मतांच सर्वसंगपरीत्याग करून संन्यास घेऊन आश्रमांतून एकटाच जाऊं लागला तेव्हां पुत्राविरहाने व्याकून होत्सात्या पित्य व्यासानें हे पुत्र हे पुत्रा ३ अशी अत्युच्च स्वरानें हांक मारून बोलविलें त्यावेळीं तो (शुक )सर्वमय असल्यामुळें वृक्षांनीच ओ म्हणून प्रत्युत्तर दिलें .म्हणजे आपल्या पित्यानें मोहजालांत गुंतूं नये म्हणून श्रीशुकानेचवृक्षरूपानेचप्रत्युत्तर दिले.त्या सर्वभुतांच्या हृदयामध्ये योगसामार्त्याने प्रवेश करणाऱ्या श्रीशुकमुनींना नमस्कार असो||२||                                                                                                                                  भावार्थ:---आपला—व्यास मुनींचा पुत्र जन्मताच सर्वसंगपरित्याग करून संन्यास घेऊन म्हणजेच देहसंबंधीचा—आई—वडिलांचा व आश्रमातून म्हणजे घरादारांचा त्याग करून एकटेच वनात जाऊ लागले.व्यास मुनीं त्यामुळे दु:खी झाले व पुत्रांनी परत यावे म्हणून हाक मारू लागले.वास्तविक पाहता व्यास मुनी पुत्रास परत ये म्हणून हक मारणार नव्हते,कारण ते तत्वज्ञानी होते.आपण मात्र तत्वज्ञानी नसून अज्ञानी आहोत,त्यामुळे आपण आपल्या पुत्रास—मुलास किंवा पुत्रीस—मुलीस  परमार्थ करण्यास प्रतिबंध—अडथळा केल्याशिवाय राहणार नाहीत.आपण तो प्रतिबंध करू नये म्हणून अज्ञानी जीवांची भूमिका घेऊन दु:खी होऊन परत पुत्रास बोलावत आहेत.जसे आई आपल्या लहान बालकास पायाने चालता यावे म्हणून लहान लेकराच्या वेगाने पायी—पायी चालवून त्या लहान लेकरास चालवण्याचे शिकवते,त्याप्रमाणे व्यास मुनींनी आपणास—अज्ञानी जीवाची भूमिका धेऊन दु:खी होण्याची व पुत्रास परत येण्याची भूमिका केलेली आहे.त्याचप्रमाणे आपणही—जीवांनी देहसंबंधीचा व आश्रमातून म्हणजेच घरादाराचा त्याग करून एकट्यानेच वनात म्हणजे ज्या ठिकाणी सत्संगाचा आश्रम आहे त्याठिकाणी लहान वयातच म्हणजे प्रार्थामिक शालीय शिक्षण घेतल्यानंतर सर्वसंगपरित्याग करून जावावयास पाहिजे,कारण लहान वयातच आध्यात्म--त्तवाचे संस्कार होऊन  पुढे चालून अभ्यासामुळे व वैराग्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखारुपता म्हणजे कायमचे दु:ख नाहीसे होऊन कायमचे सुख प्राप्त होते.आपणास अधिक पापामुळे व कमी पुण्यामुळे चौऱ्याऐंसी लाख योनीस प्राप्त होऊन महान दु:खे भोगावे लागतात,सत्संग केल्यामुळे त्या दु:खाची निवृत्ति व परमानंदाची प्राप्ति होते.आपले वय अधिक झाल्यानंतरहि सर्वसंग परित्याग करून,सत्संग करण्याकरिता जाता येते,पण फार--अधिक प्रयत्न करून मोक्ष संपादन करावा लागतो.म्हणून आपण आपल्या पुत्राच्या किंवा पुत्रीच्या मोहात न गुंतता त्यांनी तरी परमार्थ करण्याची परवानगी द्द्यावी,प्रतिबंध करू नये कारण त्यात आपल्या पुताचे किंवा पुत्रीचेही हित आहे व आपलेही हित आहे.कारण त्यामुळे आपलाही उद्धार होतो व पुत्र किंवा पुत्रीचाही उद्धार होतो.त्यास श्रीसंत तुकाराम महाराजांचे अंभग--गाथा  या ग्रंथातून सांगितलेले आहे व वेदातही सांगितलेले आहे.असे जे व्यास मुनी व त्यांचाच पुत्र श्रीशुक मुनींना नमस्कार केलेला आहे.तसाच आपणही त्यांना नमस्कार करावा.||२||                                                                                                                                   अर्थ:---एकेवेळी नैमिषारण्यामध्यें कथारूप अमृत रसाचा स्वाद घेण्याविषयीं अतिचतुर असा शौनकऋषी,आसनावर बसलेल्या महामती सुताला नमस्कार करून असें म्हणाले- ||३||                                                                                                                                   |शौनक उवाच:---                                                                                                                                          |                  अज्ञानध्वान्तविध्वंसकोटिसूर्यसमप्रभ | सुताख्याहि कथासारं मम कर्णरसायनम् ||४||                                  अर्थ:---हे,वैष्णवजणांना भक्ती,ज्ञान आणि वैराग्य यांच्या योगानें प्राप्त झालेला विवेक,कसा वृद्धींगत होईल ? व वैष्णवांनी मायाजनित मोहाचा निरास कोणत्या उपायांनी करावा ? ||५||                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:---जीवाने भक्ती मार्ग,म्हणजे आपले अंत:करण शुद्ध होण्यासाठी निष्काम कर्म करणे व अंत:कारण स्थिर होण्याकरिता मनपूर्वक निष्काम कर्म करणे यास “भक्ती—मार्ग” असे म्हणतात.भक्ती मार्ग दोन प्रकारचा आहे.१—निष्काम भक्ती मार्ग उदा—इत्तर प्राणीमात्रांना दु:ख न देता,त्यांचे दु:ख निवारण करून सुख देण्याचा अंत:करणपूर्वक निष्काम प्रयत्न करणे.यासच भक्ती—उपासना असे म्हणतात. व २—सकाम भक्ती मार्ग म्हणजे उत्तर प्राणीमात्रांना दु:ख न देता त्यांचे दु:ख निवारण करून सुख देण्याचा प्रयत्न करणे व त्या दु:ख निवारण करण्याच्या मोबदल्यात निष्काम भाव न करता पुण्य म्हणजे इहलोकात किंवा मृत्यूनंतर परलोकात विषयांचे सुख मिळावे म्हणून भावना ठेऊन भक्ती करणे.यामुळे सुख मिळते पण पण ते सुख विनाशी म्हणजे तात्पुरते असते व त्यानंतर दु:ख भोगावयास येते.यामुळे आपले चौऱ्याऐंसीलाख योनीचे दु:ख भोगावे लागते म्हणून आपण सकाम भक्ती न करता निष्काम भक्तीच करावी.१--भगवंत—ईश्वर यांची इच्छा हि आहे कि,मानवांनी निषिद्ध कर्म न करता विधिवत कर्म करावे.२—मानवांनी विधिवत कर्म सकाम न करता निष्कामच कर्म करून,अंत;कारण शुद्ध व निष्काम भक्ती करून अंत:कारण स्थिर करावे.त्यानंतर सत्संग करून जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान प्राप्त करून मोक्ष म्हणजे अत्यंत दु:ख निवृत्ती न परमानंदाची प्राप्ती करून घ्यावी.त्यामुळे आपण--जीव सुखरूप होऊन परमात्मारूप होईल,त्यामुळे चौऱ्याऐंसीलाख योनीतील दु:ख कधीच प्राप्त होणार नाही.म्हणून हा मार्ग उत्तमातला उत्तम आहे.आपण याच मार्गाचा स्वीकार करून आपले परम हित करून घ्यावे.हे परम ध्येय फक्त मृत्यूलोकात व मानव देहातच महात्म्यांचा सत्संग करून मिळविता येतो.यास अन्य मार्ग नाहीच.जसे तहानेची तृप्ति करण्याकरिता फक्त पाणीच आहे,अन्य उपाय नाही.त्याचप्रमाणे आपले जन्म—मृत्यू निवारण करून,अत्यंत दु:ख निवृत्त करण्याकरिता व परम हित करण्याकरिता निष्काम कर्म,निष्काम भक्ती व जीव-ब्रह्मऐक्यज्ञान मार्गच आहे.त ज्ञान संत—महात्म्यांचा सत्संग करूनच साध्य होते,त्यास अन्य कोणताही उपाय जगात उपलब्ध नाहीच.ज्ञानमार्ग आणि वैराग्य येण्यसाठी लागणारा विवेक म्हणजे सार—सुख व असार—दु:ख उत्पन्न होण्यासाठी जे साधन लागते,त साधन आम्हाला कृपा करून सांगा.अशा प्रकारची विनंती शौनिकमुनींनी महात्मा सुतजी यांना केलेली आहे.म्हणून आपणही संत—महात्मा यांना विनंती करून सत्संत करून श्रवणभक्ती करावी.मायामोह म्हणजे जीवांविषयी असलेला मोह होय.मोह म्हणजे जीव—देहसंबंधी—मानव किंवा मित्र किंवा इतर प्राणी जे म्हणतील किंवा त्यांचे मनोगत ओळखून त्यांची ती इच्छा पूर्ण करणे,त्यास “मोह” असे म्हणतात.आपण ज्यांच्यावर मोह केला त्यांचे व आपले निश्चित अहिताच होत असते.आपले व ज्याच्यावर मोह केला असे दोघांनाही आपण मोह करीत आहोत व आपले अहित होत आहे असे मुळीच कळत नसते.ते इतरांना किंवा संत—महात्मा यांनाच काळात असते.म्हणून आपण इतरांचे किंवा संत—महात्मा यांच्यावर विश्वास ठेऊन मोह न करता प्रेम करावे,कारण मोह हा दु:खास कारण आहे व प्रेम हे सुखास कारण आहे.मोह कोणत्या साधनांनी निवृत्त होतो.तेहि साधन आम्हाला सांगा,त्यामुळे आमचे दु:ख जाईल व सुख प्राप्त होईल.आपणही संत—महात्मा यांचा सत्संग करून मोह निवृत्त होण्याचा श्रवण करून उपाय विचारावा.यातच आपले परम हित आहे.||५||                                                                                                                                   |यस्य देवे पराभक्ती यथा देवे तथा गुरौ ||                                                                        जसे आपण देवाची भक्ती केली असता देव लोक प्राप्त होतो,त्याचप्रमाणे सद्गुरुची भक्ती--संगती केली आसता स्वस्वरूपाची अनुभूती येऊन चौथा पुरुषार्थ प्राप्त होऊन जन्म--मरण निवृत्त होते--सुखरूपता प्राप्त होते.||गुरु गीता||                  |                 इह घोरे कलौ प्रायो जीवश्चासुरतां गत: ।क्लेशाक्रान्तस्य तस्यैव शोधाने किं परायणम।। ६।। अर्थ:---या महाभयंकर कलीयुगामध्यें बहुतकरून सर्वही प्राणी,दैंत्यांसारखे त्यांच्याप्रमाणें आचरण करुं लागले आहेत ;तरी  अशाप्रकारें क्लेशभोगीत असलेल्या त्या जीवंना पावन होण्याविषयी मुख्य साधन काय आहे तें सांग ||६|| ||प्रमाण लिहिणे|| भावार्थ:---कलियुगात बहुतेक लोक हे आसुरी स्वभावाचे आहेत.असे असले तरी जीवांना दु:ख नको वाटते व सुख असावे वाटते.म्हणून या जीवांचे दु:ख जाण्याचा सर्वश्रेष्ठ उपाय व पवित्र होण्याचा उपाय सांगा-----                                                                                                            शौनक म्हणतात:----त्याचप्रमाणे आपणही संत—महात्मा यांची यांची भेट घेऊन,त्यांचे दर्शन,घेतले असता आपले अंत:करण शुद्ध होत असते.त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन,त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवावी,कारण आपणास जे साध्य प्राप्त करून घ्यावावयाचे आहे,ते साधनानंतर आहे.प्रथम साधन असते व नंतर साध्य असते.म्हणून साधनावर अत्यंत विश्वास—श्रद्धा ठेवावीच लागते.उदा—आपणास परगावी जावावयाचे आहे व त्या परगावच रस्ता माहित नाही,म्हणून ज्यांना त्या परगावाचा रस्ता ज्यांना माहित आहे,त्यांना विचारावे लागतेच.त्यांनी जो मार्ग सांगितला आहे,त्यावर विश्वास ठून मार्गक्रमण करावेच लागते.तेव्हाच आपण आपल्या इच्छित स्थळी जाऊ शकतोत,अन्यथा जाऊ शकत नाहीत.याकरिता विश्वास—श्रद्धा हि ठेवावीच लागते. त्यांच्या मुखातून शात्र श्रवण करून,आज्ञेचे पालन करून मोक्ष प्राप्त करून घ्यावा.त्यातच आपले परमहित आहे.आपणास परमात्मरूपी हे आपलेच गांव आहे,त्या गांवाचा अज्ञानामुळे विसर पडलेला आहे,म्हणून संत—महात्मा यांना या गांवाचा रस्ता माहित आहे,कारण त्यांनी इतरांना विश्वास—श्रद्धा ठेऊन—साधना करून अनुभव घेतलेला आहे,म्हणून आपणही त्यांनी जसे साधन केलेले आहे,त्याचप्रकारे साधन करावेच लागेल,यात थोडीही शंका न करता साधन करून आपल्या साध्यापर्यंत जावेच लागेलच.आपले गांव परमात्मा--सुखरुपच आहे.||६||                                                                           अर्थ:---तसेंच कल्याण करी साधनांमध्यें परम कल्याणकरी व पावन करणाऱ्या मध्येंहि परमपवित्र करणारें असें जें निरंतर श्रीकृष्णप्राप्ती करणारें साधन असेल ,तें आतां आम्हांस सांगा. ||७||                                                                                                                                                      भावार्थ:---कल्याणकारी साधन म्हणजे तात्पुरते सुख देणारे साधन असते व परमकल्याकारी साधन हे कायमचे हित कारणाते असते.आपणास आपले कायमचे हित व्हावे असे प्रत्येकाला वाटत असते—अपेक्षा असते.म्हणून आमचे कायम स्वरूपाचे सुख प्राप्तीसाठी निश्चितरूपाने साधन सांगा.आपण ते साधन करण्यास तयार असले पाहिजे,कारण आपणास प्रयत्न केल्याशिवाय कांहीच मिळत नसते.म्हणून आपण संत—महात्मा यांचा सत्संग करून प्रयत्नच करावा.||७||                                                                                                                                                           |              चिन्तामणिर्लोकसुखं सुरद्रुः स्वर्गसम्पदम् | प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुर्लभम् ||८||                                                          अर्थ:---आतां निरंतर कृष्ण प्राप्ती करणारें साधन मी कसें सांगू असें म्हणशील तर – हे सुता ,चिंतामणी प्रसन्न झाला (मिळाला)असतां तो ,इच्छिलेलें लौकि सुख देईल;इंद्र प्रसन्न झाला असतां तो स्वर्गातील संपत्ती देईल आणि गुरुच जर प्रसन्न झाला तर तो योगी जणांना दुर्लभ असें वैकुंठपद (मोक्षासुध्दां) प्राप्त करून देईल !मग लौकीकसुख व स्वर्ग संपत्ती यांची तर कथा काय !!म्हणजे तूंच आमचा गुरु आहेस याकरितां तुं प्रसन्न झालास तर आमच्याकडून भगवच्चारीत्रें श्रवण करवून तें वैकुंठ पद आम्हांस प्राप्त करून देशील ||८||                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:--- ज्या वस्तूला नाव व रूप आहे,त्या वस्तू लौकिक सुख म्हणजे तात्पुरते सुख देऊ शकतात,पण सदगुरुची कृपा झाल्यावर अलौकिक सुख म्हणजे कायमस्वरूपाचे सुख देऊ शकतात.यामुळे यमपुरी व चौऱ्याऐंसी योनीतील कायमस्वरूपाचे दु:ख जाऊन कायमस्वरूपाचे सुख मिळू शकते,म्हणजेच मोक्ष मिळू शकतो,म्हणून जीवांनी निष्काम परमार्थ करून व ज्ञानमार्गाचा स्वीकार करून मोक्ष हे साद्ध्य प्राप्त करून घ्यावे.त्यातच जीवाचे परम हित आहे.||८||                                                                                                                                                                                                                             सूत उवाच                                                                                                                                     |         प्रीति:शौनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचार्य च | सर्वसिद्धान्तनिष्पन्नं संसारभयनाशनम् ||९||            |          भक्त्योघवर्धनं यच्च कृष्णसंतोषहेतुकम् | तदहं तेsभिधास्यामि सावधानतया  श्रुणु ||१०||      अर्थ:---असें शौनकाचें भाषण श्रवण करून,सुत म्हणाले--- हे शौनका ,ज्या अर्थी तुझ्या अंत:करणात श्रवण करण्याविषयी प्रीती उत्पन्न झाली आहे त्या अर्थी त्याचा विचार करून तुला सांगतो .तें असें आहे कीं--सर्वसिद्धांतांतून वेंचून काढलेलें,संसार पासून होणाऱ्या भयाचा नाश करणारें व भक्तीप्रवाहाला वाढविणारें असल्यामुळें जें श्रीकृष्णाला संतुष्ट करण्याविषयीं साधन आहे तें मी तुला सांगतो तरी एकाग्रचित करून श्रवण कर ||९—१०||                                                                                                                                                                                                                                               भावार्थ:--- कर्म:– कर्म करण्याकरीता स्थूल शरीराची व सूक्ष्म शरीराची गरज असते,तरी पण यात स्थूल शरीरराची व सूक्ष्म शरीराची गरज असते. असते.धर्मानुसारसकामकर्माने पुण्य होते.पुण्यामुळे परलोक--स्वर्ग मिळतो.पुण्याचा भोग संपल्यानुसार दु:खाचा भोग भोगावाच मिळतो,कारण आपणाकडून निषिद्ध कर्मही घडलेले असतेच.निषिद्ध कर्माने पाप होते व पापाचे फळ दु:ख हे भोगावे लागतेच.म्हणून आपण निष्काम कर्म व निष्काम उपासना करावी.त्यामुळे अंत:कारण शुद्ध होऊन अंत:करण स्थिर होऊन जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान प्राप्त करून श्रीकृष्ण यांना संतुष्ट करून मोक्ष संपादन करावा.श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथात म्हणतात की---------------------------------                                                                                                                            |                          तुका म्हणे चित्त करावे निर्मळ ।येऊन गोपाळ राहे तेथे ।।                                                                                        जीवांनी आपले चित्त निर्मळ करावे,कारण ते पापांनी अशुद्ध झालेले आहे.अशुद्ध चित्तात भगवंत येत नसतात.भगवंत चित्तात आल्याशिवाय सुख मिळत नसते.म्हणून सुख मिळण्यासाठी आपले चित्त शुद्ध करा.इतर जीवांना दु:ख न देता,सुख दिले तर,चित्त शुद्ध होत असते.चित्त शुद्ध झाले तर भगवंत येत असतो.भगवंत चित्तात आल्यावर सुख मिळत असते.भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनास उपदेश करत असतांना श्रीमद्भगवतगीता या ग्रंथातून म्हणतात----------------                                                                                                                                                                                        ।                    त्र्यैविद्ध्या मां सोमपा पुतपपा--यज्ञरिष्त्वा स्वर्गंतिं प्रार्थयंते  ।                                                                |           ते पुण्यमासाद्ध्या सुरेन्द्रलोक मश्न्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान ।।श्रीमद्भगवत गीता --।।९—२०||   भावार्थ:---तीन वेद जाणणारे यज्ञांत सोमरस प्राशन करणारे आणि त्यायोगे पापांतून मुक्त झालेले यज्ञांनी माझे पूजन करून स्वर्गाची इच्छा करतात.ते इंद्र लोकात प्राप्त होऊन स्वर्गात अलौकिक असे देवाचे भोग भोगतात.                   ||९—२०||                                                                                                                                भक्ति:–भक्ति ही भावनेनुसार-उद्धेशानुसार-हेतूनुसार-मागणीनुसार ठरत असते व त्यानुसार हित-फायदा-फळ-पुण्य-अंतकरण शुद्ध हे साद्धय मिळत असते. भक्ति परिस्थितीनुसार साद्ध्य ठरवते;म्हणून साद्ध्यानुसार परिस्थिती निश्चित कर भक्ति दोन प्रकाराची आहे--------------१---बहिरंगभक्ति.२----अंतरंगभक्ति.                                                                                                                                        बहिरंग भक्ति.ही साधन आहे तर अंतरंग भक्ति हि साध्य आहे,म्हणजे बहिरंग भक्तिकडून अंतरंग भक्तिकडे जाता १---लौकिक फळ:–--कर्म साधनाने लौकिक-इह लोकातले-मृत लोकातले-आपण वर्तमान काळात या लोकात राहतोत,या लोकातले फळ--सुख होय.उदा-– पैसा,मान.                                                                                     २---पारलौकिक फळ:–-कर्म करून--धर्मानुसार वागून-कर्तव्य करून सकाम भावनेने पुण्य करून जो सुखाची अपेक्षा करून जो आचरण करतो त्याला पारलौकिक फळ मिळते.उदा-स्वर्ग.अत:करणपूर्वक सकाम कर्माने व सकाम उपासनेने जो पुण्य करून परलोकाची -वैकुंठ किंवा कैलासातील सुखाची अपेक्षा करतो तो परलोकाला जातो.                                                          ३--- मोक्ष:-कायमचे दु:ख जावे व कायमचे सुखस्वरूप व्हावे;व हा दु:खरूप असलेला संसार पुन्हा प्राप्त होऊ नये म्हणून जो निष्काम कर्माने अंत:करण शुद्ध करून,निष्काम उपासनेने अंत:करण स्थिर करून व जीव-ब्रम्हऐक्यज्ञान संपादून तसेच त्याचा अनुभव घेऊन ज्या अवस्थेस प्राप्त होतो त्यास मोक्ष असे म्हणतात.म्हणून जीवांनी निष्काम परमार्थ करावा.श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून म्हणतात----

|          मोक्ष देईल ज्ञान ।येथे कीर नाही आन ।परी तेचि थारे ऐशे मन ।शुद्ध होवावे ।।ज्ञानेश्वरी--१५--३५।। भक्ति:---भक्ति होण्याकरिता सूक्ष्म व स्थूल शरीराची गरज असते,तरी पण ज्या ठिकाणी प्रामुख्याने मन असते व गौणरूपाने स्थुल शरीर असते त्यास “भक्ति” असे म्हणतात किंवा जेथे कर्मासहित  मन असते त्यास  “भक्ति” असे म्हणतात.                                                                                                                                                                                    |                  दुर्लभम त्रय्यमेवैतत देवानुग्रहेतुकम । मनुष्यत्व मुमुक्षुत्वं महापुरुसंश्रय: ।।                                                                                         तीन गोष्टी दुर्लभ आहेत १--मनुष्य देह २--मुमुक्षु ३--महापुरुष्यांची संगती.ईश्वराच्या कृपेने या ती गोष्टी साध्या होतात.म्हणून आपण ईश्वराची कृपा संपादन करावी.आपणास ईश्वराची कृपा हि निष्काम भक्ती केल्याने होत असते.  श्रीसंत नारदमुनी आपल्या भक्ति—सूत्र या ग्रंथातून सांगतात की--------------------------------------         |        खेच्छालाभादित्यक्ते काले प्रतीक्ष्यमाणे क्षणार्ध्दमपि व्यर्थं  न नेयम ।७७।।नारद – भक्ति –सूत्र                                             सुख, दु:ख, इच्छा,लाभ,आदिचा त्याग करणे व अर्धा क्षण व्यर्थ न घालवणे असे सत्कर्म करणे व असे केलेले सत्कर्म ईश्वरास अर्पण करणे, यास ‘’भक्ति”’असेम्हणतात.।।  नारद--भक्ती--सूत्र।।७७।।                                                                                                                                          भक्ती:---जीवन जगत असतांना---भक्ती करत असतांना,आपणास १--आध्यात्मिक दु:ख,म्हणजे शारीरिक व मानसिक दु:ख,२-- आधिदैविक दु:ख म्हणजे देवतेकडून होणते दु:ख व ३--आधिभौतिक दु:ख म्हणजे इतराकडून होणारे दु:ख होय.असे हे सर्व दु:ख झाले तरी ते दु:ख, कष्ट न वाटता सहन करणे यास "भक्ती" असे म्हणतात.या भक्तीमुळे,जर ती भक्ती निष्काम केली,तर अंत:करण शुद्ध होते व आपणास ज्ञानमार्गाची ओढ निर्माण होते.आपण जर सकाम भक्ती केली तर पुण्य होते,त्यामुळे परलोकातील--स्वर्ग,वैकुंठातील,कैलासातील सुख मिळते पण यामुळे अंत:करण शुद्ध होत नाही.शास्त्र व साधू--संत  सांगतात,की निष्काम भक्तीच करावी,निष्काम भक्ती न केली तर सकाम भक्ती करा.भक्ती न करण्यापेक्षा सकाम भक्ती करा.वास्तविक निष्कामच भक्ती करावी.निष्काम भक्ती करण्याकरीता मान—प्रतिष्ठेचा व जडाचा—धनाचा त्याग करावा लागतो.मनुष्याचे शरीर अमूल्य आहे व दुर्लभ आहे,याकरिता एक क्षण भक्ति--शिवाय वाया न घालवता प्रत्येक क्षण निष्काम भक्तीतच घालावा.यातच आपले परम हित आहे.                                                                                         |              नारदस्तु तदर्पिताखिलाचारता तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति |।१९।।नारद – भक्ति– सूत्र.          परंतु देवर्षी नारदाच्या मतात आपल्या सर्व कर्मांना भगवंताला अर्पण करून आणि भगवंताचे थोडे सुद्धा विस्मरण झाले तर परम व्याकुळ होणे,यास ‘भक्ति’ असे म्हणतात.।।१९।।नारद--भक्ती सूत्र||                                                                                                                                   आपण केलेले सर्व भक्तीचे कर्म भगवंतांच्या चरणी अर्पण करणे,म्हणजे केलेल्या भक्तीच्या फळाची अपेक्षा न करणे व केलेल्या कर्मांचा अंहकार तीळमात्र न येऊ देणे,यास “निष्कामभक्ती” असे म्हणतात,व भगवंतांचे थोडे जरी विस्मरण झाले तर अती दु:खी होणे,यास “निष्कामभक्ती” असे म्हणतात.||१९||                                                                                                                   भगवंत श्रीमद्भगवतगीता या आपल्या ग्रंथातून आपणास भगवंत सांगतात की----------------------                                                                                                                                       |यत्करोषी यदशनासि यज्जुहोषी ददासी यत्।यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुषव मदर्पणम।।श्रीमद्भगवत-गीता-९-२७||                  हे कुंतीपुत्रां,जे जे करशील,जे भोजन करशील,जे यश प्राप्त करशील,जे कांही देशील,जे तप करशील,जे सत्कर्म करशील,ते कर्म मला--ईश्वराला अर्पण कर,यामुळे तुझे अंत:करण शुद्ध होईल,तुझ्या विचारात,आचारात फरक होईल.भगवंतांनी अर्जुनाचे निमित्त करून आपणास—जीवांस उपदेश आचरण करण्यासाठी केलेला आहे.श्रीसंत—महात्मा आचार्य शंकराचार्य म्हणतात की---------                                                                                                                   |                यद्यत्कर्म करोमि तत्त दखिलं शम्भो तवाराधनम ।।शिवमानसपूजा--।।४।।                                                                                      जे जे कर्म करशील ते मला--ईश्वराला अर्पण करावे.यामुळे अंत:करण शुद्ध होते व वागणुकीत--आचरणात परिवर्तन.                 |                                     ----नवविधाभक्ती-----                                                                                                                                                                                                                                  १–श्रवणभक्ती:--- जो स्थिर आसनावर बसून तन-मन आदिने माझी कथा--कीर्तन आदीचे नित्य श्रद्धा ठेवून प्रसन्नतापूर्वक आपल्या श्रोत्र---कान या इंद्रियाद्वारा अमृत रसाचे सेवन करतो,त्याच्या या साधनास “श्रवणभक्ती” असे म्हणतात.                           |                  श्रवणें परिक्षिती तरला—भूपतीस तया।सात दिवसात मुक्ती झाली ।।३।।                                                   परीक्षिताने सात दिवस श्रीमद्भागवतमहापुराण श्रवण केले,म्हणून तो मुक्त झाला.आपणही राजा परीक्षितासारखे श्रवण केले तर आजही आपण मुक्त होऊ शकतोत.                                                                                                                श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून सांगतात की----------------------------                                                                                                                                                                                       |  तैसा मनाचा मारू न करता।आणि इंद्रियां  दु:ख न देतां ।इथ मोक्षु असे आयता ।श्रवणाचीमाजी।।४—४२—२२४||                   मनाला न मारता म्हणजे मनाला कष्ट.--दु:ख न देता,तसेच इंद्रियांनासुद्धा कष्ट--दु:ख न देता श्रवण केले तर ज्ञान होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.म्हणून आपण एकाग्रतेने हा गीतार्थ चांगला म्हणजे मन शुद्ध करून व मन स्थिर करून श्रवण करावा,असे निवृत्तीदास ज्ञानदेव महाराज आपणास म्हणत आहेत.।।२२४।।                                                                                                            श्रीसंत नामदेव आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून सांगतात की-------------------------------                                                                                                                                           ।               श्रवणाचे मिषें बैसावें येऊनि ।साम्राज्य भुवनीं सुखी नांदे ।।५।।नामदेव महाराज ।।गाथा।।                                                                                             आपण—जीवांनी अध्यात्म ग्रंथाचे श्रवण केले म्हणजे आपण--जीव सुखरूप होतो--मोक्ष प्राप्त होतो.                                                                                                                         २– कीर्तन भक्ती:–-- जो अंत:करणपूर्वक भगवंतांच्या जन्मकर्मांचे चिंतन करत प्रेमाने वाणीद्वारा त्यांचा उच्चस्वराने उच्चारण करतो त्याच्या या भजन-–साधनाला “कीर्तनभक्ती “असे म्हणतात.आपण या प्रकारे कीर्तनभक्ती करावी.              |                श्रीशुक आपण करुनि कीर्तन ।उद्धरिला जाण परिक्षिती ।।५।।एकनाथ महाराज गाथा                                                                       श्रीशुकाचार्यांनी कीर्तन भक्ति करून राजा परीक्षितीचा उद्धार केला---मोक्ष---सुखरूप केले---जन्ममरण निवृत्त केले.आपणही कीर्तन भक्ती करावी,त्यामुळे आपला उद्धार होईल—आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होउत,यात तिळमात्र शंका नाही.निश्चित साधनाद्वारे निश्चित साध्ये हे मिळतच  असते. श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या हरिपाठ या ग्रंथातून सांगतात की--------------------------                                                                                                                                                      ।                     न सोडी भावो टाको रे संदेह । रामकृष्णीं टाहो नित्य फोडी|| ज्ञानेश्वर महाराज||                 "रामकृष्ण"या देवाच्या नांवावर हा भाव ठेवा की,त्याच्या नांवाचा उच्चार केला की अंत:करण शुद्ध होते याविषयी शंका कांही घेऊ नको,.निश्चित अंत:करण शुद्ध होतेच. उदा-- वाल्या कोळ्याने फार पाप केले,पण रामनामाचा जप केल्याने त्याचे अंत:करण शुद्ध झाले व त्याच्यात प्रभू रामचंद्रांचा जन्म होण्याच्या अगोदर रामायण ग्रंथ लिहण्याचे सामर्थे आले.                                                                                                                                                                                 श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून सांगतात की-----                                                                                                                                      ।    सगुण चरित्रे परम पवित्रे सादर वर्णावी ।सज्जन वृंदे मनोभावे आधी वंदावी ।।१।।एकनाथ महाराज ||गाथा।। भगवंतांची सगुण चरित्रे हे परम पवित्र असतात.ती चरित्रे अंत:करण शुद्ध करतात, म्हणून ती श्रवण करावी.श्रवण करण्यासाठी संत--महात्मा यांची संगती करून त्यांच्याच मुखातून श्रवण करावी.म्हणून संत--महात्मा यांना वंदन करावे.त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवावी.त्यांची मनोभावे सेवा करावी.प्रेमभरे वैराग्याच्या युक्ती कराव्यात.                                                                                                                                                ।                       करावे कीर्तन ।मुखे गांवे हरीचे गुण.।।१।।तुकाराम महाराज।।                                                                                                                                                                                 कीर्तनातून वैराग्य म्हणजे अनात्म वस्तूचा त्याग करावा.कारण त्यागात आनंद आहे,पण भोगात दु:ख आहे.कीर्तनात हरीचे गुण वर्णन करावेत,हास्य--विनोद करू नये.हास्य--विनोद केल्याने अंत:करण शुद्ध होत नसते,तर अंत:करण अशुद्ध होत असते,पाप जात नसते,तर पाप वाढत असते.म्हणून असे कीर्तन करू नये व ऐकुसुद्धा नये,तर धर्म--शात्र व वेदांत--शात्राचे श्रवण करावे व सांगावे.त्यानुसार अनुकरण करून नंतर सांगावे.                                                                                                                                                ३--–स्मरण भक्ती:-- आपण नित्य परमात्मा यास जाणून सदा आणि सर्वत्र व्यापक जाणून जो संसारात निरंतर निर्भय राहतो,त्यास “स्मरणभक्ती ” असेम्हणतात.श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या  अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की-----------                                                                                         |            हरी नाम घोष गर्जे तो प्रल्हाद ।स्वानंदे प्रबोध झाला त्यासी ।।६।।एकनाथ महाराज ।।गाथा।।                                      हरिनामाचा नेहमी स्मरण करणारा,त्यास स्वानंदाची अनुभूती येते.तो जीव सुखरूप होतो.म्हणून आपण सदा स्मरण भक्ती करावी.||६||                                                                                                                                                                                                                                                                                                    ४---पादसेवनभक्ती:–---सूर्यादयापासून ते झोपेपर्यंत सेव्याची अनुकूलतेकडे ध्यान देऊन मन आणि इंद्रियद्वारा निरन्तर सेवा करतो तीस “सेवनभक्ती” म्हणतात.आपणही सेवन भक्ती करावी.                                                                                                                                                                                                                             |           नामाचा महिमा स्वयं जाणे रमा ।प्रिय पुरुषोत्तमा झाली तेणे ।।८।।एकनाथ महाराज ।।गाथा।।                                      नामाचे महत्व फार आहे,याचा अनुभव रमा जी पुरुषात्माची प्रिय आहे,तिला अनुभवला आला.म्हणून आपण रामनामाचा उच्चार करून अनुभव घ्यावा.श्रीसंत तुकाराम महाराज हे आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून सांगतात कि------                   |                                     दिन रजनी हाच धंदा ।गोविंदाचे पवाडे ।।१।।तुकाराम महाराज -।।गाथा।।                                                                                  दिवस रात्र आम्ही गोविंदाचे स्मरण करत राहतोत,त्याशिवाय आम्हास चैन पडत नाही.करमत नाही,तृप्ती होत नाही.म्हणून आपणही स्मरण भक्ती करावी.||१||                                                                                                                                                                                                ।                               अव्याकृत भजनात ।।नारद भक्ती सूत्र ।।---अखंड भजन करणे.               ५--दास्य भक्ती:–---आपलेला प्रभुचा सेवक समजून अंत:करणपूर्वक सेवेने  स्वामीचे नेहमी प्रेम प्राप्त करून घेतो त्यास “दास्य भक्ती “म्हणतात.आपणही दास्यभक्ती करावी.                                                                                                                                                                                             ।                          सेव्य सेवकपण जाणे तो मारुती ।स्वामी सीतापती संतोषला ।।१३।।एकनाथ महाराज ।|गाथा।।                                                                                                                                                                  ।                         हरी पदांबुज सुकुमार कोवळे ।तेणे करकमळे अखंडित ।।९।। एकनाथ महाराज ।।गाथा।।                                                     सेव्याची सेवकाने कशी सेवा करावी याचा अनुभव मारुती—हनुमान यांना आहे,तसा अनुभव आपल्याला येण्याकरिता आपणही सेवक होऊन सेवा करावी.म्हणजे आपणास त्यांच्यासारखा सेव्य—सेवकपणाचा अनुभव येईल.त्यामे सीतापती जो राम तो संतुष्ट होईल.तो संतुष्ट झाला म्हणजे आपल्यावर प्रसन्न होईल. आपले जीवनाचे सार्थक होईल.||१३||                                                                                                                                                                                    श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की-----------------------------                                                                                                                                                ।                ज्ञानदेव म्हणे गुरूचा मी दास ।नेणे साधन आन कांही ।।ज्ञानेश्वर महाराज गाथा|                                                                                 |                 दास्यत्व निकट हनुमंते केले । म्हणोनि देखीले राम चरण ।।                                                             परमार्थाचे,कायेने,वाचेने,मनाने त्यांचीच सेवा करतो,त्यांच्याच आज्ञांचे पालन करतो. त्यामुळे माझी त्यांच्यावरच श्रद्धा आहे,यामुळे मी अनेक साधन आहेत,तरी पण मी,अनेक साधनांपैकी सद्गुरू या साधनेला सर्व साधनात अधिक महत्व देतो.त्यामुळे त्यांचाच मी दास होतो साध्यापर्यंत जाऊन, मला साध्याचा अनुभव आला आहे.याकरिता आपणही सद्गुरूंचा दास होऊन,त्यांच्या आज्ञांचे पालन करून सा.ध्यापर्यंत जाऊन साध्याचा अनुभव घ्यावावयास पाहिजे.                                                                                                                                                                                                                                   ६ — अर्चनभक्ती:– आपल्या धन-वैभावानुसार, शास्त्र विधीनुसार परमात्म्यास नेहमी पादादि १--आवाहन--देवाला बोलावणे.२--आसन--देवांना बसण्यासाठी आसन टाकणे. ३--स्नान --जल, दुग्ध स्नान,दधि स्नान,घृत स्नान,मधु स्नान,शर्करास्नान, असे ४--पंञचामृताने स्नान घालून पुन्हा शुद्ध पाण्याने स्नान घालावे. ५--वस्त्र,६--गंध,७--कुंकुम,८--अक्षत,९--पुष्प,१०--बिल्वपत्र--दुर्वांकुर,११--अबीर --गुलाल,१२--धूप,१३--दीप,१४—नैवेद्द--ऋतुतील फळ,१५--तांबूल,१६--आरती-- या पादादि सोळा उपचारांनी जो समर्पण करतो, त्यास “अर्चनभक्ती” असे म्हणतात.                                                                                                                                                  |               हरी पदांबुज सुकुमार कोवळे ।तेणे करकमळे अखंडित ।।९।। एकनाथ महाराज ।।गाथा।।।            |७–वंदन भक्ती:–--जो अंत:करणपूर्वक ध्यान वाणीने वंदन करून अष्टांगाचा जमिनीला स्पर्श करून,जो ईष्टदेवतेला वंदन करतो; त्यास “वन्दनभक्ती” म्हणतात.                                                                                                                                                                          श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अंभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की--------                                                                                                                                                                                     ।              करुनि वंदन घाली लोटांगण ।स्वानंदे निमग्न झाला तेणे ।।११।।एकनाथ महाराज ।।गाथा।।                ।                  गायीचिया मागे श्रीकृष्ण पाऊले ।अक्रुरें घातले दंडवत ।।एकनाथ महाराज.।।गाथा||                                  भगवंत यांना वंदन करतात,म्हणजे शरीराने,वाचेने,मनाने इतर जीवाची सेवा करतात.त्यामुळे ते ज्ञानमार्गात येऊन ज्ञान प्राप्त करून घेतले.त्या ज्ञानाचा अनुभव घेतला म्हणजेच त्यामुळे त्यांना स्वानंदाची अनुभूती आली.||११||                                                                                                                ८–सख्यभक्ती:–--ईश्वर मंगल किंवा अमंगल म्हणजेच सुख किंवा दु:ख काहीही देवो ,ते सर्व माझ्या सुखासाठीच आहे असा दृढ विश्वास आसने यास “सख्यभक्ती” म्हणतात.                                                                                                                                                                              श्रीसंत ज्ञानेश्वर आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की-------------------------                                                                                                                                                |                   सख्येपणे अर्जुन नरनारायण । सृष्टी जनार्दन एकरूप ।।४।।ज्ञानेश्वर महाराज||गाथा।।                                                                                                                                                                                                              अर्जुनाने भगवंतांशी सख्येपणे म्हणजे एकरूप होऊन भक्ती केली,म्हणून त्याला परमात्मा सर्व सृष्टीत आहे असा अनुभव आला.तसे आपणही संख्येपणे भक्ती केली तर आपणासही अनुभव येईल.||४||                                                                                                                                                                          ९–आत्मसमर्पणभक्ती:---देह आदि ज्या काहीसुद्धा आपली कोठेही जाणारी वस्तू आहे.ती सर्व भगवंताच्या प्रसन्नतासाठी त्यांना समर्पितकरून करून निर्वाहाच्या चीन्तारहित होणे.यास “आत्मसमर्पणभक्ती “असे म्हणतात.                        |                आत्मनिवेदन करुनिया बळी ।झाला वनमाळी द्वारपाल ।।१६।।एकनाथ महाराज ।।गाथा।।                                                                                श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात कि,बळीने आपले सर्व कांही भगवंतास समर्पण केले म्हणून भगवंत बळीचे द्वारपाल झाले.सेवा करण्याची त्यांना संकोच कांही वाटला नाही.म्हणून आपण सर्व काननी भगवंतांस समर्पण करून आत्मसमर्पण भक्ती करून सार्थक करावे.||१६||                                                                                                                                                                                     । ये  दारागार पुत्राप्तान  प्राणां वित्तं मिमं परम ।हित्वा मां शरणं याता कथं स्तं त्यक्तु मुत्सहे ।।महाभारत|| स्त्री,पुत्र,प्राण,धन या सर्वांचा त्याग करून जो मला शरण येतो.त्याचे मी हित करतो. ||महाभारत||                                                                                                                                                                                                 ३---ज्ञान:– ज्ञान म्हणजे--------                                                                                                         |             श्लोकार्धेन प्रवक्षामी यदुक्तं ग्रंथ कोटिभि:|ब्रम्ह सत्यं जगन मिथ्या जीवो ब्रहमैव  नापर: ।।                                                  कोट्यावधी ग्रंथात जे सांगीतले आहे, ते या अर्ध्या श्र्लोकात श्र्लोकात सांगीतले आहे.सर्व ग्रंथात मुख्य सिद्धांत तीन आहेत-----१–--ब्रह्म सत्य.२–--जगत मिथ्या.३ जीव ब्रम्हाहून वेगळा नाही म्हणजेच जीवब्रम्हरूपच आहे.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           ज्ञानाचे प्रकार:--- १-परोक्ष ज्ञान .२---अपरोक्ष ज्ञान.  

  |                 अस्ति ब्रम्हेति  चेद  वेद परोक्षम ज्ञान मेव च ।  पंचीकरण ग्रंथ ।।                                                                                                                                                                                                          १--परोक्ष ज्ञान:---परोक्ष ज्ञान म्हणजे,जे ज्ञान शब्दाने कळाले आहे,पण अनुभवला आले नाही.”ब्रह्म आहे” यास “परोक्ष ज्ञान” असे म्हणतात.                                                                                                                                                            त्याचे मी हित करतो.म्हणजेच अत:करणावर परिणाम -बदल झाला नाही,वासना गेल्याल्या–नाहीशा झालेल्या नाहीत,कारण त्यांनी निष्काम कर्म न करता,सकाम कर्म करून-पुण्या करत आहेत किंवा इंह लोकातील–मृत्यू लोकातील पैसा, मान,प्रतिष्ठेची अपेक्षा करत आहेत,म्हणून त्यांची ती अपेक्षा कदाचित पूर्ण होईल,पण त्यांचे अंत:कारण शुद्ध न झाल्यामुळे व निष्काम उपासना न केल्यामुळे अंत:करण स्थिर न झाल्यामुळे त्यांना अपरोक्ष ज्ञान होणार नाही.जोपर्यंत अपरोक्ष ज्ञान होणार नाही,तोपर्यंत जन्म-मरण नाहीसे होणार नाही.म्हणजेच कायमचे दु:ख नाहीसे होणार नाही व कायमचे सुखरूप होणार नाहीत.प्रत्येक जीवाची ही इंच्छा आहे कि माझे कायमचे दु:ख जावे व मी कायमचे सुखरूप व्हावे,याकरीता अपरोक्षच ज्ञान प्राप्त करून घेणे अत्यंत गरजेचेच आहे.                                                                                                                           २----अपरोक्ष ज्ञान:--"मी ब्रम्ह आहे "याचा साक्षात्कार होणे--अनुभव येणे यास “अपरोक्ष ज्ञान” असे म्हणतात.                                                                       ।                                               अहंब्रम्हेति चेदवेद साक्षात्कार:स उच्यते ।।       |                                                                                              ज्ञान दोन प्रकार:-- १--–परमात्म्याचेज्ञान—जागण्याचे ज्ञान. २--–संसाराचे ज्ञान-–जगण्याचे ज्ञान.  

१---परमात्म्याचे ज्ञान:–--परमात्म्याचे ज्ञान म्हणजे परमात्मरूप होण्याचे ज्ञान – सुखरूप होण्याचे ज्ञान -कायमचे दु:ख जाण्याचे व कायमचे सुखरूप होण्याचे ज्ञान. २---जगण्याचे ज्ञान:---संसाराचे ज्ञान,जिवंत राहण्याचे ज्ञान,अनात्माकार वस्तूचे ज्ञान,संसारातील विषयाचे ज्ञान यास जगण्याचे ज्ञान असे म्हणतात.                                                                                                               |                                    त्रिगुण असार निर्गुण हे सार । सारासार विचार हरिपाठ ।।१।।                                                                                                                 |              भूस बीज एकवट ।उपनिता राहे घनवट । उदे ते फलकट जाणो आले.।।अ.२--श्लो.१६ओ१३०।।ज्ञानेश्वरी ।।. वैराग्य:– वैराग्य म्हणजे या – मृत्यु लोकातले त्याचप्रमाणे परलोकांतले भोग भोगण्यासंबंधाने इच्छेचा अभाव म्हणजे विषयाचा त्याग – विषय,पैसा,प्रतिष्ठा, नकोसे वाटणे, कारण विषयांच्या भोगामूळे यमपुरी, चौऱ्याऐंशी योनीच्या शरीराला जाऊ न दु:ख भोगावे लागते, म्हणून विषयाचा ते त्याग करतात. श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथात म्हणतात की----------                                                                                   ।                   विटले हे चित्त प्रपंचापासून । वमन ते मनी बैसलसे ।।२।।तुकाराम महाराज गाथा ।।                                                                                                          हे चित्त प्रपंचापासून विटले आहे,कारण प्रपंच हा दु:खरुप आहे.कष्टप्रद आहे यात विश्रांती मुळीच नाही.मला विश्रांतीची गरज आहे.म्हणून माझे चित्त संसाराला विटले आहे.संसार ओकून टाकावा असे मला वाटत आहे.एवढी त्याच्याविषयी मला घृणा झाली आहे.||२||                                                                                                                                                        |     बाह्यस्पर्शेषवसक्तात्मा विन्दत्यातमनि यत् सुखम । स ब्रम्हयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयम्शनुते ।।२१।।                                               बाह्य विषयांमध्ये ज्याचे अंत:करण आसक्त नाही,म्हणजे विषयांचा भोग  घ्यावा असे न वाटता त्याग करावा असे वाटणे यामुळे आत्म्याचे सुखच घ्यावे असे वाटते व त्यासाठी तो सतत प्रयत्न करून, ब्रम्हाच्या सुखाची अनुभूती घेतो. श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथात म्हणतात की--------------------                                                                                                                                                            |       ते हे विषयवैराग्य । जे आत्मलभचे सभाग्य ।येणे ब्रम्हानंदा योग्य ।जीव होती ।। अ १३ – ओ. ५२||                       १---वैराग्य:--- ज्याला विषयवैराग्य म्हणून जे म्हणतात ते हेच होय व हेच आत्माप्राप्तीचे परम भाग्य होय, त्याच्याच योगाने साधक जीव ब्रम्हानंदाचे सुख उपभोगण्यास योग्य होतात.विषयभोगात सुख नसून विषयाच्य त्यागात – भोग न घेण्यात सुख आहे असे आपणास न कळल्यामुळे आपण विषयाचा त्याग करीत नाहीत ,तर साधू-संतांना ते कळल्यामुळे ते विषयांचा त्याग करतात – जे विषयांचा त्याग करितात त्यांनाच साधू – संत म्हणावे.ते हेच वैराग्य होय.हेच वैराग्य आत्मप्राप्तीचे–मोक्षाचे–कायमचे दु:ख जाण्याचे व कायमचे सुखरूपतेचे साधन आहे. “माझे कायमचे दु:ख जावे व मी कायमचा सुखरूप व्हावा “हीच प्रत्येक जीवाची इंच्छा आहे,पण त्याची ही इंच्छा पूर्ण होत नाही, कारण त्याचे साधन चूकले आहे ,म्हणून त्याने ज्याचा मार्ग-साधन योग्य आहे.साधू-संताचे मार्गदर्शन घेऊन साधनांचा अवलंब करावा म्हणजे तो जीव सूखरूप होईल.याकरिता विषयांचा त्याग करावा,जो जीव विषयांचा त्याग करील तो परम भाग्यवान होय.वैराग्यामूळेच साधक जीव कायमचे दु:ख जाण्यास व कायमचे सुखरूप होण्यास-मोक्षास–आपली इंच्छा पूर्ण होण्यास-उपभोगण्यास योग्य होतात.||अ—१३—ओ—५२२||                                                २---विवेक:–-- विवेक म्हणजे,आत्मस्वरूप नित्य आहे आणि त्याच्या व्यतिरिक्त सर्व अनित्य आहे असा जो मनाचा निश्चय त्याचे नांव “विवेक” होय. नित्य म्हणजे जी वस्तू तीनही काळात—भूतकाळ वर्तमान काळ,भविष्य काळ,या काळात असते अशा वस्तूस “नित्य वस्तू” असे म्हणतात. नित्य वस्तू सुखरूप असते.उदा– परमात्मा-ब्रहम.                                                                                                               श्री संत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या हरिपाठ या ग्रंथात म्हणतात की---------------------                                                                                                                                                     ।                     त्रिगुण असार निर्गुण हें सार ।सारासार विचार हरिपाठ ।|१।।                                                                                        ।  नीतिमात्मस्वरूपं हि दृश्यम तद्विपरीतगं ।एवं यो निश्चय:सम्यगविवेको वस्तुन: स वै ।।अपरोक्ष अनुभूती|| आत्म स्वरूप नित्य आहे,आणि दृश्य हे अनित्य आहे.या निश्चयास “विवेक” असे म्हणतात.म्हणजे सत्व गुण,रजो गुण,व तमोगुण हे असार आहे. असार म्हणजे न घेण्यासारखे,टाकून देण्यासारखे,दु:ख देणारे आहे. ज्याप्रमाणे भूईमूगाच्या शेंगात, शेंगाचे टरपल,व शेंगदाणा आहे,शेंगादाण्यात चोथा व तेल आहे. या सर्वांत तेल हे सार आहे,तर टरपल व चोथा असार आहे,म्हणून आपण यातील अशा असार भागांचा त्याग व सार भागाचा भोग घेतोत. यातील सार भागापासून सुख मिळते तर,असार भागापासून दु:ख मिळते.याचा आम्हास नेहमी अनुभव आहे. त्याचप्रमाणे जग म्हणजे भुईमुगाची शेंग व त्यातील शरीर व मन,हे असार आहे,तर त्यातील तेल म्हणजे परमात्मा हा सार आहे.बैलास भुईमुगाच्या शेंगातील टरपल म्हणजेच असार व सार भाग म्हणजेच तेल वेगळे करता येते का ?ते बैल दोन्ही मिळून भोग घेते का,वेगळे करून भोग घेते.तर ते दोन्ही मिळून भोग घेते. त्यातील त्यास आपण सार भाग जे तेल आहे,ते पाजले तर,ते आवडीने पेईल की पिणार नाही?अर्थात आवडीने पिऊन त्याला पहिल्यापेक्षा बरे वाटेल.त्याला तेल दिले तर बरे वाटेल.शेंगा दिल्या तर मध्यम वाटेल,व भुईमूगाचा फक्त पालाच दिला तर काय वाटेल. अधम वाटेल. तेल,भुईमुगाच्या शेंगा,भुईमुगाच्या पाला यापैकी कांहीच न दिले तर काय वाटेल ?यापैकी काहीही होऊ शकते?त्याप्रमाणे संत --महात्मा जगातील सार भागाचे ग्रहण करतात तर आपण असार भागाचे ग्रहण करतो. आपणास सार भागाचे कसे ग्रहण करावे हे कळत नाही,बैल व मनुष्यात शरीरात फरक आहे,पण संत --महात्मा यांच्या शरीरात कांहीच फरक नाही. त्या दोघांची शरीरे सारखीच आहेत. संत --महात्मा यांनी जसे प्रयत्न केले,तसे इतर मनुष्यांनी प्रयत्न केले तर,तेसुद्धा संत -महात्मा यांच्यासारखे सार भागाचे ग्रहण करू शकतात. फक्त प्रयत्न करण्याचीच गरज आहे.प्रयत्न केले तर त्याला फळ असतेच.      

अनित्य:– अनित्य म्हणजे जी वस्तू काही काळात असते व काही काळात नसते अशा वस्तूस अनित्य वस्तू असे म्हणतात. अनित्य वस्तू दु:खरूप असते म्हणून अनित्य वस्तूचा त्याग करावा व नित्य वस्तूचा स्वीकार करावा. श्रीमद्भगवतगीतेत श्रीभगवंत अर्जुनाला उपदेश करत असतांना म्हणतात की----------------------------                                                                                                                                          |                        अनित्यमसुखं लोकमिम प्राप्य भजस्व माम् ।।भगवतगीता।।                                                                                                नाशिवंत आणि दु:खी जगतात प्रवेश केल्यावर त्यांनी माझी भक्ती करावयास पाहिजे.उदा — जग,विषय.                                                                             श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथात म्हणतात की-----------------------------                                                                                                                                       ।          तेवि विषयांचे जे सुख ।ते केवळ परम दु:ख ।परी काय की जे मूर्ख ।न सेविता न सरे ।।ज्ञानेश्वरी||                                                          विषयामुळे सुख न मिळता दु:ख मिळते ही वस्तुस्थिती आहे,पण विवेक—विचार न केल्यामुळे जीवास असे अज्ञानामुळे कळत नाही.याकातीता संत—महात्मा यांची संगती करून,योग्य ते कळून घेण्याचा प्रयत्न करावा,पण,तसे कळत नाही. ||ज्ञानेश्वरी||||१०|| भावार्थ:----कलियुगातील लोक काल याचे भक्ष झालेले आहेत.म्हणजे अधर्मांनी वागत आहेत.त्यामुल्र ते जीव यामापुरीला जाऊन व चौऱ्याऐंसी योनीस जाऊन दु:ख भोगत आहेत.जीवांचे दु:ख जावे व त्यांना सुख मिळावे म्हणून श्रीमद्भागवत ग्रंथ व्यासांनी लिखाण करून ठेवला आहे.त्या ग्रंथात निष्काम कर्म,निष्काम उपासना व ज्ञान यांचे प्रतिपादन केलेले आहे.म्हणून हा ग्रंथ श्रवण करून मोक्ष प्राप्त करून घ्यावा.||११||                                                                                                                                                                    |                   एतस्मादपरं किञ्चिन्मन: शुद्धयै न विद्यते | जन्मातरे भवेत्पुण्यं तदा भागवतं लभेत् ||१२||        |      अर्थ:---हे शौनका,कलियुगांत कालरूप सर्पाच्या दंशापासून होणाऱ्या दु:खाचा नाश व्हावा (मृत्युपासून भय उत्पन्न होऊं नये)एतदर्त्र श्रीशुकाचार्यांने श्रीमद्भगवतनामक शात्र सांगितले आहे.||११||                                                                                                                                                                                                       भावार्थ:----हे शौनका,ज्यावेळीं शुकाचार्य,परीक्षित् राजाला भागवतसंबंधी कथा सांगण्याकरितां येऊन बसले त्यावेळीं सर्व देव,हातांत अमृताचा कलश घेऊन त्याठिकाणी आले.बहुतेक  जीव हे स्वार्थी  असतात,म्हणून “अमृत हे विनाशी आहे व ज्ञानामृत हे अविनाशी आहे,” हि वस्तुस्थिती आहे.ज्या जीवांनी मानव देहात असतांना सकाम परमार्थ करून विषयांचा भोग मिळावा म्हणून पुण्य संपादन केले व मृत्युनंतर पुण्याच्या प्रभावामुळे स्वर्ग लोकास विषयांचा भोग भोगण्याकरिता गेले.त्याठिकाणी त्यांना असे दिसून आले कि,यांच्या अगोदर जे जीव त्या ठिकाणी होते त्यांचे पुण्य संपल्यामुळे ते मृत्युलोकात दु:ख भोगण्यासाठी चौऱ्यालक्षयोनीस जाऊ लागले असे त्यांना प्रत्यक्ष दिसू लागले,म्हणून ते मृत्यू लोकात श्रीमद्भागवत कथा ऐकण्यास येऊ लागले.त्यासाठी ते स्वर्गातील अमृत देऊन ज्ञानामृत मागू लागले,पण त्यांना कोणीही ज्ञानामृत दिले नाही.त्यामुळे ते निरास होऊन स्वर्गात परत गेले.वास्तविक पाहता आपण आता मृत्यू लोकात आहोत व श्रीमद्भागवत कथा दररोज संत—महात्मा विनामुल्य सांगत आहेत.म्हणून हि सुवर्ण संधी न सोडता श्रीमद्भागवत कथा श्रवण करावी.यात मुळीच हयगय करू नये,कारण हा मृत्यू लोक,हा मानव देह व संत महात्म्यांचा सत्संग ब्रह्मांडात इतर ठिकाणी नाही,म्हणून आताच,याच क्षणाला निरंतर श्रीमद्भागवत श्रावण करून परम हित करून मनुष्य देहाचे महासार्थक करून घ्यावे.भगवंतांनी यासाठीच मानव—मनुष्य देह आपणांस दिलेला आहे.मानद देह निहामी मिळत नसतो.योगायोगाने जेव्हा पाप—पुण्य जेव्हा समान होईल,तेव्हाच देह मिळत असतो.ज्याप्रमाणे आंधळ्यास हात उंचावून टाळी  वाजवावी व त्या टाळीत कावळा सापडावा,त्याचप्रमाणे योगायोगाने पाप—पुण्य समान व्यावे व तेव्हा नरदेह मिळावा हा योगायोग आहे,कारण पाप किती आहे व पुण्य किती हे आपणास माहित नसते.पाप—पुण्य योगायोगाने समान होत असते.म्हणून आपणास वर्तमान काळात मृत्यू लोकात असून मनुष्य देह मिळालेला आहे.म्हणून या सुसंधीचा सदोपयोग करून सत्संगाद्वारे परमहित करून घ्यावे||११|| अर्थ:---अंत:करणाची शुद्धी होण्यास ह्या श्रीमद्भागवतावाचून दुसरे कांहीच साधन नाहीं.असें जरी आहे तरी सर्वांनाच याची प्राप्ती होईल असे नाही ;जर,जन्मांतरीं पुण्य संपादन केलें असेल तरच या श्रीमद्भागावाताचा लाभ होईल ||१२||                                                                                                    भावार्थ:----भागवतशात्र असा ग्रंथ आहे कि,त्या ग्रंथाचे श्रवण केले म्हणजे अंत:करण शुद्ध होते,अंत:करण स्थिरही होते व ज्ञान प्राप्त होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.कारण कि या ग्रंथात कर्म,उपासना व ज्ञान याप्रकारे तिन्ही मार्गाचा उपदेश केलेला आहे.प्रत्येक जीवात तीन दोष असतात.प्रथम दोष म्हणजे मल दोष म्हणजे पापांची वासना---इतराकडे जे आहे,ते धर्माने न वागता अधर्माने म्हणजे मेहनत---कष्ट न करता माझ्याकडे यावेत,त्यावर माझी मालकी होऊन त्या वस्तूचा भोग मी घ्यावा.असी जी भावना—वृत्ती तिला “मलदोष” असे म्हणतात.भगवंतांच्या कथा व संत—महात्मा यांच्या कथा ऐकून व त्या कथेप्रमाणे वागण्याचा प्रयत्न केल्याने पापवासनेचा क्षय---कमी होतात,त्यामुळे जीव अधर्माप्रमाणे वागत नाही.त्यामुळे त्याचा मलदोष नाहीसा होत असतो.दुसरा दोष आहे मनाची चंचलता,यामुळे जीवाचे मन चंचल होते,म्हणजे संकल्प किंवा विकल्प करते---म्हणजे असे वागू का?तसे वागू?कोणताही एक निर्णय घेत नाही.निर्यय घेतल्याशिवाय म्हणजे निश्चय केल्याशिवाय कृती करत नाही.असी त्याची संधिक्त वृत्ती होते.अशा अवस्थेत जीव दु:खी असतो,म्हणून जीवांनी योग्य निर्णय घेऊन कृती करणे जरुरी असते.हाच “चंचलता” दोष आहे,हा दोष घालवण्याकरता भागवतकथा मन लावून म्हणजे मन एकाग्र करून ऐकावी.मन एकाग्र करून म्हणजे मन स्थिर करून---भागवत कथा ऐकत असतांना आपल्या मनात संसारातील विचार न येऊ देता—इतर विषय न येऊ देता त्या कथेतच आपले मन स्थिर करून कथा ऐकावी,म्हणजे मनाची चंचलता हा दोष नाहीसा होतो.आता तिसरा व शेवटचा दोष आहे,तो म्हणजे आवरण दोष होय.अज्ञान म्हणजे आपणच आपल्याला “मी कोण”  असे न कळणे होय.यास “आवरणदोष” असे म्हणतात.भागवत ग्रंथाचे श्रवण केले असता मी कोण आहे हे यथार्थज्ञान होते,त्यामुळे आपणास देह मी नसून,मन मी नसून.जीव मी नसून मी परमात्मा मी आहे असे ज्ञान होते.असे ज्ञान झाल्यानंतर त्या ज्ञानाचा अनुभव घेतला असता जीव सुखरूप होतो.याकरिता आपण सर्वांनी आपले स्वरूपाचे ज्ञान होण्यासाठी संत महात्मा यांची संगती करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||१२||                                                                                        अर्थ:----हे शौनका,ज्यावेळी शुकाचार्य,परीक्षित राजाला भागवतसंबंधी कथा सांगण्याकरिता सभेत येऊन बसले त्यावेळी सर्व देव हातांत अमृताचा कलश हातात घेऊन त्याठिकाणी आले.||१३||                                                                                                                                  अर्थ:---आणि स्वकार्य साधण्याविषयीं कुशल अशा त्या सर्व देवांनी श्रीशुकाचार्याला नमस्कार करून असे सांगितलें कीं-----हे शुकाचार्या,हें (आम्ही आणीलेलें)अमृत घेऊन त्याजबद्द्ल आम्हांस कथारूप अमृत द्दावे.||१४||                                                                                                                                                                                             भावार्थ:---स्वर्गातील देव शुकमुनिंना अमृत देऊन त्या मोबदल्यात ज्ञानामृत घेण्याकरिता राजा परीक्षिताच्या कथेत आले होते.कथेत आल्यानंतर देव म्हणतात कि,”हे शुकाचार्या !आम्ही स्वर्गाहून अमर होण्याचे अमृत आणले आहे,ते आपण राजा परीक्षितास देऊन आम्हाद श्रीमद्भागवत कथेचे ज्ञानामृत सेवन करण्यासाठी श्रवण करण्याची आज्ञा—कृपा असावी.||१४||                                                                                                                                                                      अर्थ:---असा विनिमय (एकमेकांची वस्तू एकमेकांस देण्याची उलटापालट )केला असतां,तक्षकापासून मरण येईल म्हणून भयभयीत झालेल्या राजानें हें खरोखरचें अमृत प्राशन करावें आणि आम्ही सर्वजण श्रीमाद्भागवत अमृत प्राशन करुं ||१५|| भावार्थ:---स्वर्गांतील राजा इंद्र व देवता म्हणतात कि----आपण वस्तूचा विनिमय करूत म्हणजे आम्ही आमच्या स्वर्गाहून आणलेले अमृत राजा परिक्षीतांना देऊत व त्या मोबदल्यात श्रीमद्भागवतातील ज्ञानामृत आम्हा स्वर्गातील देव—देवतांना द्दावे.अशी आमची तुम्हा सर्वांना—श्रीशुकाचार्यांना व राजा परीक्षितांना विनंती आहे.यामुळे राजा परिक्षीतांचे व आमचे कल्याण होईल.||१५||                                                                                                                                                                                         अर्थ:--- असें कोणीकडे भाषण श्रवण करून,य:कश्चित् कांचेचा मनी कोणीकडे !व अमूल्य महामणी (मोठेंरत्न)कोणीकडे !!तसेंच ,स्वर्गलोकींचें अमरत्व करणारेंअमृत कोणीकडे ?आणि या लोकींचे  मोक्षपदसुध्दां देणारें’ कथामृत कोणीकडे ,असा विचार करून श्रीशुकाचार्य ,देवांच्या ठकपणाविषयीं मोठ्यानें हंसला ||१६||                                                                                                        भावार्थ:---स्वर्गातील देव शुकाचार्यांना स्वर्गातील अमृत,जे कि फक्त आयुष्य वाढवते,पण अमर करू शकत नाही.असे अमृत देऊन,त्या मोबदल्यात ज्ञानामृत घेण्याच्या विचाराने गेले होते.असे हे अमृत स्वर्गात मिळत नाही.असे अमृत मिळण्याकरिता विशिष्ट अधिकार लागतो,तो अधिकार देवांजवळ नाही.अधिकार नसतांना ते अमृत मिळत नाही,असे त्या देवांना कळत नव्हते,कारण स्वर्गातील देव अज्ञानी होते.स्वर्गातील अमृत पुण्य तोपर्यंत आयुष्य वाढवते व जीव-ब्रह्मऐक्यअनुभविकज्ञान कायमाचेचचेच म्हणजेच परमात्म्यासाराखेच  अनादि—अनंत करते.म्हणून आपण मानव देहास प्राप्त झाल्यानंतर सत्संग करून “जगत हे मिथ्या आहे व ब्रह्म सत्य आहे,जीव परमात्म्याहून वेगळा नाही असा द्दृढ निश्चय करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.अशा रीतीने मानव देहाचे सार्थक करावे.स्वर्गातील देवांचा ठकपणा हा दोष पाहून हंसू आले.||१६||                                                                                                                                                                                                                                                          |                         अभक्तांस्तांश्र्च विज्ञाय न ददौ स कथामृतम् | श्रीमद्भागवती वार्ता सुराणामपि दुर्लभा ||१७||                                                                                                                                              अर्थ:---आणि ते देव भगवद्भक्त  नाहींत असें जाणून त्यांस हे शौनक,पूर्वीं ब्रम्हदेव,त्या भागवत कथामृताच्याच योगानें परीक्षित् राजाला मोक्ष प्राप्त झाला असें पाहून आश्चर्यचकित झाला आणि त्यानें आपल्या सत्यलोकांत तुला बांधून तिच्या एकाबाजूला यज्ञ ,याग,जप ,तप ,पुराणे,इतिहास इत्यादी साधनें व दुसऱ्या बाजूस हें श्रीमद्भागवत घालून त्यांचें वजन केलें ||१८||   भावार्थ:---स्वर्गातील देव भगवत—भक्त नसतात,कारण ते सकाम म्हणजे विषयांचेच भक्त असतात.जे विषयांचेच भक्त असतात ते देवाचे भक्त नसतात,म्हणून विषयांचे भक्त ब होता देवांचेच भक्त होण्यासाठी निष्काम परमार्थ करावा.म्हणजेच देवांकडे संसारातील कांहीच मागणी न करता केलेले कर्म ईश्वर चरणी निष्काम बुद्धीने अर्पण करावे.भागवत कथा श्रवण करून,राजा परीक्षितला मोक्ष प्राप्त झाला,हे ऐकून ब्रह्मदेवाला आश्चर्य वाटले होते.म्हणून ब्रह्मदेवाने इतर साधने व श्रीमद्भागवत साधन यांचा तौलनिक आभ्यास करून पाहिला-----||१८||                                                                                                                                                 अर्थ:---तेव्हां तीं सर्व साधनें प्रभावानें कमी असल्यामुळे हलका होऊन वर गेलीं व हें श्रीमद्भगवत, प्रभावानें अधिक असल्यामुळें जड होऊन खालीच राहिलें. तेव्हां तेथे असलेल्या सर्व ऋषींस मोठे आश्चर्य वाटलें||१९||                                                                                                                     भावार्थ:----यज्ञ,याग,जप,तप,पुराणे,इतिहास इत्यादि साधनांचा प्रभाव गुणवत्तेने फारच कमी असल्यामुळे व श्रीनाद्भागवत प्रभावाने म्हणजे गुणवत्तेने अधिक असल्यामुळे जड भरले. म्हणून आपण श्रीमद्भागवत कथा श्रवण करण्याची मुळीच हयगय करू नये.आपले संसारातील कामे कमी करून श्रीमद्भागवत कथा श्रवणी  करावी. याचा अर्थ इतर साधने करू नयेत असा शात्रांचा म्हणण्याचा नसून श्रीमद्भागवत शात्र जरून श्रवण करावे,कारण त्य श्रीमद्भागवत शात्रात आपल्या ठिकाणी जे जन्मताच तीन दोष आहेत,ते तीनही दोष घालविण्याचे समर्थे श्रीमद्भागवत शात्रात आहेत व वरील इतर जी साधने आहेत,त्यांच्यात त्यापैकी एकाच दोष घालविण्याचे समर्थे आहेत.तीन दोष घालाविल्याशिवाय मोक्ष मिळत नाही.म्हणून श्रीमद्भागवत सातर श्रवण आवश्य करावे,त्यामुळे आपणांस महालाभ—मोक्ष प्राप्त होतो.||१९||                                                                                                                                                                                                                                             |                                  मेनिरे भगवद्रूपं शास्त्रं भागवतं कलौ | पठनाच्छ्रवणात्सद्यो वैकुण्ठफलदायकम् ||२०||                                                                                                                              अर्थ:---आणि त्यांनी,यापृथीवर भगवद्रूप भागवत नामक शास्त्र  हें श्रवणाच्या योगानें व पठाणाच्या योगाने तत्काल वैकुंठ रूप(मोक्ष )देणारें आहे असें मानिलें ||२०||                                                                                                                                                     भावार्थ:---वर्तमानकाळात जे युग चालू आहे,त्याला “कलियुग” म्हबतात.१---सत्ययुग २---त्रेतायुग ३---द्वापरयुग ४---कलियुग असे युग चार आहेत.चार युगानंतर महाप्रलय होत असतो.महाप्रलयानंतर पुन्हा सत्यादी युगाला सुरवात होत असते.असे हे जगाचे रहाटगाडगे चालूच असते.कलियुगात श्रीमद्भागवतशात्र श्रावण,मनन,निदिध्यासन व तत्वंपदार्थशोधन केल्याने तो वैकुंठ किंवा इच्छेनुसार मोक्ष प्राप्त होत असतो.म्हणून जीवांनी मनुष्यादेहास आल्यानंतर श्रीमद्भागवतशात्र आवश्य श्रावण करावे.त्यातच जीवाचे परमहित आहे.||२०||                                                                      अर्थ:---पूर्वीं परमदयालु अशा सनकादीक ऋषींनीं,सप्ताहाच्या श्रवणेंकरूनच सर्वप्रकारें मुक्ती देणारें असें तें श्रीमद्भागवत नारदाला सांगितले||२१||                                                                                                                                  अर्थ:---आतां ,ब्रम्हदेवानें हे भागवत नारदाला सांगितले असून पुन:तेंच सकादिकांनी सांगण्याचें कारण काय ?असें म्हणशील तर – हे शौनका ,यद्यपि नारदानें,ब्रम्हदेवाकडून हे श्रीमद्भागवत ऐकिलें होतें तथापि त्याचा सप्ताह व श्रवण करण्याचा विधी समजला नव्हता तो सनत्कुमारांणी त्याला सांगितला.||२२||                                                                                                         अर्थ:---शौनक म्हणाला----हे सुतजी,नारद तर निरंतर एके ठीकांनी स्वस्थ राहणारे नसून लोकामध्यें परस्पर कलह उत्पन्न करण्याविषयी तत्पर असतात अशा त्या नारदाला भागवत सप्ताह श्रवण करण्याचा विधी ऐकिण्याविषयीं प्रीती कशी झाली ? व सनत्कुमारांबरोबर नारदाची भेट कोणत्या स्थळी झाली ?हें मला सांगा.||२३||                                                            अर्थ:----सुत म्हणाला----- हे शौनका श्रीशुकाचार्यानें,हा आपला शिष्य आहे असा विचार करून,मला जें रहस्य सांगितलें तेंच भक्ती रसाला वाढविणारें कथानक,या तुझ्या प्रश्नाविषयीं मी तुला सांगतो. ||२४||                                                                                                                                                                                                भावार्थ:---अनेक जन्मातील निष्काम कर्माने अंत:करण शुद्ध होते,तेव्हा निष्कामतेनेच भागवत ऐकावे अशी भावना उत्पन्न होते.त्या वेळी त्याला भागवत शात्र ऐकावे अशी भावना होते.सकाम कर्म केल्याने संसारासाठी भागवत ऐकावे ही भावना होते.परमात्मा प्राप्त होण्यासाठी भागवत ऐकावे ही भावना होत नाही.परमात्मा प्राप्त व्हावा,या भावनेलाच “परमार्थ” असे म्हणतात याशिवाय अन्य प्राप्त करून घेणे,संसार असे म्हणतात.म्हणून आपण—जीवांनी संसार प्राप्त व्हावा यासाठी भागवत न ऐकता परमात्मा प्राप्त व्हावा यासाठीच भागवत ऐकावे,कारण संसारात दु:ख आहे व परमार्थात सुखारुपता आहे.आपणास दु:खाची गरज नाही तर सुखरूपतेची गरज आहे.||२४||                                                                                                                                                        अर्थ:---एकेवेळीं बदरिकाश्रमामध्यें निर्मल अंत:करण असलेले सनकादिक चारही मुनी ,सत्समागमासाठीं आले होते.तेथें त्यांनी नारदास अवलोकन केलें ||२५||                                                                                                               अर्थ:---सनत्कुमार ऋषी  म्हणाले:---हे नारदा ,तुं असा चिंतातूर कसा झालास व उदासमुखा कां दिसतोस ? अरे तुं आलास कोणीकडून व अशा गडबडीनें जातोस तरी कोणीकडे ? ||२६||                                                                                                                                                    अर्थ:---एखाद्याचें द्रव्य नाहींसे झालें असतां तो पुरुष जसा भ्रमिष्ठ होतो त्याप्रमाणें आता तुं भ्रमिष्ठासारखा झाला आहेस; तुला योग्य नाहीं कारण,तुं सर्वंसंग परित्याग केलेला आहेस; तरी याचें कारण काय असेल तें आम्हांस सांग. ||२७||                                                                                                                                                                                 अर्थ:---नारद म्हणाला:--- मी,हि पृथ्वी सर्वोत्तम आहे असें जाणून याठिकाणी आलों आणि पुष्करक्षेत्र,प्रयाग,काशी,गोदावरी,तसेच                अर्थ:---हरिद्वार,कुरुक्षेत्र ,श्रीरंगपट्टण,सेतूबंध रामेश्वर इत्यादी मुख्य मुख्य तीर्थावरून जिकडेतिकडे (चारही दिशा)फिरलों ||२९||                                                                                                                              अर्थ:---परंतु मनाला संतोष करण्यासारखें सुखसाधन कोठेंच कांही पाहिलें नाहीं.अहो,जेथें जेथें मी फी रलोंतेथें तेथें सांप्रतकालीं हि पृथ्वी,अधर्मच मित्र (इष्ट)असलेल्या कलीच्या योगानें पिडीत झालेली आहे. ||३०||                                                                                                                                                                                    |                           सत्यं नास्ति तप:शौचं दया दानं न विद्यते | उदरम्भरिणो जीवा वराका: कूटभाषिण: ||३१||                                                                                                               |                           मंदा: सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुता: | पाखण्डनिरता: सन्तो विरक्ता: सपरिग्रहा: ||३२||                                                                                                                                            |                            तरुणीप्रभुता गेहे श्यालको बुद्धिदायक: | कन्याविक्रयिणो लोभाद्दम्पतीनां च कल्कनम् ||३३||                                                                         अर्थ:---त्या कलीप्रभावेंकरून कोठेंही सत्यपणा राहिला नाहीं.तप नाहीं;शुचिर्भूतपणा नाहीं;भूतदया नाहीं;आणि दान तर मुळींच नाहीं.तेथें सर्व लोक,आपआपले मात्र उदर भरण्याविषयीं तत्पर असून हलकट व कपट भाषण करणारे झाले आहेत.||३१||                                                                                                                       अर्थ:---तसेच आळशी,अत्यंत,मूर्ख,मंदभाग्य,नास्तिक व रोगादिकांनी पिडीत असे झाले आहेत.संत व विरक्त जन,पुत्र,कलत्र,इयादिकांनीयुक्त (कुटुंबवत्सल)झाले आहेत. ||३२||                                                                                                अर्थ:---प्रत्येक घरांमध्यें पुरुषाहून स्त्रींचे वर्चस्व विशेष झालें आहें.एखाद्या कामांत मसलत घ्यावयाची असल्यास ती मेहुण्याकडून घेतली जाते;मत,पीता इत्यादी वडील मनुष्यांस कोणी विचारीत नाहींत.पिता,धनलोभानें कन्येचा विक्रय करितो.स्त्रीपुरुषांचा परस्पर कलह होतो ||३३||                                                                                                                                                                                           भावार्थ:---१--सत्य---या कलियुगात सत्य राहिले नाही,म्हणजे धर्मानुसार बोलत नाहीत,आचरण करत नाहीत.मनात एक विचार असतो,वाचेत दुसरेच बोलतात आणि कृतीत तिसरेच असते.यास “असत्य” असे म्हणतात.                                                 २---तप:---कलियुगात तप राहिले नाही,कारण तप म्हणजे शारीरिक व मानसिक कष्ट होय.जीवाच्या ताब्यात इंद्रिये व मन राहिले नाही.रसना इंद्रियाचे चोचले पुरवत आहेत,रसना ताब्यात नसेल तर कोणतेच इंद्रिये ताब्यात राहत नाही.इंद्रिये व मन ताब्यात न राहिले कि तप होत नाही.                                                                                                     ३---पावित्रे:---पावित्र,म्हणजे स्थूल शरीराची व मनाची शुद्धता ठेवावी लागते.शुद्धता ठेवण्यासाठी धर्माप्रमाणे वागावे लागते.लोक हे अपावित्राने वागत आहेत.म्हणून आपण तरी आपल्या आत्माकाल्यासाठी पावित्रेपणा ठेऊन आचरण करावयास पाहिजे.                          ४दया:---दया,म्हणजे इतरांचे दु:ख पाहून आपल्या अधिकारानुसार त्यांचे दु:ख दूर करण्याचा प्रयत्न करणे.कलियुगात दया न राहता दुष्टतेने आचरण करीत आहेत.असे असले तरी आपण पावित्रेतेने आचरण करून आपले परमहित करावयास पाहिजे.                                        ५—दान:---दान,म्हणजे आपला स्वत:चा असलेला पैसा,धन पारमार्थिक कार्यासाठी देणे व त्या मोबदल्यात कांहीच न घेणे व दान केल्याचा अंहकार न येऊ देणे,त्यास “दान” असे म्हणतात.मनुष्य केवळ जगण्यासाठी--संसारासाठीच धन खर्च करत आहेत.एवढेच काय,तर स्वत:ला संत म्हणून घेणारेसुद्धा दांभिक झाले आहेत,म्हणजेच परमार्थ हा धन मिळवण्याचे साधन करून ठेवत आहेत,त्यांची लोभी वृत्ती झाली आहे.बहुतेक घरात स्त्रियांची सत्ता दिसून येत आहे.पती--पत्नीचा विचार दिसून येत नाही.स्त्रिया या माहेरच्याचा सल्ला—मार्गदर्शन घेऊन वागत आहेत,पुरुष्याकडे कोणत्याच प्रकारची सत्ता राहिली नाही.त्यामुळे योग्य निर्णय घेतल्या जात नाही,म्हणून जीवांना एकमेकापासून सुख न मिळता दु:ख मिळत आहे.याकरिता शात्राचा विचार पाहिजे.कारण ते कोणाचीच बाजू घेत नाही,तर सत्याचीच बाजू घेतात.याकरिता जीवांनी म्हणजे आपण सत्य,पावित्र,दया,दान असे सदगुण प्रयत्न करून आपल्यात आणावे.कलियुगात धन प्रिय झाले आहे.नवराबायकोत प्रेम न राहता भांडण सुरु आहेत,त्यामुळे त्यांना दु:खाची अनुभूती येत आहे.म्हणून आपण सर्वांनी आपापाल्यात म्हणजे पती—पत्नीत भांडण न करता प्रेम अर्पण करावे,म्हणजे सुख प्राप्त होते.||३१—३३||                                                                                                                                                                                                अर्थ:---तसेंच त्याठिकाणीं साधुंनी आश्रम,तीर्थे,नद्या व देवस्थानें हि सर्वही,बहुत करून दृष्ट यवनांनी भ्रष्ट करून नष्ट केलीं आहेत.||३४||                                                                                                               भावार्थ:---पुरुषांचे आश्रम,तीर्थक्षेत्र,पवित्र नद्ध्या यावर परधर्मीयांचा अधिकार आहे,म्हणजे त्यांच्यात अधिकार नसतांना,ते सकाम यासाठी या साधनांचा दुरोपोयोग करत आहेत--या साधनांचा उपयोग संसारातही करत आहेत.देवांना महत्व न राहिल्याने देवालय नष्ट होत आहेत व इतर धर्मी लोक देवालय नष्ट करत आहेत.याकरिता आपण आश्रम,तीर्थक्षेत्र,पवित्र नद्ध्या यांचा सदोपयोग करावा,विषयोप्राप्तीसास्ठी न करता,परमार्थप्राप्तीसाठी करावा.तेव्हा आपले परम कल्याण होऊन जीव सुखरूप होईल,अन्यथा होणार नाही.आपण—जीवांनी मात्र स्वधार्मानुसार आचरण करावे.आपण संसारासाठी साधनांचा वापर न करता परमार्थासाठीच वापर करावा.||३४||                                                                                                                                                                                                                   अर्थ:---हे ऋषी हो,मी पुष्कळ फीरलों परंतु कोठेंच योगी पाहिला नाहीं,सिध्द पाहिला नाहीं,ज्ञानी नाहीं व तसाच सत्कर्मी पुरुषही कोठेंच दृष्टी पडला नाहीं.आजकाल कलीरूप दावाणलाच्या योगानें (पुण्याचीं)सर्वही साधनें जळून भस्म झाली आहेत.||३५|| भावार्थ:---यामुळे कलियुगात सकाम साधना करणारे लोक दिसत आहेत,निष्काम साधन करणारा कोणी राहिला नाही.कलियुगात लोक विषयांच्या मागे लागलेले आहेत.कारण त्यांना वाटके की,फक्त विषयांपासुनच सुख मिळते.असे जीवाच्या ठिकाणी अज्ञान असल्यामुळे अशी त्या जीवांची धारणा झालेली आहे.म्हणून जीवांनी संत—म्साहात्मा यांची संगती करून,त्यांच्या मुखातून शात्र श्रावण करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे,म्हणजे कळेल.असे कळले म्हणजे तेव्हा जीव विषयांच्या पाठीमागे धाव न घेता परमात्मा यांच्याकडे धांव घेतील,व सुखरूप होतील.||३५||                                                                                                                                                                                                           अर्थ:---या कलियुगांत पृथ्वीवर देशवासी लोक,अन्नविक्रय करून म्हणजे खानावळी वगैरे घालून,ब्राम्हण वेद विक्रय करून (शुद्रलाही धनलोभानेंवेद पढवून)आणि स्त्रिया वेश्यांचा धंदा पत्करून आपापला निर्वाह चालवीत आहेत||३६||                                                                                                                                                               भावार्थ:---कलियुगात बहुतेक लोक बाजारात धान्य विकत आहेत,पूर्वी धान्य जे उपजीविकेचे होते ते बाजारात विकले जात नसून उर्वरित धान्ये दान—पारमार्थिक कार्यात खर्च करत असत.त्यामुळे कोणी उपासी राहत नसत.ब्राह्मण हे वेदांचे शिक्षण हे विनामूल्य देत—शिकवत असत.आता मात्र मुल्य घेऊन वेद शिकवत आहेत.स्त्रिया या सदचाराहीन झाल्या आहेत.कारण विनामूल्य धर्माचे शिक्षण देणारे कोणी राहिले नाहीत.त्यामुळे धर्मांचा प्रसार ठप्प झाला आहे,त्यामुळे धर्माचा प्रसार हा न राहिल्याने लोकावर धर्मांचा संस्कार राहिला नाही.धर्मप्रसारक हे धर्मांचा प्रचार न करता हास्य--विनोद सांगून लोकांचे मनोरंजन करू लागले आहेत,कारण त्यांना धर्मांचे शिक्षण त्यांच्याजवळ राहिले नाहीत.परिणाम धर्मप्रसारक यांचे अध:पतन होत आहे,कारण त्यांच्यात लोभ प्रवृत्ती वाढली आहे.थोडेफार धर्म प्रसारक आहेत,त्यांना कोणी न विचारता जे लोक हास्य--विनोद करून लोकांचे मनोरंजन करत आहेत,त्यांचे प्रस्थ वाढले आहे,असा दिखावूपणा वाढत जात आहे.यामुळे समाजाचे फारच अहित होत आहे.यामुळे स्त्रिया या सदाचारहीन झाल्या आहेत,म्हणून नवीन पिढीवर योग्य संस्कार न होता दशाहीन होत आहेत.याकरिता पालकांनी आपल्यावर व पाल्यावर सुसंस्कार संत--महात्मा यांच्याकडून करून घ्यावेत.त्यामुळे सर्वजन आपण सदाचाराने आचरण करूत,अन्यथा नाही.हे निश्चित लक्षात ठेवावे.||३६||                                                                                                                                                                                           अर्थ:---हे सनत्कुमार हो याप्रमाणे मी पृथ्वीवर फिरत फिरत व कलीचे सर्व दोष पहात पहात,ज्याठिकाणीं श्रीकृष्णानें अनेक क्रीडा केल्या होत्या त्या यमुनेच्या तीरावर प्राप्त झालों ||३७||                                                                                                                                                                                                                                    अर्थ:---तेव्हां त्याठिकाणीं मी एक आश्चर्य पाहिलें तें सांगतो,ऐका---हे मुनिश्रेष्ठ सनत्कुमार हो,त्या यमुनेच्या तीरावर खिन्नांत कारण झालेली एक तरून स्त्री बसली होती.||३८||                                                                                अर्थ:---आणि तिच्या पार्श्वबाजूस फक्त श्वासोच्छ्वास सोडणारे असे दोन वृद्ध निश्चेष्ट पडले होते.ती स्त्री,त्यांची शुश्रुषा करून त्यांना उठवीत,व ‘सचेतन होण्याचा उपाय न सुचल्यामुळे’त्यांच्या पुढे रुदन करीत होती.||३९||                                                                                                                                                           भावार्थ:---त्या तरुण स्त्रीजवळ दोन वृद्ध पुरुष मुर्च्छित होते.ती त्यांना जागवण्याचा प्रयत्न करत होती.आणि त्यांच्यापुढे रडत होती.अशा प्रकारची दृश्य आपण नेहमी पहातोत.असी दृश्ये पाहून आपण त्यांचे डू:ख जाणून,ते दु:ख आपल्या अधिकारानुसार कमी किंवा नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करावा.असे आपण वागलो तर परोपकार होईल.आपली असी कृती पाहून इतरावर योग्य संस्कार  होतील व तेही परोपकार करतील.||३९||                                                                                                                                                                                 अर्थ:---तशीच,ती आपल्या शरीराचें रक्षण करणाऱ्या पुरुषास दशदिशांचे ठिकाणी अवलोकन करीत होती आणि तिच्या सभोवतीं शेकडों स्त्रिया (दासी)वारा घालीत होती.’हे तुझे वृध्द झालेले पुरुष निरोगी व तरून होतील,भिऊं नको ? असें’ वारंवार तिचें समाधान करीत होत्या. ||४०||                                                                                                                               भावार्थ:---आपल्यावर संकट आल्यावर,आपल्या मदतीस कोणी तरी यावे असी प्रत्येकाची इच्छा असते,म्हणून आपण दशदिशांना पाहत असतोत.त्याचप्रमाणे अशा प्रसंगात कोणी आपणास देसले तर आपण धावून अशांना मदत करावयास पाहिजे.म्हणजे त्यांचे दु:ख निवारण होऊन ते सुखी होतात.याकरिता परोपकार गुण आपल्यात असावयास पाहिजे.म्हणजे भविष्यात आपल्यावर संकट आले म्हणजे आपल्यावरही कोणी परोपकार करतात.अशा रीतीने एकमेकांना प्रत्याकांनी मदत केली असता सर्वांचे संकट नाहीसे होते,व आपण सुखी होऊ शकतोत.||४०||                                                                                                                                                                                                                                                                                  अर्थ:---असें दुरून पाहून तो (कलिदोष अवलोकन करीत आलेला असा )मी मोठ्या आश्चर्यानें तिच्याजवळ गेलों.तेव्हां ती स्त्रींही,मला पाहून तत्काळ उठली व व्याकूळ होत्साती मला म्हणाली की-----||४१||                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---आपण डू:खात असतांना आपल्याकडे कोणी आले असेल तर येणारांनी आपले दु:ख  निवारण करावे असा भाव आपल्या मनात येतो.असी अपेक्षा सर्वांचीच असते.म्हणून आपण जीवन जगत असतांना इतरांचे दु:ख आपल्या अधिकारानुसार घालवण्याचा प्रयत्न करावा.त्यात आपले हित असते,त्यामुळे आपले अंत:करण शुद्ध होते.आपल्यावर जर आध्यात्मिक संकट आले तर,आलेले संकट निवारण करण्याकरिता आपण संत--महात्म्य यांना शरण जाऊन,आपले आध्यात्मिक संकट निवारण करू शकतो.संत महात्म्य हे संकट निवारण करू शकतात.संत—महात्मा यांच्या केवळ दर्शनाने म्हणजे,दर्शन झाले म्हणजे,संत—महात्मा कांही तरी बोलत असतो.त्यांच्या उपदेशानुसार—बोलण्यानुसार आपणास तसे आचरण करावे लागते.त्यामुळे आपले पाप नाहीसे होतात.आपले पूर्व पुण्य,म्हणजे गत मनुष्य जन्मातील सात्विक प्रयत्न ते या जन्मातील भाग्य होय.याकरिता जीवांनी केव्हांही चांगले,म्हणजे सात्विक आचरण करावे.||४१||                                              | बालोवाच--                                                                                                                                                                                                                                       |           भो: साधो क्षणं तिष्ठ मच्चिन्तामपि नाशय | दर्शनं तव लोकस्य सर्वथाघहरं परम् ||४२||                                                                  अर्थ:---स्त्री  म्हणाली:---हे साधो,तुझें दर्शन झालें असतां तें सर्व लोकांच्या पापांचे हरण करणारें असून सर्व प्रकारे  उत्तम(कल्याणकारक)आहे;याकरितां हे नारदा,क्षणभर उभा रहा आणि माझी चिंता दूर करा.||४२||                                                                                                                भावार्थ:---साधूंचे—महात्म्यांचे अंत:करण शुद्ध व स्थिर झालेले असते,त्यांना परमात्म्याचा अनुभव आलेला असतो,म्हणून आपण त्यांचे दर्शन घेतले तर आपणास पुण्य मिळत असते किंवा अंत:करण शुद्ध होत असते.आपण आपले दु:ख त्यांना सांगावे,कारण ते आपले सर्व दु:ख निवृत्त करण्याचा प्रयत्न करीत असतात.||४२||                                                                                                                                                                                                                          |                       बहुधा तव वाक्येन दुःखशान्तिर्भविष्यति | यदा भाग्यं भवेद्भुरि भवतो दर्शनं तदा ||४३||                     |                                                              अर्थ:---हे नारदा ज्यावेळीं एखाद्याचा मोठा भाग्योदय होतो तेव्हांच त्याला तुमचे दर्शंन होतें.म्हणजे माझेंहि भाग्य उदय पावल्यामुळें मला आज तुझें दर्शंन झालें आहे.यास्तव माझा असा निश्चय झाला आहे किं- बहुत करून तझ्या वाक्यानें(उपदेशानें)माझ्या दु:खाची शांती होईल ||४३||                                                                                                     भावार्थ:---जेव्या आपले पूर्व जन्मातील कर्मांचा भाग्योदय होईल,तेव्हा साधू—संत—महात्मा यांचे दर्शन होत असते व महत्व कळत असते.म्हणून “उपदेश करा” असे भक्ती नारदांना म्हणत आहे.आपणही संत—महात्मा यांची भेट—दर्शन झाले असता “उपदेश करा” असे म्हणावयास पाहिजे.आपण त्या उपदेशानुसार आचरण केले तर आपणास शांत—सुख मिळत असते.||४३||                                                                                                                                                                                                                  अर्थ:---नारद (मी)म्हणाले---हे देवी,तुं कोण आहेस ?हे दोघे (निश्चेष्ट पडले)तुझे कोण आहेत ?व कमलासारखे नेत्र असलेल्या ह्या दुसऱ्या स्त्रीया कोण आहेत ? हें व तुला स्वत:ला दु:ख होण्याचें जें कारण झालेलें असेल ते मला सविस्तर कथन कर ||४४||                                                                                                                                                                                              |             अहं भक्तीरीती ख्याता इमौ मे तनयौ मतौ | ज्ञानवैराग्यनामानौ कालयोगेन जर्जरौ ||४५||          |      अर्थ:---ती स्त्री म्हणाली:---हे नारदा,मी भक्ती या नामेंकरून प्रसिध्द असून हे कलीकालाच्या योगानें वृध्द झालेले ज्ञान आणि वैराग्य या नावांचे माझे हे आवडते दोन पुत्र आहेत.||४५||                                                                                                                                                                                                                                                        भावार्थ:---१--भक्ति:---भगवंतांच्या नांवाचा उच्चार करणे यास “भक्ति” म्हणतात,पण ही बहिरंग भक्ति आहे.ही भक्ति तर करावी लागते,ही बहिरंग भक्तीतून अंत:रंग भक्तीकडे जाता येते.इतर जिंवाचे दु:ख कमी किंवा नाहीसे करून करून त्यांना अधिक सुख देण्याचा प्रयत्न करणे.या भक्तीस “अंत:रंगभक्ति” असे म्हणतात.बहिरंग भक्ति ही अंत:रंग भक्तीचे साधन आहे.म्हणून “भक्ति” ही श्रेष्ठ आहे.म्हणून जीवनात भक्तीला महत्व देणे जरुरी आहे.                                                                  २---ज्ञान:---जीवात्मा व परमात्मा वेगळे नसून दोन्ही एकच आहे,या ज्ञानास “जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान” असे म्हणतात.                                                                         ३—वैराग्य:---जगत म्हणजे नांम व रूप हे मिथ्या असून ते दु:ख देणारे आहेत,म्हणून त्यांचा प्रत्यक्ष त्याग करणे.त्यांचा स्वीकार न करणे.फक्त सांगणे नसून,त्यानुसार वागणे होय.त्यास वैराग्य असे म्हणतात.कलियुगात ज्ञान व वैराग्य वृद्ध झाले आहेत,म्हणजे ज्ञान व वैराग्य सहसा दिसून येत नाही.म्हणजेच त्यानुसार कोणी आचरण करीत नाही. कलियुगात ज्ञान व वैराग्य म्हातारे झाले आहेत म्हणजे जीव—ब्रह्मऐक्याचेज्ञान कोणी प्राप्त करून घेत नाहीत.समजा कोणी जीव—ब्रह्मऐक्याचेज्ञान प्राप्त करून घेतले तरी ते ज्ञान मोक्षासाठी प्राप्त करून न घेता,धन,मान—प्रतिष्ठा,संसारातील फळासाठी म्हणजे विनाशी फळासाठी घेत आहेत.याचा त्या ज्ञान—वैराग्य म्हातारे झाले आहेत,त्याचा भावार्थ आहे.म्हणून आपण तरी धन—मान—प्रतिष्ठा,संसारिक फळासाठी न करता निष्कामातेसाठी करावा म्हणजे ज्ञान वैराग्य म्हातारे न होता तरुण राहतील,त्यामुळे आपला परमार्थ हा मोक्षाकडे वाटचाल करेल,यात तीळमात्र शंका राहणार नाही.यासच “परमार्थ” असे म्हणतात.असे न केले तर संसार.||४५||                                                                           |              गंगाद्दा: सरितश्चेमा मत्सेवार्थ समागताः | तथापि न च मे श्रेयः सेवितायाः सुरैरपि ||४६||                                                                              अर्थ:---आणि ह्या ज्या स्त्रीया आहेत त्या गंगादि  नद्या होत.ह्या केवल माझी सेवा करण्या करीतांच याठिकाणी आल्या आहेत.हे नारदा,यद्यपि देव सुध्दां माझी सेवा करीत आहेत तथापि त्यापासून मला मुळींच सुख होत नाही||४६||                                                                                                       भावार्थ:---भक्तीची सेवा करण्याकरिता ज्या स्त्रिया आहेत,त्या साक्षात गंगादी नद्या आहेत.या नद्द्यात कोणी मनुष्य स्नान करण्याकरिता येत नाहीत,म्हणून मला समाधान मिळत नाही.मनुष्य देहातील जीव जर स्नान करून,त्यांचे त्यांनी हित करून घेतले तर,तेव्हांच मला समाधान मिळेल.म्हणून आपण आपले अंत;करण शुद्ध होण्यासाठी या पवित्र नद्द्यात स्नान करून करणे आपला स्वधर्म आहे,त्यासच भक्ती असे म्हणतात.आपण स्नान केल्यामुळे भक्ती दु:खी आहे.||४६||                                                                                                                                                                 अर्थ:---आतां मी माझा वृत्तांत सांगते तो तुं लक्षपूर्वक ऐक.हे तपोधना नारदा,माझी हकीकत मोठी विस्तृत आहे,ती तुं ऐकून मला सुख होईल तसें कर. ||४७||                                                                                                               अर्थ:---मी द्रविडदेशामध्यें उत्पन्न होउन कर्णाटकदेशामध्यें वृध्दिंगत झाल्यें;ती मी महाराष्ट्र देशांत कोठें कोठें होत्यें परंतु गुर्जर देशामध्यें (गुजरथेंत)जातांच तेथें मात्र वृध्ददशेला पावल्यें||४८||                                                                                                                         भावार्थ:---भक्ती हि द्रविड व कर्नाटक  राज्यात केल्या जाते.महाराष्ट राज्यात कांही—कांही ठिकाणी केल्या जाते,पण गुजराथ राज्यात केल्या जात नाही.म्हणून सर्व मानवांनी,सर्व देशांनी,सर्व राज्यांनी भक्ती करावयास पाहिजे.कोणी करो किंवा न करो,आपण मात्र भक्ती करावी,कारण त्यात आपलेच हित आहे.||४८||                                                                                                                                                                                                                      अर्थ:---त्या गुजरथेंत महाभयंकर कलीच्या योगानें पाखंडी लोकांनी माझें अंग छिन्नभिन्न करून टाकील्यामुळें मी दुबळी होऊन पुष्कळ दिवस पर्यंत या पुत्रांसहित अत्यंत क्षीणता पावल्यें||४९||                                                                                                                                        भावार्थ:---गुजराथ राज्यात पाखंडी लोकांनी भक्ती न करता भक्तीची निंदा केली.आपण कमीतकमी भक्ती न केली तर पुण्य होणार नाही,पण भक्ती न करता निंदा केली तर पाप होऊन पापाचे फळ दु:ख भोगावे लागणार.भक्ती न केल्यामुळे ज्ञान व वैराग्य तर होणारच नाही.म्हणून आपण भक्ती ज्ञान व वैराग्य हि साधने आपल्या हितासाठी करावयास पाहिजे.हि साधने मनुष्य देहातच करता येतात,अन्य इतर देहात करता येत नाहीत.||४९||                                                                                                                                                                                                               अर्थ:---ती मी तशीच हळूहळू वृंदावणांत प्राप्त होतांच सांप्रतकाळीं पुन:  सुंदररूपवती,लोकांना प्रियस्वरूप असलेली नवीन असल्यासारखी उत्तम तरूण स्त्री बनले.||५०||                                                                                                                            भावार्थः---वृंदावन या ठिकाणी भगवंतांची भक्ति केल्या जाते,यामुळे मला थोडे बरे—समाधान वाटले.सर्व ठिकाणी अशीच भक्ति झाली तर मला बरेच समाधान वाटेन.मी अधिक तरुण होईन.आपण भक्तीला तरुण करण्याचा प्रयत्न करावा.भक्तीला तरुण करण्यात भक्ती करणारास सुखाचे फळ मिळते. ||५०||                                                                                                                                                                                             अर्थ:---परंतु श्रम झाल्यामुळें याठिकाणीं निजलेले हे माझे पुत्र मात्र तसेच क्लेश भोगीत आहेत .आहेत यासाठी हें स्थान सोडून मी देशांतरी (दुसऱ्या ठिकाणीं)जाऊं इच्छित आहें ||५१||                                                                                                                                                                                                                                         |                          जरठत्वं समायतौ तेन दुःखेन दुःखिता | साहं तु तरुणी कस्मात्सुतौ वृद्धामिवौ कुतः ||५२||                                                                                         अर्थ:---हे माझे पुत्र,वृध्दत्व पावले त्या दु:खेंकरून मी अतिदू:खित झाल्यें आहे.आतां मी तुम्हाला असें विचारत्यें किं---- हे नारदा,आम्हां तिघांचाही एकत्र सहवास असून,मी माता ती तरून कशी झाल्यें ?व हे माझे पुत्र असून ते वृध्द कसे झाले ? आतां माता  वृध्द असून पुत्र जर तरून असतील तर हि गोष्ट संभवनीय आहे;परंतु तसें न होतां माता तरुण व पुत्र वृध्द असें विपरीत कसें बरें घडलें ? ||५२—५३||                                भावार्थ:---वास्ताविक पाहता आई वृद्ध पाहिजे व मुल तरुण असावयास पाहिजे,म्हणजे लोकांनी मोक्षमार्गाला लागावयास पाहिजे,त्यामुळे कायमचे सुख मिळून कायमचे दु:ख जाण्याकरिता निष्काम भक्ती करावयास पाहिजे.पण अज्ञानामुळे असे केल्या जात नाही.म्हणून मुले वृद्ध व आई तरुण आहे.याकरिता माझे दु:ख घालावा म्हणजेच निष्काम कर्म व उपासना करण्याचा लोकांना उपदेश करा.असे मला वाटत आहे.||५२||                                                                                                                                                            भावार्थ:---वृंदावन या ठिकाणी भक्ति केल्या जाते,हे ठीक आहे,पण ज्ञान व वैराग्य त्याही ठिकाणी नाही,मी ज्ञान व वैराग्याची माता  आहे—जननी आहे.आईला आनंद कधी प्राप्त होतो,जेव्हा मुले धष्टपुष्ट असतील तेव्हा,आईला आनंद प्राप्त होतो.मी आता दु:खी आहे,कारण याठिकाणी ज्ञान व वैराग्य धष्टपुष्ट नाहीत तर ते वृद्धासारखे वाटत आहेत.म्हणून मी दु:खी आहे.या ठिकाणी भक्ती केल्या जाते,पण ज्ञान आणि वैराग्याकडे दुर्लक्ष आहे.म्हणजे ज्ञानमार्गाकडे लोक येत नाहीत.आले तरी लोभासाठी येतात,निष्कामतेने येत नाहीत.साकामातेने आल्यामुळे त्यांच्याठिकाणी वैराग्य मुळीच येत नाही व वागणुकीत म्हणजे आचारात फरक बसत नाही.त्यामुळे ज्ञान व वैराग्य वृद्ध आहेत,म्हणजे निष्कमतेने त्या ज्ञानाकडे पाहिले जात नाही.वैराग्यही नाही,म्हणून ते वृद्ध आहेत.म्हणून मी दु:खी आहे. आपण माझे दु:ख निवारण करावे.माझ्या मुले भक्ती व वैराग्य यांचा प्रसार करवा.असे केले म्हणजे लोक ज्ञान हे निष्कामतेसाठी ऐकतील व त्यामुळे त्यांना ज्ञान होऊन,वैराग्य येईल,म्हणजेच ते तरुण होतील.तेव्हा मला आनंद होईल.म्हणून आपण आपल्या मोक्षासाठी निष्काम कर्म,निष्काम उपासना करून जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान प्राप्त होऊन परमात्याचा अनुभव जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होउत.आपणास मोक्ष मिळाल्यास भक्तीलाही आनंद  व तिचे पुत्र ज्ञान व वैराग्य तरुण होऊन,त्याचाही भक्तीला आनंद होईल.सर्वानांच आनंद होईल.तोच परमार्थ होईल.||५३||                                                                                                                                                                                                                 अर्थ:---यास्तव हे  योगनिये नारदा,,माझें मन अगदीं आश्चर्यचकित होऊन मी आपल्या विषयीं शोक करीत बसलेआहें;तरी हे बुद्धिमंत.याविषयांचें जें कांही कारण असेल तें मला सांगा. ||५४||                                                                                                                                                  भावार्थ:--- आपल्याआपणास  कारणाचे व कार्याचे ज्ञान नसेल व त्याविषयी कांही शंका असेल तर आपण आपल्यापेक्षा जे श्रेष्ठ संत—महात्मा असतील तर त्याचे कारण व ते कार्य निवृत्त करण्याचे  साधन याविषयी  प्रश्न विचारून समाधान विचारावयास पाहिजे.जसे भक्तीने नारद मुनींना विचारले आहे.||५४||                                                                                                                                                                                                                                                                  अर्थ:---नारद (मी)म्हणाला - हे निष्पापे भक्ती,मी ज्ञानदृष्टीच्या योगानें तुझें हें सर्व (दु:खाचें कारण )आपल्या मनांत विचार करून पहातों;तुं उगाच खेद करुं नकोस.कारण – सर्व दु:खांचें हरण करणारा भगवान् (श्रीहरी)तुझें कल्याण करील ||५५||  भावार्थ:--- आपण जी व्यक्ती दु:खित आहे,त्यावर विचार—विवेक करून समाधान करून धैर्य देणे कर्तव्य ठरते.वर्तमान काळ हा कलियुगाचा आहे,म्हणून असे घडत असते.जेथे प्रश्न आहे,तेथे उत्तर हे असतेच,यात कांही शंका नसतेच.भगवंत आपले कल्याण करील.आपण भगवंतांचे आहोत,त्याला आपण सर्वांची काळजी असते,त्यासाठी आपणांस त्यांच्यावर श्रद्धा ठेवावी लागते,त्याचे भक्त व्हावे लागते.भगवंत आपले कल्याण करीत असतोच.||५५||                           अर्थ:---सुत म्हणाला----हे शौनका,नंतर नारदानें क्षणमात्रानें(ध्यान करून)तें तिच्या दु:खाचें कारण जाणून असें सांगितले की--नारद म्हणाला----हे बाले,याचें कारण सांगतो तें स्वस्थ चित्त करून ऐक.हल्लीं हें महाभयंकर कलियुग प्राप्त झालें आहे.||५६|| भावार्थ:----१—सदाचार---सदाचार---धर्मानुसार,कर्तव्यानुसार,प्रेमानुसार,जिव्हाळ्यानुसार,मानुसकीनुसार आचरण केले असता समाधान हे प्राप्त होत असते.

२---तप:----तप म्हणजे कष्ट घेणे--योग्य साधानुसार प्रयत्न करणे.दु:ख प्रामुख्याने तीन प्रकारचे आहे--१--शारीरिक दु:ख,२--वाचिक दु:ख.३—मानसिक दु:ख.                                                                                                       [१]शारीरिक दु:ख तप:–--समोरच्याचे दु:ख निवारण करत असतांना आपणास दु:ख होत असते.ते दु:ख कष्टावाचून सहन करणे यास शारीरिक तप---दु:ख असे म्हणतात.उदा--एखादी व्यक्ती पायी चालत असतांना पडली असेल तर त्या व्यक्तीस चालत जात असतांना मदत करणे.आपल्या अधिकारानुसार दु:ख नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करणे.भगवंत आपल्या श्रीमद्भागवत--गीता या ग्रंथातून आपल्याला उपदेश आचरण करण्यासाठी सांगतात की-----                                                                                             ।             देवद्विजगुरुप्रज्ञापूजनं शौचमार्जवम ।ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।।श्रीमद्भगवत गीता ।।१७-- १४||           अर्थ:---देव,ब्राम्हण,माता--पिता गुरु यांचे पूजन; अंतर्बाह्य शुद्धता,सरळपणा,ब्रह्मचर्य,अहिंसा,यांना “शारीरिकतप” असे म्हणतात. समोरच्या व्यक्तीस आपल्या हाताने वस्तू देणे,कीर्तनात टाळ वाजवणे,देव,संत,सद्गुरु,विद्धान यांचे पूजन करणे.इत्यादी.

२--वाचिक तप:–-- आपल्या मूखाने दूसऱ्यास हिताचे बोलणे,ईश्वराच्या नांवाचा मूखाने उच्चार करणे,कोणासही वर्मी लागेल असे न बोलणे,प्रेमाने बोलणे.||५६||                                                                                               |          नारद उवाच:----                                                                                                                                                                                                                                        |                     बाले युगोsयं दारूण: कलि: | तेन लुप्त: सदाचारो योगमार्गस्तपांसि च ||५७||                 |                                     अर्थ:---त्याच्या योगानें सदाचार,योगमार्ग,व तपें यांचा लोप  झाला शठपणा व दुष्कर्में करणारे होऊन ते पापरूपी दैत्यांसारखें आचरण करूं लागले आहेत||५७||                                                                                            भावार्थ:---कलिच्या योगाने सदाचार म्हणजे सत्—असा जो  परमात्मा त्याकडे जाण्याचे साधन निष्काम कर्म व निष्काम उपासना या साधनांचा लोप झाला आहे म्हणजे सकाम कर्म व सकाम उपासना करू लागले आहेत.त्यांना नाशिवंत विषयांची आसक्ती लागली आहे.अधिक लोक तर विहित कर्म न करता निषिद्ध कर्म करत आहेत.स्वैराचार वाढला आहे.योगामार्गाचाही लोप झाला आहे.योगामार्गासाठी विहित कर्म करावे लागते.योगमार्ग करण्यासाठी मानस व इंद्रियास आपल्या ताब्यात ठेवावे लागते,बहुतेक लोक विषयांत आसक्त झाले आहेत,म्हणून योगमार्गाचा लोप झाला आहे.तप करण्यासाठी स्वधार्मानुसार आचरण करावे लागते स्थूल शरीरास कष्ट दडावे लादते.वाचिक ताप करावे लागते.बहुतेक लोक वाचाल झाले आहेत.विनाकारण बडबड करतात.रसना इंद्रिय ताब्यात राहिले नाही.राजस व तामस आहाराचे सेवन करू लागले आहेत.तप  करण्याकरिता सात्विक आहाराचे सेवन करावे लागते.थोडक्यात कलियुगात आहार—विहार बदलला.सभोवती सात्विकपणा न राहता सर्वत्र राजस व तमासापणा वाढला आहे.बहुतेक लोकांचे आचरण राक्षस वृत्तीचे झालेले आहे.जिकडे तिकडे स्वैएअचर वाढला आहे.असे असले तरी आपण राजस व तामस वातावरणात न राहता सात्विक वातावरणात राहून आपण स्वधर्माचे पालन करीत जीवन व्यतीत करून पारमार्थिक कार्य करून आपले जे साध्य मोक्ष आहे तो प्रयत्न करून संपादन करावा.त्यातच आपले परम हित आहे.||५७||                                                                                                                                                            |             जना अघासुरायन्ते शाठ्यदुष्कर्मकारिण: । इह सन्तो विषीदन्ति प्रह्रश्यन्ति ह्यासाधव:।                                              |                                         धैर्यं तु यो धीमान स धीर: पंदितोsथवा ।।५८।।

अर्थ:---तसेच,या कलियुगांत सज्जन आहेत ते खेद पावतात व दांभिक दुष्ट्लोक आहेत ते आनंद पावतात.जो धैर्य धारण करितो तोच लोकांमध्यें कुशल,धैर्यवान किंवा पंडित बनतो ||५८||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               भावार्थ:--- कलियुग असल्यामुळे लोक सात्विक वृतीत न राहता,तामस किंवा राजस वृतीत जीवन जगत आहेत. त्यामुळे त्यांची वृत्ती ही राक्षसवृत्तीची झाली आहे,त्यामुळे त्यांच्या जीवनात आनंद न मिळता दु:खी जीवन जगत आहेत.यामुळे संत—महात्मा जे सज्जन आहेत ते दु:खी होत आहेत,कारण त्यांना सात्विक वृत्तीतील जीवन आवडते.दुष्ट लोकांना तामस वृत्ती आवडते.कोणत्याही परीस्थित धर्ये टिकून राहणे महत्वाचे असते.ज्याचे धर्ये टिकून राहते,त्यालाच शात्र ज्ञानी किंवा पंडित म्हणते.अनुकूल किंवा प्रतिकूल परिस्थितीत स्थिर राहावयास पाहिजे.समाधान मानावयास पाहिजे,हे अत्यंत म्हत्वाचे असते.म्हणून आपण आपला सत्संगातच जीवन व्यतीत करावे.||५८||                                                                                                                                                              |          न त्वामपि सूतै: साकं कोsपि पश्यति साम्प्रतम् | उपेक्षितानुरागान्धैर्जर्जरत्वेन संस्थिता ||६०||              |                                        अर्थ:---पृथ्वीवर पुण्यकर्म कोठेंच दृष्टी पडत (होत) नाहीं त्यामुळें हि पृथ्वी भगवान् शेषाला प्रतिवर्षी उत्तरोत्तर केवळ भारभूत होत चालली आहे, म्हणून ती स्पर्श करण्यास योग्य तर नाहींच परंतु अवलोकन करण्यास सुध्दां योग्य नाही. ||५९||                                                                                           अर्थ:---सांप्रतकलीं तुझ्या पुत्रांना किंबहुन तूलाही कोणी डोळा उघडून पाहत नाहीं.म्हणजे ज्ञान वैराग्यशील तर कोणी नाहींच परंतु केवळ भक्ती करणाराही कोणी मिळणार नाहीं त्यामुळें व विषयांध लोकांनी तुझ्या अगदींच त्याग केला आहे त्यामुळें तुं अशी दुर्दशा पावोन राहली आहेस ||६०||                                                                                                                        भावार्थ:---- वर्तमान काळात—कलियुगात भक्तीला किंवा भक्तीच्या   पुत्रांना म्हणजेच ज्ञान व वैराग्यालाकोणीच विचारात नाही म्हणजे निष्काम कर्म व निष्काम उपासना कोणीच करत नाही.कलियुगात स्वैचार अधिक वाढला आहे.सामान्य लोक हे विषयात आसक्त झालेले आहेत.म्हणून भक्तीची व भक्तीच्या अनुषंगाने ज्ञान व वैराग्याची दुर्दशा झालेली आहे.म्हणून आपण तरी भक्तीची व त्या अनुषंगाने ज्ञान व वैराग्याची दुर्दशा होऊ देऊ नये.आपण निष्काम कर्म व निष्काम उपासना व त्या अनुषंगाने ज्ञान व वैराग्याची साधना करावयाची आहे.यात परमहित कोणाचे आहे ? परम हित आपले आहे किंवा भक्तीचे व त्या अनुषंगाने ज्ञान व वैराग्याचे आहे ? असा आपण विवेक केला तर याचे स्पस्ट उत्तर काय आहे ? याचे स्पस्ट उत्तर हेच आहे कि,हित जो साधक साधना करील तोच साध्यापर्यंत  परमहितापर्यंत जाईल.अन्य कोणीच जनात नाही.जसे जो जेवण करेल त्याचीच तृप्ती  होईल,अन्याची तृत्ती होणार नाही,हे निश्चितच आहे.||६०||                                                              |                           वृन्दावनस्य संयोगात्पुनस्त्वं  तरुणी नवा | धन्यं वृन्दावनं तेन भक्तिर्नृत्यति यत्र च ||६१||              |                                                                                                                        अर्थ:---तर मग मलाच कसें तारुण्य प्राप्त झालें असें म्हणशील तर---अन्यठीकाणी जरा ग्रस्त झालेली तुं येथे येतांच या वृंदावनाच्या योगानें (वृंदावनांतील लोक भक्ती करीत असल्यामुळें)नवी तरुणी झालीस.तेणें करून ज्याठिकाणी साक्षात् मूर्तिमती भक्तीच नृत्य करीत आहे असें तें वृंदावन धन्य होय ||६१||                                                                                                                                            भावार्थ:---ज्या ठिकाणी—वृंदावनात भक्ती केल्या जाते,कारण त्या भूमीमध्ये श्रीकृष्ण यांनी स्वत: भक्ती आचरण करून आपणासाठी  दाखवली आहे.तेव्हाचे संस्कार आजही त्या भूमीमध्ये आहेत.म्हणून आपण आज—वर्तमान काळात वृंदावनात त्या भूमीत जाऊन भगवंत श्रीकृष्ण परमात्म्याचे दर्शन करावयास पाहिजे.त्या भूमीला स्पर्श करावयास पाहिजे.त्यामुळे आपणास भक्ती करावी अशी भावना वृंधीगात होईल किंवा भक्ती करावी वाटेल.म्हणून तीर्थ—यात्रा कराव्यात.परमार्थात भक्ति हे साधन फार महत्वाचे आहे.कारण निष्काम भक्ति झाली कि ज्ञान मार्ग,ज्ञान मार्गामुळे वैराग्य,या तीन साधनामुळे मोक्ष,मोक्षमुळे जन—मरण निवृत्त होते.याकरिता निष्काम भक्तीत कधीही थोडासाही खंड पडू नये.मनुष्य देह हा पुन्हा:—पुन्हा: मिळत नसतो.आपणास सध्या—वर्तमान काळात मिळालेला आहे.पाण्याची नदी वाहत आहे,म्हणून पाण्याने स्नान करा,पाण्याने पाणी पिऊन तृप्त व्हा,त्याचप्रमाणे मनुष्य देह मिळालेला आहे.निष्काम कर्म करा,निष्काम भक्ती करा व सत्संग करून ज्ञान प्राप्त करून परमात्म्याचा अनुभव घेऊन जन्म—मरण निवृत्त करून सुखरूप व्हावे.भगवंत आपण सर्वांना अशीच सत्--बुद्धी दिलेलीच आहे.आपण प्रयत्न करून परमार्थच करा.||६१||                                                                                                                                            अर्थ:---तर मग याठिकाणींहे माझे पुत्र तरून कां झाले नाहींत असें म्हणशील तर---हे भक्ते,ह्या वृंदावनांत यांचा एकही ग्राहक (ज्ञानवैराग्यसंपादक)नाहीं म्हणून हे आपली वृध्द दशा सोडीत नाहींत परंतु दुसऱ्या स्थानापेक्षां येथें यांच्या जीवाला किंचित् सुख होत असल्यामुळें यांना थोडीशी झोंप लागली आहे,असें मला वाटतें ||६२||                                                                          भक्तीरुवाच:---कथं परीक्षिता राज्ञा स्थापितो ह्याशुची: कलि: ||प्रवृत्ते तु कलौ सर्वसार:कुत्र गातो महान् ||६३||      अर्थ:---भक्ती म्हणाली---हे नारदा,कलि प्रवृत्त होतांच सर्व पदार्थांचे मुख्य सार कोठें गेलें ?परीक्षित् राजा कलिस शासन करण्यास प्रवृत्त झाला तेव्हां त्यानें तरी ह्या अपवित्र कलिस कसें ठेविलें  ? त्याला निर्बीज कां करून टाकिलें नाहीं ? ||६३|| भावार्थ:---१--पृथ्वीतळावर  भगवंत द्वापारयुगाच्या अंती निजधामाला गेल्यानंतर कलीने पृथ्वीतळावर प्रवेश केला.त्यामुळे लोकांची स्वधर्मांची प्रवृत्ती न राहता परधर्माची—अधर्माची प्रवृत्ती वाढली.२---परधार्मांची—अधर्माची प्रवृत्ती वाढल्यामुळे पदार्थांचे सार निघून गेले म्हणजे असारच राहिले.म्हणजेच सार म्हणजे सुख व असार म्हणजे दु:ख राहिले.सुख न राहता दु:खच अधिक भोगावयास मिळत आहे.कोणी कांहीही करो,आपण मात्र स्वधार्मानुसाच आचरण करावे परधर्माचा—अधर्माचा त्याग करावा,त्यामुळे  म्हणजे साराचा—सुखाचा अनुभव येईल.३---राजा परीक्षित कलीस शासन करण्यास प्रवृत्त झाला,पण कली त्या राजा परीक्षितास शरण आला.कली शरण आल्यामुळे त्यास ठार न मारता,विशिष्ट ठिकाणे त्यास राहण्यास दिली.कलीस कोणती ठिकाणे दिली ? १—द्दूत—असत्य,२—मद्दपान—गर्व,३—व्यभिचार—कामवासना,४—हिंसा—वैर,आणि ५—सुवर्ण—धन—रजोगुण हि राहण्याची पांच ठिकाणी दिली.म्हणून आपण या पांच ठिकाणी प्रवेश करू नये.तसेच या पांच  ठिकाणी जे जातात,त्यांची संगती करू नये म्हणजे त्यांच्यापासून अलिप्तच राहावे.त्यांच्या अंगावरील वाऱ्याचा स्पर्श आपल्या अंगास लागू नये.कारण संगतीचा परिणाम होताच असतो.ग्रामीण भागातील एक म्हण आहे कि---ढवळ्या शेजारी बांधला पवळ्या,त्याचा वाण पण  गुण लागला—म्हणजे स्थूल शरीरात बदल—परिवर्तन झाले नाही,पण गुणात परिवर्तन झाले.म्हणून आपण सात्विक जे साधू—संत—महात्मा असतात,त्यांची संगती करावी पण या कलीच्या दोषाच्या ठिकाणी जे राहतात,त्यांची संगती करू नये,कारण संगतीचा परिणाम हा होता असतो.यांच्यापासून सावध राहावे----सावधान—सावधा–सावधान !!! ||६३||                                                                                            |     करुणापारेण हरिणाsप्यधर्म: क्ष्यते || इमं मे संशयं छिंधि त्वाद्वाचा सुखिताsस्म्यहम् ||६४||            |                                                                                                          अर्थ:---भक्ती म्हणाली:--- बरें,परम कृपाळू अशा हरीच्यानें तरी असा हा अधर्म कसा पहावतो ?हा मला मोठा संशय आहे याचें निरसन करा.कारण,त्या तुझ्या वचनानें मी मोठें सुख पावल्यें आहें.||६४||                                                                                                                                                  |इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।न चाशुश्रूषवे वाच्यम न च मां योടभ्यसूयती।श्रीमद्भगवतगीता|१८—६७|                           भावार्थ:---हे अर्जुना तुझ्या हिताकरिता सांगितलेले हे गीताशात्र जो तपस्वी नाही,जो देवगुरुंचा भक्त नाही,ज्याला शास्त्र ऐकण्याची इच्छा नाही,जो माझा द्वेष करतो अशा माणसाला कधीही सांगू नये.कारण अधिकार नसतांना सांगितले तर हित होण्याऐवजी अहितच होत असते.जसे लहान बालकास दुध दिल्याने हित होते व तूप दिल्याने अहित होत असते.||श्रीमद्भगवत गीता ||१८—६७||                                                                                                                                                            | नपृष्ट्ये कश चित ब्रुयात न चा नन्यायेन पृच्छत: । जाणनपि हि मेधावी जडवल्लोक माचरेत ।। वैराग्यशतकत्रय |   भावार्थ:---विचारल्याशिवाय सांगू नका.अन्यायपूर्वक विचारल्यावरही सांगू नका.बुद्धिमान लोक जाणत असूनसुद्धा न कळल्यासारखे दाखवतात.यांनाही सांगू नका.ज्यास गरज आहे,त्यांनाच सांगा.ज्यांना गरज नाही,त्यांना सांगू नका.||६४||                                       अर्थ:---नारदा म्हणाला:--- बाले,कल्याणी,ज्याअर्थी तूं मला प्रश्न केला आहेस त्याअर्थी तें सर्व मी सांगतों;परंतु प्रेम पूर्वक मात्र श्रवण कर;म्हणजे त्याच्या योगानें तुझें संकट  निवारण होईल ||६५||                                                                                                भावार्थ:---आपण आपल्या प्रश्नांचे उत्तर मन एकाग्र करून श्रवण केले असता—प्रेमपूर्वक श्रवण केले असता सांगणारा वक्ताही अंत:पूर्वक सांगत असतो.अंत:करणपूर्वक सांगितलेले कळत असते,पटतही असते व तेच हिताचे ठरत असते.||६५||                                                                                                                                                                                                                                          |     यदा मुकुन्दो भगवान क्षमं त्यक्त्वा स्वपदम गत: । तद्धीनात्कालिरायात:सर्वसाधान्बाधक:।।६६।।     |                                   अर्थ:---ज्यावेळीं श्रीकृष्णानें ह्या पृथ्वीवर त्याग करून निजधामाप्रत गमन केलें त्या दिवसापासूनच सर्व साधनांचा (पुण्यमार्गांचा)नाश करणारा कलि प्रवृत्त झाला.||६६||                                                                                                                                            अर्थ:---नंतर परीक्षित् राजानें दिग्वीजयाच्या वेळीं त्या कलिला गौरूपी पृथ्वी व वृषारूप धर्म यांना मारीत असतांना पाहिले परंतु कलि.हा धार्मिक राजा आता आपल्याला मारील या भीतीनें दिनाप्रमाणे त्यास शरण गेला.तेव्हां परीक्षित् राजाने त्या कलिस राहण्यास स्थान नेमून देऊन सोडून दिलें.कारण,त्यानें मनात विचार केला कीं---||६७||                                                                                                                 भावार्थ:--- आपल्यावर कोणत्याही प्रकारचे संकट आले तर आपण ज्याचा अपराध केला आहे,त्यास शरण गेले पाहिजे व त्याची शरणागती स्वीकारावयास पाहिजे.असे केले असता आपल्या त्या संकटातून सुटका होत असते.संकट हे दु:खास कारण असतनागती पत्करणे हाच मार्ग योग्य आहे.म्हणून आपण अपराध झाला असता पश्चातापपुर्वक शरण जावावयास पाहिजे.||६७||                                                                                                                                          |        यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना | तत्फलं लभते सम्यक्वलौ केशवकीर्तनात् ||६८||            |                                                                                      अर्थ:---जें फळ,तपानें,योगानें कीं समाधाने सुध्दा प्राप्त होत नाहीं तें फळ ह्या कलियुगांत भगवत्कीर्तनाच्या योगानें उत्तमप्रकारें करून संपादन करितां येतें.यास्त्व जसा---भ्रमर,पुष्पांतील फक्त सार (मध)भक्षण करून निरस पुष्पाचा त्याग करितो त्याप्रमाणें,मिंही,या कलीमध्यें भगवतकीर्तनानें मोक्षप्राप्ती हें सार (गुण)ग्रहण करून याला—कलिला मारुं नये;हेंच योग्य वाटले.||६८||                                                                                                                                       भावार्थ:---तप--योग हि साधना करण्याकरिता फार कष्ट घ्यावे लागतात,पण त्यामानाने भगावत्कीर्तन---नामोच्चाराण करण्याकरिता कष्ट कांहीच लागत नाहीत व त्यापेक्षा अधिक फळ मिळते.म्हणून आपण तप--योग साधना करण्यापेक्षा भागावात्कीर्तन—नामोच्चाराण  साधना करावी.भगवत्कीर्तन—नामोच्चाराण हि साधना फार सोपी—सरळ—वेळ वेगळी न घेणारी साधना आहे.आपणास सोपी,सरळ व वेगळा वेळ न घेणारी साधना पाहिजे असते,असी साधना फक्त भगवत्कीर्तन—नामोच्चारण हीच साधना आहे.आपण सकाळी झोपितून उठल्यानंतर झोपलेले अंथूरण न काढता त्याच अंथूरणावर बसून भगवत्कीर्तन—नामोच्चारण हि साधना करता येते.आपल्या घरातील झाडलोट करणे,भांडे करणे,स्नान करणे,स्वयंपाक करणे,स्वयंपाक वाढपी काम करणे,शेतात जाणे—येणे शेतातील काम करणे,दुकानातील कामे करणे,कार्यलयातील कामे करणे,याप्रमाणे कोणतेही कामे करता—करता हि साधना करता येते,कारण हि साधना मनातल्या मनात किंवा मोठ्यानेही—नामोच्चारण करता.कामाव्यतिरिक्त वेगळा वेळ देण्याचे मुळीच गरज नसते.आपणास मुख्य अडचण वेळेचीच असते.ती अडचण यावेळेस मुळीच येत नाही.हि साधना करण्याकरिता फक्त मनुष्याचे कोणतेही शरीर लागते.विशिष्ट शरीराची गरज नसते.म्हणून आपण हि साधना आवश्य करावी.मनुष्य शरीर नेहमी मिळत नसते.योगायोगाने मिळत असते.जेव्हा पाप—पुण्य समान होईल तेव्हाच मिळत असते.आपणास आपले पाप—पुण्य किती आहे हे माहित नसते.म्हणून मनुष्य मिळताच–जन्मास आल्यापासून ते मनुष्याचे शरीर सुटेपर्यंत च मृत्यूयेईपर्यंत हि साधना करता येते.याचा अर्थ तप—योग साधना करू नये,असा त्याचा अर्थ नाही.तीही साधना करता येते किंवा हीही साधना करता येते किंवा दोनीही साधना करता येते.आपआपल्या प्रसंगानुसार साधना करावी.||६८||        |                     एकाकारं कलिं दृष्ट्वा सारवत्सारनीरसम् | विष्णुरात: स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च ||६९||

अर्थ:---आतां कलिला न मारता किंवा न शिक्षा करता ठेवणें हें त्या उपकारी राजाला योग्य असे वाटले तेच आता सांगतो.हेंच भक्ती---त्या कलीमध्ये दान,व्रत,जप,तप इत्यादिकांमध्येही सारभूत असलेलीं ज्ञानवैराग्यदिसाधानें हि नि:सत्व झाली असून एक भक्ती किंवा हरिकीर्तन हेंच मोक्षप्राप्तीस कारण राहिलें आहे असा विचार करून परीक्षित् राजानें,कलीयुगामध्यें उप्तन्न होणाऱ्या आळशी,अत्यंत--मूर्ख,भाग्यहीन,दुराचरणी इत्यादी लोकांच्या सुखाकरीतां (अनायासें भक्तीनें हरिकीर्तन करून मोक्षसुख साधण्याकरितां)त्या कलिचे रक्षण केलें ||६९||                                                                                                       भावार्थ:---त्या कलीने शरणागती पत्करल्यामुळे आपल्या राज्यात ठेवणे योग आहे,असे राजा परीक्षित सांगतो-----कलियुगामध्ये दान,व्रत,जप,तप,इत्यादी साधने सारभूत न राहता नि:सत्व झालेली आहेत म्हणजे कोणीही दान,व्रत,जप,   तप,इत्यादी साधने करत नाहीत.म्हणून परमार्थ लोप पावत आहे.म्हणून कलीयुगात एक भक्ती किंवा हरिकीर्तन हेच मोक्ष प्राप्तीचे साधन राहिले आहे.म्हणून कलीयुगामध्ये आळशी,अत्यंत मूर्ख,भाग्यहीन,दुराचारी इत्यादी लोकांच्या सुखाकरिता सहजच भक्तीने हरिकीर्तन करून मोक्षसुख साधण्याकरिता—मिळण्याकरिता त्या कलीला न मारता आश्रय दिलेला आहे.म्हणून त्या कलीला जे—जे ठिकाण दिलेले त्याठिकाणी आपण—परमार्थ करणारांनी अजिबाद—थोडासासुद्धा प्रवेश करू नये,कारण कलीचा आपल्यामध्ये प्रवेश केला तर आपला—लोकांचा परमार्थ होणार नाही.परमार्थ न झाल्यामुळे आपले—लोकांचे जन्म—मरण निवृत्त न झाल्यामुळे लक्ष चौऱ्याऐंसी योनीस प्राप्त होऊन दु:ख भोगावे लागेल.याकरिता आपण १--द्दूत—असत्य,२—मद्दपान—मद—गर्व,३—व्यभिचार—कामवासना,४—हिंसा—वैर,५—सुवर्ण—धन या दुर्गुण आपल्यात येऊ देऊ नयेत.म्हणून त्या परिसरात आपण प्रवेश करू नये.ज्यांच्या असे दुर्गुण आहेत,त्यांच्याशी आपला संबंध किंचितही येऊ देऊ नये.म्हणून आपण कलीपासून सावध राहून भक्ती मार्गाचा व हरिकीर्तन—नामस्मरण या साधनावर आरूढ होऊन मोक्ष संपादन करून आपले साध्य प्राप्त करून घ्यावा.हा मार्ग फक्त मृत्यू लोकात व मनुष्य देहातच संपादन करता येतो अन्य ठिकाणी आणि अन्य शरीरात करता येत नाही.आता—वर्तमान काळात आपण मृत्यू लोकात व मनुष्य शरीरात आहोतच.सर्व परिस्थिती अनुकूल आहे.आता आपणच फक्त परमार्थाचाच प्रयत्न करावा,तर संसाराचा मुळीच प्रयत्न करू नये.असे कळण्याकरिता संतांचाच—महात्म्यांचाच सत्संग करावा.||६९||                                      |                       कुकर्माचरणात्सार:सर्वतो निर्गतोsधुना |पदार्था: संस्थिता भूमौ बीजहीनास्तुषा यथा||७०||               |                                                                                                                                           अर्थ:---सांप्रतकाली दुष्कर्माचरण होत असल्यामुळें सर्वठिकाणींचें सार निघून गेलें त्यामुळें पृथ्वीवर असलेले सर्व पदार्थ कोंड्यासारखे निर्बीज झाले आहेत ||७०||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:---लोक निन्ध्य कर्मात परावृत्त झाले आहेत.सार न घेता असार घेत आहेत,म्हणजे जे विषय असार आहेत,ते घेत आहेत व जो परमात्मा सार--सुखरूप आहे,ते घेत नाहीत,कारण त्यांच्या ठिकाणी अज्ञान नांवाचा दोष हा फारच वाढला आहे.म्हणून आपण सत्संग करून अज्ञान घालवून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.||७०||                

|                                   विप्रैर्भागवती वार्ता गेहे गेजने जने | कारिता कणलोभेने कथासारस्ततो गत: ||७१||                              अर्थ:---ब्रह्माणांनी,भागवताची कथा धान्याच्या किंवा द्रव्याच्या लोभानें घरोघरी प्रत्येक मनुष्यापाशीं वर्णजात न पाहता’ वर्णन केली त्यामुळें कथेंतील सार निघून गेलें.||७१||                                                                                     भावार्थ:---ज्ञान मार्गातील जे आहेत,त्यांना धनाचा लोभ झाल्याने,त्या ज्ञानाचा परिणाम त्यांच्यावर होत नाही.म्हणून ज्ञानाची अनुभूती येत नाही.अनुभूती हे सार आहे,म्हणून आपण परमात्म्याची अनुभूती येण्यासाठी सकाम—विषयासाठी परमार्थ न करता निष्काम—देवासाठी—परम्यासाठी परमार्थ करावा.याकरिता धनाच्या लोभाचा,मान—प्रतिष्ठा यांचा  त्याग कराव,कारण धन—मान—प्रतिष्ठा नाशिवंत—दु:खकारक आहे व परमात्मा हा अविनाशी—सुखरूप आहे.||७१||                                                                                                                                                                                              |                             अत्युग्रभूरिकर्माणो नास्तिका रौरवा जना: | तेsपि तिष्ठन्ति तीर्थेषु तीर्थसारस्ततो गत: |७२||                             अर्थ:---अतिक्रूर अशीं अनेक कर्मे करणारे,नास्तिक व नरकाचे अधिकारी असे जे लोक आहेत तेही तीर्थाचे ठिकाणीं राहू लागले, त्यामुळें तीर्थाचे सार (माहात्म्य)निघून गेलें ||७२||                                                                                      भावार्थ:--- अतिक्रूर म्हणजे इतरांना दु:खदायक अशा प्रकारची कर्मे केली जात आहेत.अतिक्रूर कर्मे हि आता---वर्तमान काळात सुखदायक वाटत आहेत,पण अंती  नरकाला नेऊन दु:ख देणारे आहेत.अतिक्रूर कर्मे हि नंतर अधिक प्रमाणात दु:खदायक होणार आहेत,म्हणून आपण आताचा विचार न करता भावी जीवनाचा विचार करून अतिक्रूर--कर्मांचा त्याग करून स्वधर्मानुसार कर्म करावे,स्वधर्मानुसार केलेले कर्म सुखाला कारण ठरणार आहेत.आता तीर्थाच्या ठिकाणी कांही लोक राहत आहेत.तीर्थाच्या ठिकाणी त्यांचा राहण्याचा उद्देश देव—परमात्मा नसून धन—धन—मान—प्रतिष्ठा आहे,म्हणून तीर्थाच्या ठिकाणी सार राहिले नाही,तर असार राहिले आहे.असार हे दु:खास कारण आहे,तर सार हे सुखाला कारण आहे,म्हणून आपण साराकेडेच प्रवृत्त व्हावे,त्यासाठी असराचा त्याग करावा.||७२||            |        कामक्रोधमहालोभतृष्णाव्याकुलचेतस: | तेsपि तिष्ठन्ति तपसि तप: सारस्ततो गत: ||७३||    |                     अर्थ:---काम,क्रोध,अतिलोभ व तृष्णा याच्या योगानें व्याकुलचित्त झालेले जे पुरुष तेही,तपश्चर्या करण्याविषयी बसूं लागले,तेणेंकरून तपाचें सार (सामर्थ्य)नाहींसे झालें ||७३||                                                                                           भावार्थ:---तप करण्यासाठी काम,क्रोध आणि लोभ याचा त्याग करावा लागतो.यांचा त्याग न करता सकामतेने तप चालू आहे.तप करण्यासाठी निष्कामातेची गरज आहे.म्हणून तपाचे सार निघून गेले आहे.||७३||                                                                                                                                                                                              |          मनसश्र्चाजयाल्लोभाद्दम्भात्पाखण्डसंश्रयात् | शास्त्रानभ्यसनाच्चैव ध्यानयोग फलं गतम् ||७४||      |                                                                                                                                                                                   अर्थ:---मनाला न जीकनें,लोभ करणे,ढोंग करणें,नास्तिक कर्मा शिरणें व शास्त्राचें अध्ययन न करणें यांच्या योगानें ध्यान योगाचें फल (स्वरूपसाक्षात्कार)नाहींसे झालें ||७४||                                                                                                           भावार्थ:---- जनता  हि विषयांच्या मागे लागली आहे,कारण त्यांना वाटत आहे कि,विषयांत सुख आहे.वास्तविक पाहता विषयांत सुख नाही,तर देवात—परमात्म्यात सुखारुपता आहे.म्हणून विषयांत आसक्त न होता देवात—परमात्म्यात आसक्त व्हावे,कारण परमात्मा सुखरूप आहे.आपल्याला दु:ख नको तर सुख पाहिजे.असे जर आहे,तर आपण कोणाकडे जावे ? सरळ—सरळ उत्तर आहे कि,आपणांस जे पाहिजे त्याच्याकडे जावे व जे नको त्याच्याकडे जाऊच नये,हि वस्तुस्थिती आहे.आपण वस्तुस्थितीनुसार का वागत नाहि,त्याला काय कारण आहे ? त्याला कारण हे आहे कि,आपण विवेक—विचार करत नाही.मनुष्याला विवेक—विचार करता येतो किंवा कुत्र—मांजर यांना विवेक—विचार करता येतो ?  या दोघांपैकी मनुष्याला विवेक—विचार करता येतो,असे तर निश्चितच आहे,म्हणून आपणच विवेक—विचार करावा,कारण आपणास विवेक—विचार करता येतो.विवेक—विचार म्हणजे काय ? ------------------- विवेक—विचार म्हणजे सार व असार यांचे वर्गीकरण—वेगळे करणे.सार हे सुखाला कारण आहे व आसर हे दु:खाला कारण आहे.जे—जे दु:खाला कारण आहे त्याचा त्याग करावा व जे—जे सुखाला कारण आहे त्याचा स्वीकार करावा.जसे ज्वारी यात खडे व ज्वारी दोनही आहेत.आपण काय करतोत ? ज्वारीत जे—जे खडे आहेत,ते वेचून बाहेर कचरा म्हणून फेकून देतोत व खडे बाजूला करून जी ज्वारी उरली,तिचे पीठ करून,तिची भाकरी करून खातोत.या प्रक्रियामुळे भुकेची निवृत्ती व तृप्तीची प्राप्ती होते.त्यामुळे सुखी होतोत.त्याचप्रमाणे जगात विषय व परमात्मा—देव आहे.यातील विषय हे ज्वारीतील खड्यासारखे आहेत व परमात्मा—देव हा ज्वारीसारखा आहे.जसा आपण ज्वारीतील खाद्याचा त्याग केला,त्याचप्रमाणे खडेरूपी—विषयांचा त्याग करावयाचा आहे व भाकरीसारखा परमात्मा—देव आहे,त्याचा स्वीकार करावयाचा आहे.आपण असे करतोत का ? आपणमात्र टाकण्यासारखे जे विषय,त्याचा स्वीकार—भोग घेतोत व स्वीकार करण्यासारखा परमात्मा—देव आहे,त्याचा त्याग करतोत.त्याग जे करावयाचे आहे म्हणजेच जे दु:खास कारण आहे,त्याचा भोग घेतला आहे व सुखाला जे कारण आहे,त्याचा त्याग केलेला आहे.म्हणजेच आपणास कशाचा त्याग करावा व कशाचा भोग घ्यावा हे कळले नाही.म्हणून योग्य कळण्याकरिता संत—महात्मा यांचा सत्संग करून कळून घ्यावे व त्यानुसार आचरण करावे.आपण आपली झालेली चूक संत—महात्मा यांचा सत्संग करून त्यानुसार आचरण करून चिक—भ्रम निवृत्त करावा.असा आपण परमार्थ करावा,स्वमनाने परमार्थ करू नये.सत्संग केला असता स्वधर्म म्हणजे काय ? व परधर्म—अधर्म म्हणजे काय काळात असता ?सार म्हणजे काय ?व असार म्हणजे काळात असते ?त्यानुसार आपणास कसे वागावे व कसे वागू नये हे कळत असते.कल्यानंतर योग्य वागत असतो,योग्य वागला कि,सुखाकडे जात असतो—म्हणजेच आनंदाकडे जाऊन आनंदरूप होत असतो.||७४||                                                                                                                                                                           |                              पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिषा इव | पुत्रस्योत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाधने ||७५|| |                                                                                                                                                                                                                                अर्थ:---हे भक्ते,पंडितांची तर अशी स्थिती झाली आहे कीं ---ते पंडित जन पुत्र उत्पन्न करण्याविषयी निपुण होऊन,जसे रेडे म्हशींबरोबर निर्भीडपणें विषय भोग करितात तसे स्त्रियांबरोबर रममाण होतात परंतु मोक्षसाधनविषयी कोणीही झटत नाहींत ||७५||                                                                                       भावार्थ:---विद्वान---शब्दज्ञानी लोकसुद्धा स्वस्त्रीशी संततीनिर्मितीच्या हेतूने व परस्त्रीशी कामनेच्या इच्छेने रममाण झालेले आहेत---आसक्त झालेली आहेत.आसक्त म्हणजे तो विषय भोगण्यास न मिळाला तर मन चंचल होऊन दु:खी होतात—सतत दु:ख भोगितात,अशी अवस्था प्राप्त होणे त्यास आसक्ती असे म्हणतात.हि अवस्था दु:खास कारण आहे.म्हणून आपण विषयांच्या आसक्तीचा त्याग करून परमात्म्याची—देवाची आसक्ती धारण करावी.विषयांच्या आसक्तीमुळे मोक्ष मिळत नाही,जन्म—मरण निवृत्त होत नाही.त्यांना त्या मोक्षाचेसुद्धा कांहीही वाटत नाही.म्हणजेच त्यांचेही—विद्वान—शब्दज्ञानी यांचे मोक्षाच्या साधनाकडे दुर्लक्ष झाले आहे.आपण मात्र सत्संग करून विवेकाद्वारे विषयांचा त्यास्ग करून परमात्म्याचा भोग घ्यावा व जन्म—मरण निवृत्त करावे.||७५||                                                                                                                                                     |                                       न हि वैष्णवता कुत्र सम्प्रदायपुर: सरा | एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसार: स्थले स्थले ||७६|| |                                                                 अर्थ:---तसीच संप्रदायला (गुरुपरंपरागत सदुपदेशाला)अनुसरून  वैष्णवधर्माची दीक्षा कोठेंच आचरण केली जात नाही ;फक्त मुद्रा धारण करून आम्हीं वैष्णव असे मानितात.याप्रमाणें ठीकठिकाणच्या पदार्थ मात्राचें सार (तत्वांश)नष्ट झालें आहे ||७६||  भावार्थ:--- आपण मात्र परमार्थ हा विधीनुसार करावा.संप्रदायला अनुसरून सदगुरूंची जी परंपरा त्यानुसार वैष्णवधर्माची दीक्षा घेऊन परमार्थ करावा.बहिरंग म्हणजे मुद्रा धारण करणे,तुळशीची किंवा रुद्राक्षाची माळ धारण करणे,विशिष्ट पेहराव परिधान करणे व संप्रदायला सदगुरुंचा स्वीकार न करणे—दीक्षा न घेणे,किंवा दीक्षा घेतली तरी सदगुरुंचा सत्संग न करणे यास  “बहिरंग” असे म्हणतात.म्हणून आपण बहिरांगाचा परमार्थ न करता अंतरंगाचा म्हणजे विधिवत सदगुरुंचा स्वीकार करून—दीक्षा घेऊन त्यांचा सत्संग करून अज्ञान निवृत्त करून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावा.यासच “अंत:रंग” परमार्थ असे म्हणतात.बहिरंगाचा परमार्थ हा साररुपी नसून असाररूपी झालेला आहे.म्हणून आपण असारारूपी परमार्थाचा त्याग करून साररूपी परमार्थ करावा.अंतरंग परमार्थात आपले आध्यात्मिक हित आहे.||७६||                                                                                                                                                                                                                                       |                      तु युगधर्मो हि वर्तते कस्य दूषणम् | अतस्तु पुण्डरीकाक्ष:सहते निकटेस्थित: ||७७||       |                                                                                                            अर्थ:---हे भक्ति,हा तर युगधर्म आहे आहें यात कोणाचा दोष (अपराध)आहे बरें ? कोणाचाच नाहीं.यास्तव श्रीकृष्ण समीप राहत असूनही (सर्व पाहत असूनही)हें सर्व सहन करितो.(अथवा---असा हा युगाचा धर्मच असल्यामुळें त्याप्रमाणें लोक वर्तन करितात.त्यांत अपराध तो कोणाचा ? कोणाचाही नाहीं; असा विचार करून तो कालनेत्र भगवान् तुझें रक्षण करण्या करितां लक्ष्मीसहवर्तमान तुझ्याजवळ राहतो.यास्तव त्या कलिची भीती बाळगण्याचे काही कारण नाही. ||७७||                                                       भावार्थ:---  नारद मुनी भक्तीस म्हणतात---हा म्हणजे कलीयुगात लोक सकाम परमार्थ करतात,निष्काम परमार्थ करीत नाहीत.या या कलीयुगाचा परिणाम आहे. असे असले तरी भगवंत लक्ष्मीसहित भगवंत भक्तीजवळ असतो.म्हणजेच कलीयुगात भगवंत भक्तीनेच प्राप्त होतो.याचा अर्थ भक्तीनेच प्राप्त होतो याचा भावार्थ हा आहे कि-----भक्ती केल्यानंतर अन्त:कारण शुद्ध आणि स्थिर होऊन सत्संगाद्वारे ज्ञान—वैराग्यद्वारेच मोक्ष प्राप्त होणार,यात शंका नाही.म्हणजे भक्ती तरुणी व ज्ञानतरुण व वैराग्य तरुण त्यानंतरच मोक्षाची—परमात्म्याची अनुभूती त्यानंतरच जन्म—मरण परंपरा निवृत्त होऊन परमानंदाची प्राप्ती अन्यथा नाही.||७७||                                                                                     अर्थ:---सुत म्हणाला-----हे शौनका,याप्रमाणे नारदाचें भाषण ऐकून ती भक्तिप्रेम विस्मय पावून भाषण करूं लागली तें श्रवण कर ||७८||                     |   भक्तीरुवाच:--- सुरर्षे त्वं हि धन्योടसि मद्भाग्येन समागत: । साधूनां दर्शन लोके सर्वासिद्धीकरम परम ।।७९।। श्रीभक्ती म्हणाली:---हे देवर्षे,तू मोठा धान्य असून  माझ्या भाग्येकरून येथे आला आहेस.कारण,या लोकामध्ये साधूंचे दर्शन घडले असता ते सर्वोत्तम सिद्धी करणारे आहे.||७९||                                                                    भावार्थ:---ज्याच्या—त्याच्या भाग्यानुसार साधू—संतांची—महात्म्यांची भेट होत असते व त्या भेटीचा  सदुपोयोग होत असतो.म्हणून आपण नेहमी निष्काम भक्तीच करावी,तर सकाम भक्ती करूच नये.त्यांचा सत्संग केला असता निष्काम कर्म, निष्काम भक्ती व जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान उत्पन्न होऊन सर्वोत्तम सिद्धी--मोक्ष प्राप्त होत असतो,अन्यथा नाही.म्हणून संत तुकाराम  महाराज आपल्या अभंग ग्रंथातून म्हणतात कि-------                                                                                                                                                                           |             उजळले भाग्य आता ।अवघी चिंता वारली ।।१|| श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा ।। |                                                             अवघी म्हणजे सर्व--आधिभौतिक,आध्यात्मिक,व आधिदैविक जे दु:ख होते,ते सर्व नाहीसे झाले.त्यामुळे मला कोणतीही चिंता राहिली नाही.असे झाल्यामुळेच माझे भाग्य उदयाला आले.संसारातील प्रगती होणे म्हणजे अधोगती होय.भाग्य उदयाला आले नाही.ही वस्तुस्थिती  आहे,पण असे आपणास अज्ञानामुळे कळत नाही.असे आम्हास “सद्-गुरुवार्य स्वामी दिव्यानंदजी महाराज” पाठात सांगात असत.याकरिता आपण असे कळवून घेण्याचा प्रयत्न करावा.भक्ती हि भक्तीप्रेम पाहून आनंदात म्हणू लागली--- भक्तीचे भाषण मन एकाग्र करून आपण श्रवण करावे.||७९||                                                                                                                         |                                      जयति जगति मायां यस्य कायाधवस्ते वचनरचनमेकं केवलं चाकलय्य |                         |                           ध्रुवपदमपि यातो यत्कृपातो ध्रुवोsयं सकलकुशलपात्रं ब्रम्हपुत्रं नतास्मि ||८०||                                                       अर्थ:---हे नारदा,तुझ्या जयजयकार असो.ज्या तुझ्या निरुपण अशा मातेच्या उदरांतून ऐकीलेल्या केवळ (मोक्षप्रद)वाक्यरचनेचा विचार करून कयाधूपुत्र प्रऱ्हादाने मायेला जिंकिले;तसाच,ज्याची कृपा झाल्यामुळे हा (नक्षत्ररूपाने प्रत्यक्ष दिसणारा)ध्रुवही,अढळपदाप्रत गेला त्या ब्रम्हपुत्र तुज नारदाला नमस्कार असो||८०||                                                                              भावार्थ:---भक्ती म्हणते---------हे नारदा ! तुझा जयजयकार असो.आपल्या शंकेचे—प्रश्नांचे ज्यांनी उत्तर दिले त्याची आपण स्तुती,जयजयकार करावयास पाहिजे.जर आपण त्यांची स्तुती—जयजयकार न केला तर आपणावर कृतघ्नपणाचा दोष येत असतो,म्हणून आपण त्यांच्यासी कृतज्ञ असावे,म्हणजे केलेल्या उपकाराची जाणीव ठेऊन ते उपकार फेडण्याविषयी जन्मभर  ऋणी असावे व होईल तेवढे जन्मभर ऋण फेडण्याचा प्रयत्न करावा.आपण संत—महात्मा—सदगुरू यांच्या कृपेमुळे मोक्ष मिळून जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानादाचा अनुभव आलेला असतो.||८०||  याप्रमाणें पद्मपुराणाच्या उत्तरखंडांत भक्ति नारसंवाद निरुपणनावाचा हा ऐंशी[८०]श्लोकांनी युक्त असलेला पहिला [१]अध्याय समाप्त झाला.श्रीगुरूचरणार्विन्दार्पणमस्तु--श्रीकृष्णार्पणमस्तु ||                                                                                                                --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                          |२---अध्याय दुसरा----                                   |                           [२---भक्तीचे दुःख दूर करण्याचा नारदांचा प्रयत्न] |                                                                       --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                            |  |नारद उवाच |                                                                                                                                           |           वृथा खेदयसे बाले अहो चिन्तातुरा कथम् |श्रीकृष्णचरणाम्भोजं स्मर दु:खं ग,गमिष्यति ||१||                          अर्थ:---- नारद म्हणतात---------हे बाले, तूं विनाकारण खेद करीत आहेस. तूं अशी चिंतातूर कां होतेस ? काय हें आश्चर्य!! श्रीकृष्णाच्या चरणकमलाचे स्मरण कर म्हणजे तेणेकरून तुझे दु:ख नाहीसे होईल ||१||                                                                                                    भावार्थ:---एखादी दु:खित व्यक्तीची व आपली भेट झाली म्हणजे,आपणास त्या दु:खित व्यक्तीविषयी आपुलकी,जिव्हाळा,प्रेम म्हणजेच त्या व्यक्तीचे सुख असो वा दु:ख असो,त्याचे ते सुख वाढविण्याचा व दु:ख असेल तर ते दु:ख आपल्या अधिकारानुसार कमी किंवा नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करावयास पाहिजे.अशा कृतीस “निष्कामभक्ती”   असे म्हणतात.आपण श्रीमद्भागवत श्रवण केले पण कृती जर केली नाही तर काय उपयोग? जसे आपण स्वयंपाक केला व जेवण केले नाही तर काय उपयोग ? स्वयंपाक करावा,जेवण करावे,म्हणजे आपली तृप्ती होईल,फक्त स्वयंपाक करून तृप्ती होणार नाही.तसे श्रीमद्भागवत श्रवण केले व त्याप्रमाणे आचरण न केले---कृती न केली तर परमार्थ होणार नाही.याकरिता शात्र ऐकावे व त्यानुसार आचरण करावे,म्हणजे त्या भागवताचे फळ मिळेल.फक्त ऐकून फळ मिळणार नाही.असे सावधानापुर्वक लक्षात असू द्दावे.आपण श्रीभगवतांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले असता आपले—जीवांचे दु:ख निवारण होत असते.म्हणून सदोदित आपण—जीवांनी भगवंताच्या चरणकमलांचे निष्काम स्मरण सदोदित करावे.||१||                |                 द्रौपदी च परीत्राता येन कौरवकश्मलात् | पालिता गोपसुन्दर्य: स कृष्ण: क्वपि नो गत: ||२||                                                                                                                                  अर्थ:---पहा--ज्यानें, कौरवांनी केलेल्या संकटांतून दौपदीचे रक्षण केलें व ज्यानें शंखचुडादिक दैत्यांचा दु:खापासून गोपस्त्रीयांचे रक्षण केलें तो श्रीकृष्ण कोठेंही गेला नाहीं, येथेंच आहे||२||                                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---कलियुगातसुद्धा भगवंत सगुणरूपाने--वाङमयरूपाने आहेत.त्या वाङमयरुपी ग्रंथाचा आभ्यास संत---महात्मा यांच्या मुखातून श्रवण करून,त्यानुसार आचरणकर-- ण्याचा प्रयत्न केला तर आजही मोक्ष मिळून जीवाचे कायमचे दु:ख जाऊन कायमचे सुख मिळू शकते.म्हणून आपण वाङमयरुपी—आध्यात्म ग्रंथाची सेवा करून म्हणजे संत—महात्मा यांच्या मुखातून श्रवण करावे.हि साधना करून आपले परम कल्याण करून घ्यावे.उदा—द्रोपदी,गोपास्त्रिया,त्याचप्रमाणे आपलेही दु:ख निवारण करेल.||२||                           अर्थ:---आणि तूं तर त्या श्रीकृष्णाचा निरंतर आपल्या प्राणापेक्षांही अधिक प्रिय आहेस.यास्तव तूं (भक्तीने) बोलविलें असतां तो भगवान् निचाच्या घरींहि जात असतो. ||२||                                                                                               भावार्थ:---- जो भक्त भगवंत यांना आपल्या[भक्ताच्या] प्राणापेक्षा अधिक प्रिय समजून सेवा करतो,त्या भक्ताची सेवा भगवंत यांची प्राणप्रिय लक्ष्मी हिच्यापेक्षा हि अगोदर प्राध्यान्याने करतो.म्हणून आपले भगवंत यांच्यावर आपल्या प्राणापेक्षाही अधिक प्रेम करावयास पाहिजे.तो फक्त नीच असेल तरीही भक्ताची भक्ती पाहून भक्तावर आलेले संकट निवारण करतो.थोडक्यात आपल्या प्राणपेक्षाही अधिक भक्ती प्रिय असावयास पाहिजे,आपणहून म्हणजे न बोलावता भगवंत धावून येतो.भगवंत “जसे द्दावे,तसे घ्यावे” या नियमाचे पालन करितो.आपल्या भक्तीवर सगळे अवलंबून आहे.||३||                                                                                                                                                        |           सत्यादित्रीयुगे बोधवैराग्यो मुक्तीसाधको । कलि तु केवला भक्तिर्बह्मसायुज्यकारिणी ।।४।।    अर्थ:---त्या भगवंताचे विचार केला कीं---कृत, त्रेता व द्वापर या तिनहि युगांमध्ये ज्ञान आणि वैराग्य हीं मुक्तीचीं साधनें होतीं,परंतु ती साधने या कलियुगांत नाहीत,तर केवळ भक्तीच ब्रहम सायुज्यता प्राप्त करून देणारी आहे||४||                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---कृत,त्रेता व द्वापार युगांत ज्ञान व वैराग्य मुक्तीची साधने होतो,पण कलियुगात फक्त भक्तीच मोक्ष देणारे साधन आहे,कारण कलियुगात अधिकार संपन्न व्यक्ती फारच विरळ आहेत,म्हणून सरळ व सोपा मार्ग म्हणजे निष्काम भक्तीने मोक्ष प्राप्त होतो.म्हणून आपण निष्काम भक्ती करून व इतर जीवांना दु:ख न देता सुख दिल्यामुळे अंत:करण शुद्ध व स्थिर होते.त्यामुळे आपणास महावाक्याने ताबोडतोब परिणाम होऊन मोक्ष प्राप्त होते.                                             श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात कि---------                                                                        |                    योग याग व्रत नेम दान धर्म  । न लगे साधन जपता हरी ||एकनाथ महाराज ||                                                                                                                                                                                                        भगवंत काळानुसार साधनेत फरक करतो.अधिकारानुसार साधन हे बदलत असते.म्हणून कलियुगात भक्ती सांगीतली आहे. भक्ती:--- अधिकारानुसार भक्तीचे दोन प्रकार होतात --१-- निष्काम भक्ती.२--सकाम भक्ती.                                                                                                                                १-- निष्काम भक्ती--- भक्ती करणे—भजन करणे,पण त्या भक्तीचा विनाशी मोबदला न घेता भक्ती—ते कर्म भगवंतांस निष्काम भावनेने अर्पण करणे—भगवनंतासाठी करणे---भगवंतास समर्पण करणे.निष्काम सत्--कर्म करणे,यास “निष्काम भक्ती” असे म्हणतात.निष्काम भक्ती केली असता अंत:करण शुद्ध व स्थिर होते व आपल्यातील असलेले दोष—कामा—क्रोध,लोभ,मोह,मद—अहंकार निवृत्त होतात.लंकेच्या राजा रावणाने “सकाम भक्ती” केली म्हणून त्याची कामवासना,अंहकार आदी दोष गेले नाही,म्हणून सीता—मातेस पळविले.                                                                                                 २-- सकाम भक्ती:--सत्--कर्म करणे,परोपकार करणे,समोरच्याचे हित करणे,त्या मोबदल्यात पैसा,मान,प्रतिष्ठा,पुण्य घेणे,कांही तरी नाशिवंत फळ घेण्याची अपेक्षा करणे,यास “सकाम भक्ती’ असे म्हणतात.सकाम भक्तीने आपल्यातील किंचितमात्र दोष निवृत्त होत नाही.साधनेत उणीव असेल तर विपरीत—दु:ख मिळते.म्हणून आपण निष्काम भक्तीच करावी.भक्ती भगवंतांच्या नामाचा,कर्मांचा,गुणांचा,लीलांचा उच्चार करणे,जीव जर दु:खी असेल तर आपल्या अधिकारानुसार त्याचे ते दु:ख कमी किंवा नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करणे,कलियुगात केवळ भक्ती मोक्षप्राप्ती करून देणारी आहे.भक्ती परिपूर्ण झाली कि ज्ञानमार्गाचा अधिकार येतो व ज्ञानाने मोक्ष होतो. तुकाराम महाराज आपल्या अभंग या गाथ्यातून म्हणतात कि----------------------------------                           |                  मुखी नाम हाती मोक्ष ।ऐशी साक्ष बहुतांची ।।१।। तुकाराम महाराज ।।गाथा।।                            |       आपल्या मुखाने भगवंतांच्या नामाचा  सतत उच्चार केला म्हणजे मोक्ष प्राप्त होतो.म्हणजे ज्ञानमार्गाचा अधिकार येतो व त्या ज्ञानाने मोक्ष प्राप्त होतो.असे अनेक संताचे म्हणणे आहे.||१||तुकाराम महाराज अभंग गाथा.                                                                                                                                                                       अर्थ:---असा निश्चय करून त्या ज्ञानरूप भगवंतानें,आपण सच्चिदानंदमूर्ती असल्यामुळे तुलाही[भक्तीला]आपल्यासारखी चिद्रूप,सुंदर व श्रीकृष्णाला (स्वत:ला) प्रिय अशी निर्माण केली आहे ||५||                                                                                                                                        भावार्थ:--- कलियुगात केवळ निष्काम भक्तीच मोक्षाचे साधन आहे,असा निश्चय करून त्या भगवंताने आपण स्वत: सच्चिदानंदमूर्ती असल्यामुळे भक्तीलाही आपल्यासारखेच सच्चिदानंदमूर्तीरूप दिले व श्रीकृष्णास भक्तीइतके कोणीच प्रिय नसणार म्हणजेच सर्वांपेक्षा अधिक प्रिय निष्काम भक्तीच असणार असे निष्काम भक्तीला निर्माण केले.म्हणून आपण जी भगवंतांस सर्वांपेक्षा अधिक प्रिय आहे,तीच निष्काम भक्तीची साधना आपण करावयास पाहिजे.आपण भगवंतांचे आवडते—प्रिय  होऊन भगवंतांची कृपा संपादन करून मोक्षाचा—परमात्म्याचा अनुभव येईल किंवा आपली जी निष्काम इच्छा सत्-चित्-आनंद ती पूर्ण निश्चितरूपाने होईल.त्यामुळे आपण परमात्मरूप होऊन सुखरूप होउत.त्यामुळे आपणांस स्वप्नातसुद्धा दु:खाची अनुभूती येणार नाही.||५||                                                                                                                        |          बुद्ध्वाऽञ्जलिं त्वया पुष्टं किं करोमीति चैकदा  | त्वां तदाssज्ञापयत्कृष्णो मद्भक्तान् पोषयेति च ||६||                                                                                                                                                                                                                                                                                         अर्थ:---नंतर,एकेवेळी तूं हात जोडून,’मला काय आज्ञा आहे ? मी काय करूं असे’ विचारीलेस तेव्हां श्रीकृष्णानें तूं माझ्या भक्तांचे पोषण कर अशी तुला आज्ञा केली||६||                                                                                                                                                             भावार्थ:---भगवंत म्हणतात कि माझ्या भक्तांचे पोषण कर,कारण निष्काम भक्ति करतो तोच भक्त होय.भक्तांनी निष्काम भक्ति करणे म्हणजेच त्याचे पोषण होय.त्यामुळे जीवांना सुख होते.म्हणून जीवांनी निष्काम भक्ती करावी.||६||                                                                                                                                                |                                   अङ्गीकृतं त्वया तद्वै प्रसन्नोऽभूद्धरिस्तदा | मुक्तिं दासीं ददौ तुभ्यं ज्ञानवैराग्यकाविमौ ||७||          अर्थ:---आणि तूंहि,[भक्तीने] तें (श्रीकृष्णाच्या भक्तांचे पोषण करणें) अंगीकारीलेंस तेव्हां तो श्रीहरी प्रसन्न होऊन, त्यानें तुला[भक्तीला]  हे ज्ञान--वैराग्यनामक दोन दास व मुक्तीनामक दासी दिली||७||                                                                    भावार्थ:---मुक्तीला सेवेत दिले म्हणजे,निष्काम भक्ती केली म्हणजे,त्याद्वारे ज्ञान मार्ग व ज्ञानाद्वारे मोक्ष म्हणजेच जन्म--मरण निवृत्ती होय.याकरिता जीवनात निष्काम भक्ती करणे अत्यंत जरुरी आहे.ज्ञानमार्गाचा अधिकार येण्यासाठी व ज्ञान झाल्यानंतर ज्ञानाच्या विलक्षण आनंदासाठी ज्ञानोत्तर भक्ती अत्यंत जरुरी आहे.जोपर्यंत स्थूल शरीर आहे,तोपर्यंत ज्ञानोत्तर भक्ती करणे अत्यंत जरूर आहे,हे निश्चित लक्षात असावे.||७||                                                                                                                                                                                                                                                                                                               अर्थ:---हे भक्ते, तुझें राहण्याचें मुख्यस्थान म्हटलें म्हणजे वैकुंठ होय. त्याठिकाणी तूं आपल्या खऱ्या स्वरुपानें म्हणजे भक्त्याभिमानी देवतारूपानें (भक्तांचे) पोषण करितेस आणि या पृथ्वीवर प्रेमलक्षणरूप भक्ती वृध्दिंगत होण्यासाठीं छायारूप धारण केलें आहेस.||८|| भावार्थ:--- भक्ती मुख्य रूपाने भगवंतांजवळ जवळ व वैकुंठात राहते,कारण भगवंतांचे रूप व भक्तीचे रूप सारखेच—एकच आहे.भक्ती हि पृथ्वीवर प्रेमलक्षणारूप वृद्दींगात होण्यासाठी छायारुप म्हणजे कल्पित भेदाने व वास्तव अभेदाने राहते.||८|| अर्थ:---नंतर मुक्ती (दासी), ज्ञान व वैराग्य (दास) यांसहवर्तमान तूं या पृथ्वीवर येऊन, कृत, त्रेता व द्वापर या तीनही युगांमध्ये मोठ्या आनंदानें राहिलीस||९||                                                                                         भावार्थ:--- भक्ती ही ज्ञान व वैराग्यसहित पृथ्वीतलावर होती म्हणजे सत्ययुग ते द्वारयुगापर्यंत भक्ती,ज्ञान आणि वैराग्य या साधनांचा योग्य वापर---कार्यवाही निष्काम भक्त करत होते म्हणून ज्ञान आणि वैराग्य तरुण होते.त्यामुळे भक्ती आनंदात होती.त्यामुळे भक्त सुखी होते.||९||                                                                                                                                                                  अर्थ:---पुढे कलियुग लागतांच ती तुझी मुक्ती दासी,पाखंडरूप रोगानें पिडीत झाल्यामुळे क्षीणता पावली म्हणून तुझ्या आज्ञेनें पुन्हा लवकरच तिनें वैकुंठलोकीं गमन केलें ||१०||                                                                     भावार्थ:---कलियुगात भगवंतांचा नामोच्चार न केल्यामुळे नास्तिकता वाढली.लोक पुन्हा सकाम भक्तिमार्गाला लागल्यामुळे निष्काम भक्ती हि क्षीण पावली—कमीपणा आला.म्हणून निष्काम भक्ती भगवंतांच्या आज्ञाने वैकुंठास परत गेली,कारण भक्त निष्काम भक्ती न करता सकाम भक्ती करू लागले,कारण लोकांना नाशिवंत विषयांत आसक्त झाले होते.म्हणून आपणांस विषयांची आसक्ती नसावी.विषयांची आसक्ती म्हणजे विषयाशिवाय सुखच नाही,म्हणून विषय पाहिजेच.असा त्यांच्याबद्दल दुराग्रह होय.तो त्यांचा दुराग्रह नसावा.जेथे विषय असतात,तेथे भगवंत नसतात.म्हणून आपण विषयांचा त्याग करून निष्काम भक्ती करावी,त्यामुळे परमात्म्याचा साक्षात्कार—अनुभव येतो.आपण संबंध सकाम भक्तांसी मुळीच होऊ नये,कारण जसा संबंध असेल,तसा त्याचा परिणाम होत असतो.म्हणून आपण निष्काम भक्ती होण्यासाठी संत—महात्मा यांचाच सत्संग करावा.||१०||                                                                                                                                                                 अर्थ:---मुक्ती जर वैकुंठास गेली तर आतां भूलोकीच्या जनांना मोक्ष कसा प्राप्त होईल? असें म्हणशील तर हे भक्ते, मुक्ती जरी वैकुंठी गेली आहे तथापि तूं तिचें स्मरण केले असतां ती या लोकीं येऊन पुन: परत जाते.नंतर ज्ञान व वैराग्य या दोघांस आपले पुत्र मानून आपल्याजवळ ठेविलें आहेस||११||                                                                                                                                       भावार्थ:---तू स्मरण करताच मुक्ती येथे—मृत्यू लोकात येते,पण तुझे ते निस्तेज पुत्र ज्ञान व वैराग्य यांना पाहून ती मुक्ती परत जाते,कारण मुक्ती मिळण्यासाठी जेव्हा ज्ञान आणि वैराग्य तेज: पुंज मुक्तीला दिसतील,म्हणजेच जेव्हा साधक निष्काम भक्तीचा स्वीकार करून सतत निष्काम भक्ती करून व वैराग्याचा स्वीकार करतील तेव्हा तुझे पुत्र तेज:पुंज होतील,तेव्हा मुक्ती परत न जाता अनुभवला येईल.भावार्थ म्हणून आपण ज्ञानपूर्व भक्ती व ज्ञानोत्तर भक्ती करणे अत्यंत जरुरी आहे.||११||                                                                                                                                                                                                                      |    उपेक्षात: कलौ मन्दौ वृद्धौ जातौ सुतौ तव | तथापि चिन्तां मुञ्च त्वमुपायं चिन्तयाम्यह्म् ||१२||        |                                                                                                                          अर्थ:---यद्यपि कलियुगांत लोकांनी यांची उपेक्षा केल्यामुळे हे तुझे पुत्र आळशी व वृध्द झाले आहेत तथापि तूं चिंता करूं नकोस कारण,मी याविषयी विचार करून उपायाची योजना करितों||१२||                                                                                                                                                                                                                                                     भावार्थ:---कलियुगात ज्ञान व वैराग्याची उपेक्षा झाली म्हणजे ज्ञान मार्गाचा स्वीकार कोणी करेनात,कारण ज्ञानमार्गाचा स्वीकार करण्याकरिता निष्काम भक्ती व वैराग्य पाहिजे.असे आहे म्हणून कलियुगात लोक विषयांच्या पाठीमागे धावून विषयांच्या भोगतच आनंद मानू लागले आहेत.कारण त्यांना आनंद ताबोडतोब मिळावा,अशी त्यांची धारणा झाली आहे.मोक्षाचा जो आनंद आहे,त्यासाठी विषयांचा त्याग केल्याशिवाय तो आनंद अनुभवला येत नाही.असे असले तरी नारद मुनी म्हणतात,हे भक्ती तू चिंता करू नकोस,कारण मी कलियुगात त्यावर म्हणजे ज्ञान व वैराग्यास तारुण्य आणण्याकरिता कांही तरी उपाय शोधून काढतो.जेणेकरून कलियुगात ज्ञान व वैराग्य तरुण होतील.विचार करून मी कांही तरी मार्ग काढतो,ज्यामुळे तुझ्या समस्या नाहीशा होऊन तू सुखी होसील.||१२||                                                                                                                                                                                                                                               |       कलिना सदृश:कोടपि युगो नास्ति वरानने ।तस्मिनस्त्वाम स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ।।१३।।

अर्थ:---हे सुमुखी,या कलियुगासारखें दुष्ट युग दुसरें कोणतेच नाही तथापि त्या कलीयुगामध्येंच घरोघर आणि प्रत्येक मनुष्याजवळ तुझी स्थापना करीन||१३||                                                                                                            भावार्थ:--- मुनी म्हणतात कि कलियुगात असतांना प्रत्येक घरोघरी जाऊन,निष्काम भक्तिमार्गाच्या फळाचे महत्व पटवून देईन.यामुळे भक्ति मार्ग धष्ट—पुष्ट होईल,त्यामुळे ज्ञानमार्ग व ज्ञानमार्गामुळे वैराग्य उत्पन्न होऊन मोक्षास प्राप्त होतील,असा निष्कामभक्ति मार्गाचा प्रसार करा,असे कलियुगातील संत—महात्मा यांना मार्गदर्शन नारदमुनींनी केलेले आहे.असे असले तरी,सद्ध्याचे संत-महात्मा असा प्रसार करत आहेत का ? यातील बरेचसे संत—महात्मा सकाम भक्तीचा स्वीकार करून सत्ता,मान,प्रतिष्ठा व पैसा,विषय यात आसक्त झालेले आहेत. भक्तीचा प्रसार---मार्गदर्शन करणारे हेच यात गुंतले असतील तर,हे भक्तीचा प्रसार करणारे आहेत कि भक्तीला भक्षण करणारे आहेत?असे का होत आहे ? याला कारण आहे “अविवेक” याकरिता निष्काम भक्तीचा प्रसार करणाऱ्या भक्तांनी तो “विवेक संत---महात्मा आणि शात्रांच्या संगतीत करावा.जेव्हा आपल्यात पूर्ण विवेक व पूर्ण शात्र अभ्यास होऊन आपण स्वत: निष्काम भक्तीचा स्वीकार करून,आपण ज्ञान आणि वैराग्य यांना तारुण्य प्रदान करून म्हणजे विषयांचा त्याग करून,त्यानंतर निष्काम भक्ती,ज्ञान,वैराग्याचा प्रसार करावा,अन्यथा प्रसार करू नये.आपल्यात विषयांचा त्याग नसेल तर आपण प्ररक होऊ नये,कारण आंधळ्याच्या मागे लागून आंधळे जात आहेत.यामुळे सर्वजण खड्यात पडत आहेत.म्हणजेच प्रसारक जे आहेत,त्यांचेच विषय सुटत नाहीत,तर त्यांचे जे कीर्तन,भागवत,प्रवचन ऐकतील त्यांचे विषय सुटणार नाहीत,त्यामुळे कलियुगातील लोकांचा परमार्थ होणार नाही.परमार्थ न झाल्यामुळे ते यमपुरीला जाऊन व चौऱ्याऐंसी योनीसलक्षयोनीस जाऊन  दु:ख भोगतील,कारण कोण आहे ? सकाम भक्ती करणारे ? किंवा निषिद्ध कर्म करणारे ? अन्य ?असे जे असतील ते कोणीही असो अनाधिकारी धर्मांचा प्रसार करत आहेत.त्यामुळे प्रसारक लोकांचे अति अहित होत आहे,पण त्यांच्याठिकाणी अज्ञान असल्यामुळे असे अहित होत आहे,असे कळत नाही.कारण त्यातल्या कांहिंनी उदार निर्वाह करण्यासाठी,कांहींनी मान—प्रतीष्ठासाठी,कांहींनी पैसा—आर्थिकसंपन्नतेसाठी हा मार्ग स्वीकारला आहे.ते वर्तमान काळातील जे शरीर आहे,ते सुटल्यानंतर---मेल्यानंतर त्यांना यमपुरीत जावून दु:ख भोगावे लागणार आहे.तेथील दु:ख भोगल्यानंतर लागलीच लक्षचौऱ्यायोनीतील दु:ख भोगावे लागणार आहे.पण-------कोण लक्षात घेइल ? यांचे कीर्तन,प्रवचन,भागवत घेणारेही बहुतेक अज्ञानी असतात.यामुळे त्यांना कोण अधिकारी आहेत व कोण नाहीत तेही कळत नाही,म्हणून अनेकजणांचे अहित होते.म्हणून योग्य जे निष्काम भक्त आहेत,त्यांचेच अनुकरण लोकांनी करून आपले कल्याण करून घ्यावे.सकाम भक्त जे आहेत,त्यांचा त्याग करावा.||१३||                                                                                                                              अर्थ:---याविषयी शपथपूर्वक अभिवचन देतों कीं- अन्य (पाखंडी) धर्माचा पराभव करून व भगवंताचे मोठमोठे उत्साह प्रवृत्त करून जर मी लोकांमध्ये तुला प्रवृत्त केलें नाहीं तर मी श्रीहरीचा दासच नव्हे ||१४||                                                     

भावार्थ:---निष्काम भक्तीचा प्रसार करीन,तरच मी भगवंतांचा दास,अन्यथा मी विषयांचा दास होईल,असे नारद मुनी म्हणतात.यावरून आता वर्तमानकाळातील बहुतेक भक्तांनी,बहुतेक श्री.ह.भ.प.भक्तांनी,बहुतेक कीर्तनकारांनी,कीर्तन---करण्यापूर्वीअगोदर मूल्य निश्चित करावे का? बहुतेक भागवतकारांनी भागवत सांगण्यापूर्वी मूल्य ठरवावे का?मूल्य ठरवले असेल तर त्यास काय म्हणावे?निष्काम भक्ति म्हणावे कि व्यापार--विक्री म्हणावे.हे ज्याचे त्याने ठरवावे कि समाजाने ठरवावे.कोणीही ठरवले,तरी याचे फळ कोणी भोगावे?कि जो करील तोच भोगील.कारण जसा कर्ता असतो,त्यासच त्याचे फळ भोगावेलागते असे निश्चितच आहे.आम्ही कोणाचे दास ? भगवंतांचे, कि संसाराचे—विषयांचे ? याचा बहुतेकांनी विवेक करून योग्य त्या मार्गाचा--- भक्तीचा अवलंब करावा,व प्रसारही करावा. नारद मुनी आपल्या भक्ति सूत्रातून म्हणतात कि,--------------------------------------                                                               |          यथा व्रजागोपिकानाम ||भक्तीनेच भगवंत वश होतो उदा ।।२१||—गोपी--नारद—भक्ती सूत्र |                            इतर युगापेक्षा कलियुगात परमार्थ सोपा आणि सरळ आहे.भक्ती या साधनाद्वारे भगवंताला प्राप्त करून घेता येते.भक्तीला आशीर्वाद नारद मुनींचा आहे,त्यामुळेभक्तीद्वारा परमार्थ सोपा आहे.प्रत्येक माणसाच्या हृदयात भक्तीची स्थापना करीन,असे नारदांचे म्हणणे आहे.अर्थात त्यासाठी जीवांना प्रयत्न करावेच लागतील. श्रीसंत ज्ञानेश्वर आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात कि------------------------------------------------                                                                                                                                                   । प्रल्हाद उच्चारी।तया सोडवी नरहरी।उचलूनि घेतला कडियेवरी।भक्तसुखे निवाला।।१।।|||ज्ञानेश्वर महाराज ||गाथा।।           भावार्थ:---भक्त प्रल्हादाने प्रतिकूल परिस्थिती असूनही भगवंतांच्या नामाचा जयघोष सोडला नाही,परिणाम भगवंताने रक्षण केले,त्यामुळे तो सुखरूप झाला.म्हणून जीवांनी निष्काम भक्तिमार्ग स्वीकारून सुखरूप होण्याचा प्रयत्न करावा.                                                                                                                     उदा -- आईने,बहिणीने,पत्नीने जेवणाचे ताट आपल्यापुढे जरी ठेवले,तरी ते जेवण पोटात --शरीराच्या आत जाण्यासाठी,ज्याला त्यालाच प्रयत्न करावा लागतो,हे मात्र खरे आहे.याप्रमाणे नारदांचे म्हणणे जरी असले तरी,आपल्याला प्रयत्न करावाच लागेल हेही मात्र खरे आहे.                                                                                                            |                  आपली आपण करा सोडवणं ।संसार बंधन तोडा वेगीं ।।ज्ञानेश्वर महाराज।।२।।गाथा।।               |                                                             याकरिता जीवांनी मनुष्य देहाला आल्यानंतर आपण आपले सत्संग हे संसार बंधन सोडवून सुखरूप व्हावयास पाहिजे.||१४||  |                त्वदन्विताश्च ये जीवा भविष्यन्ति कलाविह  | पापिनोsपि गमिष्यन्ति निर्भयं कृष्णमन्दिरम् ||१५||           अर्थ:---या कलियुगांत जे लोक, तुझ्या योगानें युक्त असतील म्हणजे भक्तिमान असतील ते, महान पापी जरी असले तरी निर्भय अशा वैकुंठलोकाप्रत गमन करितील.मग, पुण्यवान लोक भक्तीच्या योगानें वैकुंठलोकाप्रत जातील हे काय सांगावें!||१५||                                                                                                                                                                  भावार्थ:---कलियुगातील जे भक्त निष्काम भक्तिमार्गाला लागतील म्हणजे निष्काम भक्तीचा स्वीकार करतील----आपापल्या अधिकारानुसार इतरांचे दु:ख निवारण करून इतरांना सुख देण्याचा प्रयत्न करणे यास “निष्काम भक्ती’ असे म्हणतात.निष्काम भक्ती केल्यामुळे अगोदरचे पाप नाहीसे होऊन पुण्य होईल,किंवा अंत:करण अशुद्ध असलेले शुद्ध होईल,त्यामुळे ज्ञानमार्गाला लागून ज्ञानसंपन्न होऊन मोक्षाचा अनुभव येईल.त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होईल.||१५||                                                         अर्थ:---ज्यांच्या ह्रद्यामध्ये सदासर्वकाळ प्रेमलक्षणारूप भक्ती वास करीत असअसते ते पुरुष, शुचिर्भूत असल्यमुळे स्वप्नामध्येंसुध्दां यमाला पाहणार नाहीत: मग मृत्यूची तर वार्ता कशाला पाहिजे!!||१६||                                                                                                       भावार्थ:---ज्यांच्या हृदयामध्ये—अंत:करणामध्ये सदासर्वकाळ प्रेमालक्षाणारूप—निष्कामभक्ती—समर्पण—ईश्वरअर्पण--नाशिवंत फळाची—संसारातील फळाचीअपेक्षारहित जी भक्ती केल्या जाते,त्या भक्तीस “प्रेमालक्षाणारूपभक्ती” असे म्हणतात.आपण—साधकाने निष्काम भक्ती प्रेमाने करावी,त्यामुळे  आपले—साधकाचे अंत:करण शुद्ध होईल,त्यामुळे आपली—साधकाची--अधोगती होणार नाही.याप्रमाणे हि भक्ती आपण करवी,कारण त्यामुळे भगवंतांची आपणास—साधकास प्राप्ती होऊन,अत्यंत दु:खाची निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती होते.फक्त हीच निष्काम भक्ती भगवंतांस आवडते.या व्यतिरिक्त भगवंतांस कोणतीच भक्ती आवडत नाही.||१६||                                                                                                           अर्थ:---हे भक्ते----भूत असो;पिशाच असो,राक्षस असो किंवा दैत्य असो,यांपैकी कोणीही,भक्तीयुक्त अंत:करण असलेल्या पुरुषांना स्पर्श करण्याविषयी समर्थ होणार नाही||१७||                                                                                            भावार्थ:---हे भक्ते---भूत,पिशाच,राक्षस,दैत्य,एवढेच काय यमराजसुद्धा निष्काम भक्ती करणारा जो भक्त आहे,त्यांच्याकडे पाहू--शकत नाही--स्पर्श करीत नाही.||१७||                                                                                     अर्थ:---भगवान् श्रीहरी,भक्तीच्या योगानें जसा वश होतो तसा तपश्चर्या चारही वेद,ज्ञान किंवा सत्कर्में यांच्या योगानें वश होत नाहीं;याविषयी प्रमाणभूत गोपिकाच आहेत.(पहा- गोपिकांनी श्रीकृष्णाच्या प्राप्तीकरिता तप केलें होतें काय ? वेद म्हणजे काय हें त्यांना स्वप्नांत तरी ऐकून माहित होतें काय? त्यांना ज्ञानाचा गंध तरी होता काय? अथवा त्यांनी कृष्णप्राप्तीस्तव कांहीं सत्कर्म तरी केलें होतें काय? नाहीं. तर गोपिकां नीं केवळ प्रेमळ प्रेमलक्षणरूप भक्ती करूनच श्रीकृष्णाला वश करून घेतलें होतें) ||१८||                                                                                 भावार्थ:---निष्काम भक्ती केली तर भगवंत प्रसन्न—वश होतो,अन्य साधनांनी भगवंत प्रसन्न होत नाही,म्हणून निष्काम भक्तीच करावी.निष्काम भक्ती करून अन्य साधन करावे.जसे पाणी पिऊन अन्न भक्षण करावे,पाणी सेवन न करता अन्न भक्षण केले तर ते अन्न बाधक ठरते.भगवंत प्राप्तीसाठी गोपिकांनी तप,वेदाध्ययन,सत्कर्म,जीवब्रह्म—ऐक्य–ज्ञान,अशा प्रकारची अन्य कोणतीच साधना त्यांनी केलेली नव्हती.त्यांनी फक्त—फक्त प्रेमालाक्षाणारूप—निष्कामभक्तीच हीच साधना करून वश केले होते.म्हणून आपण फक्त—फक्त प्रेमालक्षणारूपा निष्काम भक्तीच करून भगवंतांस आपल्याकडे वश करावे.||१८||                          

|                                  जन्म्सहस्त्रेन भक्तौ प्रीतिर्हि जायते ।                                                                      |                                   कलौ भक्ति:कलौ भक्तिर्भक्त्या कृष्ण:पूर:स्थित:।।१९।।

अर्थ:---मनुष्यांची हजारो जन्में होऊन त्यांमध्ये सुकृत गांठी पडेल तेव्हां त्याच्या योगानें श्रीकृष्णाच्या भक्ती करण्याविषयी त्यांना प्रीती उत्पन्न होत्ये व त्या भक्तीनेंच श्रीकृष्ण आपल्या अग्रभागी स्थित होतो. यास्तव वारंवार मी असें म्हणतों कीं- कलियुगांत ‘भगवत्प्राप्तीविषयीं’ भक्तीच मुख्य होय; दुसरें साधन नाहीं||१९||                                                                                                                                                     भावार्थ:---मनुष्य जन्मातील निष्काम कर्माने,अंत:करणं शुद्ध झाले तर,निष्काम भक्तिमार्ग आवडतो.अंत:करण अशुद्ध असले तर भक्तीमार्ग आवडत नाही,म्हणून निष्काम कर्म करून अंत:करणं शुद्ध करून घ्यावे,त्यामुळे भक्तीमार्ग आवडेल व भक्ती केल्यानंतर श्रीकृष्ण भेटेल.||१९||   

अर्थ:---तर मग भक्तीविमुखांची काय गती होते ? असें म्हणशील तर- जे जन, भक्तीचा (किंवा भक्तच) द्रोह करणारे आहेत ते त्रैलोक्यांत कोठेही जरी गेले तरी त्यांना महादु:ख प्राप्त होतें. पहा- पूर्वीं भगवद्भक्ताचा (अंबरीश राजाचा) द्वेष करणाऱ्या दुर्वासा ऋषीला दु:ख प्राप्त झालें. (दुर्वाच ऋषीनें, प्रत्यक्ष जरी भक्तीचा द्रोह केला नव्हता तरी भक्ती करणाऱ्या अंबरीश राजाचा द्रोह केला असल्यामुळे तो ऋषी, भगवंतानें राजाच्या रक्षणासाठी ठेविलेल्या सुदर्शनचक्राच्या योगानें पिडीत होऊन आपल्या रक्षनाकरीता दशदिशा फी रला परंतु दुसऱ्याठिकणी कोठेच सुख पावला नाहीं तेव्हां तो अबरीश राजाला शरण जातांच दु:ख मुक्त झाला||२०||                       भावार्थ:---भक्तीसी द्रोह करणारे म्हणजे निष्काम भक्ती न करणारे,निष्काम भक्तीचा प्रसार न करता सकाम भक्तीचा प्रसार करणारे,अनाधिकारी जे भक्तीचा प्रसार करणारे आहेत,अंती ते दु:खालाच प्राप्त होतात.म्हणून निष्काम भक्तीचा द्रोह करू नका व जे निष्काम भक्त आहेत,त्यांचाही द्रोह करू नका.त्यांच्या प्रतिकूल वागू नका.इतिहास सांगतो कि,दुर्वास मुनींनी अंबरिष राजाचा द्वेष केला होता,म्हणून दुर्वास मुनींना दु:खास सामोरे जावे लागले.जेव्हा दुर्वास मुनी अंबरिष राजाला शरण गेला,तेव्हाच त्याचे दु:ख नाहीसे झाले.म्हणून आपण निष्काम जे भक्त आहेत,ते निष्काम भक्ती करितात त्यांच्या प्रतिकूल न राहता अनुकूल राहून,त्यांचा सत्संग करून निष्काम भक्त होऊन निष्काम भक्ती करून आपले परम कल्याण करून घ्यावे.कोणाच्याही प्रतिकूल न राहता,अनुकूल राहण्याचाच प्रयत्न करावा.||२०||                                                                                                      अर्थ:---हे भक्ते, मुक्तीकरितां व्रतें करावयास नकोत:तीर्थें नकोत योगसाधनाचें कारण नाही किंवा यज्ञ केले पाहिजेत असें नाहीं आणि ज्ञानसंबंधी वादविवाद करण्याचेहि कारण नाहीं,कारण एक भक्ती केल्यानेंच मुक्ती मिळते,म्हणून व्रतादिकांची आवश्यकता नाहीं||२१|| भावार्थ:----वृत्ते,तीर्थयात्रा,यज्ञ,करण्याकरिता भक्तीच्या मानाने फार कष्ट आहेत.भक्तीला  त्यांच्याइतके कष्ट नाहीत.इतर मार्गालाही फळ आहे.पण कष्ट अधिक व फळ कमी आहे.म्हणून इतर साधने करण्यापेक्षा निष्काम भक्तीला कष्ट कमी व फळ अधिक आहे,म्हणून केव्हाही निष्काम भक्तीच श्रेष्ठ आहे,म्ह्णून आपण निष्काम भक्तीच करा.निष्काम भक्तीने अंत:कारण अत्यंत शुद्ध होऊन ताबोडतोब जीव-ब्रह्मऐक्यज्ञान होऊन “जगत मिथ्या व ब्रह्म सत्य असून जीव—परमात्मा एक आहे.”असा आपला—जीवाचा निश्चय होतो.||२१||                                                                                                                                    अर्थ:---सुत म्हणाला--हे शौनका, याप्रमाणे नारदाने निर्णय करून सांगीतलेले आपलें (भक्तीचें) महात्म्य श्रवण करून सर्वागांनी पृष्ट झालेली ती भक्ती, नारदाप्रत भाषण करूं लागली कीं------------ ||२२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---आपले दु:ख कोणीही निवारण केले की आपल्याला बरे वाटते.आपण ज्यांनी आपले दु:ख निवारण केले,त्यांच्याविषयी आपल्या मनात आदराचा भाव उदयाला पाहिजे,व त्यांची स्तुती करून,त्यांच्याविषयी आपल्या अंत:करणात कृतज्ञताभाव असावा.||२२||                 अर्थ:---भक्ती म्हणाली- हे नारदा, तूं मोठा धन्य आहेस. कारण,तुझी मजवर अखंड प्रीती आहे; यास्तव तुझ्या ह्रदयांत मी नीरंतर वास करीन; तुला कधीही सोडणार नाहीं||२३||                                                                                    भावार्थ:---समोरील व्यक्तीचे उद्धिष्ठ—हेतू कळाला व तो आपल्याला पटला म्हणजे त्यानुसार वागण्याचा व आपल्या त्या तत्वाचा प्रसार केला म्हणजे,त्या व्यक्तीला आपल्याविषयी किती आपुलकी आहे,हे कळत असते व प्रेमही दिसून येते.अशा व्यक्तीस आपण नेहमीसाठी स्वीकारण्यास तत्पर राहतो.कारण त्यांची आपल्याला गरज असते.तो आपले महत्व इतारांना सांगत असतो.त्यामुळे आपले हित होत असते.कांही बाबतीत त्याचेही आपल्याला ऐकावे लागते.भक्ती नारदांना म्हणते----मी तुमच्या अंत;करणात नेहमीसाठी निवास करीन.म्हणून नारदा मुनी आजही निरंतर भगवंतांच्या नावांचा जयघोष निरंतर करीत जीवन व्यतीत करीत असतात.त्याचप्रमाणे आपणही सदोदित भगवंतांच्या नावांचा नामघोष निरंतर घ्यावावयास पाहिजे.असे झाले म्हणजे ज्याप्रमाणे नारद मुनींच्या अंत:करणात भक्ती हि सदोदित निवास करते,त्याचप्रमाणे आपल्याही अंत:करणात भक्ती सदोदित निवास करील,त्यामुळे आपणही सदोदित नामाघोष निरंतर करत राहुत.||२३||                                                                                                                                                    अर्थ:---हे साधो नारद, तूं कृपा करून माझें तर दु:ख एका क्षणामध्ये नाहिसें केलेंसच. आतां माझे पुत्र बेशुध्द होईऊन पडले आहेत म्हणून त्यांना तूं जागृत करून शुद्धीवर आण.||२४||                                                                                                                                           भावार्थ:---  नारदा मुनींनी भक्तीचे दु:ख निवारण केले,त्याप्रकारे आपणही आपल्या अधिकारापासून इतरांचे दु:ख निवारण करावयास पाहिजे.त्यासच “भक्ती” असे म्हणतात.भक्तीने तिचे जे पुत्र ज्ञान व वैराग्य बेशुद्ध पडलेले आहेत,त्यांना जागे करा असे नारद मुनींना म्हणत आहे.साधू—संत—महात्मा दयाळू असतात.ते आता ज्ञान व वैराग्यांना शुद्धीवर आणण्याचा प्रयत्न करतील,यात कांही शंका नाही.||२४||                                                                                                                                                                   अर्थ:---सुत म्हणाला- हे शौनका, असें त्या भक्तीचें वचन ऐकून नारदाला दया आली आणि तो,ज्ञानवैराग्यांस हाताच्या बोटांनी स्पर्श करून (दाबून) त्यांना शुद्धीवर आणण्याचा प्रयत्न करूं लागला ||२५||                                                                                                                                                                                              भावार्थ:---सूत म्हणता:–--भक्तीचे हे वचन ऐकून नारदांना पुत्राविषयी करुणा आली.आणि ते त्यांना हाताने हलवून जागे करण्याचा प्रयत्न करत आहे.त्याचप्रमाणे आपणसुद्धा इतरांचे दु:ख कमी करण्याचा प्रयत्न करावयास पाहिजे.परीपकार करणे हाच मानवांचा स्वधर्म आहे,आपण ते कर्तव्य पार पाडावयास पाहिजे.                                                                                                                                    |              सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालानंदन: । पार्थो वत्स:सुधीरभोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत ।।६।।                                                                     उपनिषदे ह्याच गाई असून दोहन--धार काढणारा श्रीकृष्ण व दुधाचे पान --पिणारा अर्जुन आहे.दूध हे गीतामृत आहे.||६|| दया:–आपल्या अधिकारानुसार समोरच्याची गरज भागवण्याचा प्रयत्न करणे समोरच्याचे दु:ख नाहीसे करून सुख देण्याचा प्रयत्न करणे यास “दया” असे म्हणतात.                                                                                                                                                                                श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात कि,----------------------                                                                                                                                                    ।                    दया तिचे नाव भूतांचे पालन।आणीक निर्दळण कंटकांचे।।१।।तुकाराम महाराज।।गाथा।।                                                                                                     |                           दया करणे जे पुत्रासी ।तेच दास आणि दासी ।।५।|तुकाराम महाराज।।गाथा।।                                                                          इतर जीवांना दु:ख न देता,त्यांचे असलेले दु:ख आपल्या अधिकारानुसार नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करणे,त्यास “दया” असे म्हणतात.आपण ज्यांना आपले समाजातोत,व त्यांना सुख देण्याचा प्रयत्न करतोत,त्याचप्रमाणे इतरांना आपले समजून तसेच सुख देण्याचा प्रयत्न करणे,त्यासच “दया” असे म्हणतात.त्या दयेस “भक्ति” असेही म्हणतात.||२५||                                                                                                                                                                                                                              अर्थ:---नारदाने प्रथमत: आपलें मुख त्यांच्या कानाजवळ नेऊन, हे ज्ञानरूप पुरुषा,लवकर जागा हो;असे वैराग्यरूप पुरुषा,जागा हो;अशा मोठमोठयानें हाका मारिल्या||२६||                                                                                                   |                        मुखं संयोज्य कर्णाते शब्दमुच्चै: समुच्चरन् | ज्ञान प्रबुध्यतां शीघ्रं रे वैराग्य प्रबुध्यताम् ||२६||                    |                                                                                                                                                                                                     अर्थ:---आणि तो नारद, वेदघोष, वेदांतघोष व गीतापाठवगैरे करून त्या ज्ञानवैराग्यांस वारंवार जागृत करूं लागला तेव्हां त्याच्या योगानें ते थोडासा जोर करून मोठ्या कष्टानें उठले||२७||                                                                                                                            भावार्थ:---वेदांताचे व गीतापाठाचे महत्व सांगितले,त्यामुळे फारच थोडे व फारच कमी वेळ लोक निष्काम कर्म व वैराग्य धारण लोक करू लागले.त्यामुळे ज्ञान व वैराग्य हे तरुण झाले नाहीत.पण ते जागे झाले.जे जागे होण्याकरिता सत्संग नेहमी करावा लागतो.ज्यांचा सत्संग केला केला,त्याची श्रद्धापूर्वक सेवा करून अज्ञाचे पालन करावे.अशी श्रावण भक्ती केली असता आपणास ज्ञान होऊन वैराग्य उत्पन्न विषयांचा त्याग करावा लागतो.म्हणजेच आपले ज्ञान व वैराग्य तरुण होतील,तेव्हा भक्तीला आनंद होईल व तिची आपल्यावर कृपा होईल.भक्तीची आपल्यावर कृपा झाली म्हणजे आपणास मुक्ती मिळेल.||२७||                                                                                                                                                                                                                                                                               अर्थ:---परंतु बहुतकरून सुकलेल्या काष्टासारखे अंग झालेले ते ज्ञान व वैराग्य हे दोघेही नेत्र उघडून न पहातां आलस्ययुक्त होऊन जांभळ्या देऊ लागले आणि बगळ्यासारखे (निस्तेज किंवा कृश) होऊन धडकन पडले||२८||                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---बहुतेक फक्त केस पांढरे झाले होते,उर्वरित शरीराचा भाग हा काळाच होता,म्हणजे निष्काम कर्म व वैराग्य फारच अल्प प्रमाणात लोकांनी धारण केले होते.त्यामुळे ज्ञान आणि वैराग्य निस्तेज झाले होते.म्हणून आपण अधिक प्रयत्न करून सत्संगाद्वारे ज्ञान व वैराग्य प्रत्यक्ष धारण केले असता परमात्म्याचा अनुभव येईल.||२८||                                                                                                                         अर्थ:---आणि क्षुधेणे अगदीं दुर्बल झालेले ते ज्ञानवैराग्य पुन: निजून राहिले.असें पाहून तो नारद,आतां मी यांच्यासाठी कोणता उपाय करावा असें मानांत आणून अगदीं चिंताक्रांत झाला||२९||                                                                                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---तहान आणि भुकेच्या क्षुधेने दुर्बल झाले होते.म्हणजे लोक हे विषयांच्यात आसक्त झालेले असल्यामुळे सत्संग करीत नव्हते.म्हणून ते उठले नाहीत.नारदमुनींनी भक्तीला शब्द दिलेला होता कि भक्तीच्या मुलांना मी तरुण करीन.पण ते आजून तरुण झाले नाहीत.म्हणून नारद चिंताग्रस्त झाले.आपणही एकद्दास एखाद्यास कार्य करतो म्हणून होकार दिलेला असेल तर,कार्य कोणत्याही परीस्थित त्या कार्याची पूर्तता करावयास पाहिजे.||२९||                                                     अर्थ:---आणि ‘‘अहो! यांची निद्रा कशी जाईल? व यांना आलेलें हे अतिवृद्धत्व तरी कसें नष्ट होईल?’’ अशी चिंता करीत त्या नारदाने भगवान् गोविंदाचे स्मरण केलें||३०||                                                                                                                                     भावार्थ:---संत--महात्मा यांना भक्तांची--लोकांची काळजी वाटावयास पाहिजे.काळजी वाटून निष्काम कर्म,निष्काम भक्तीचा व ज्ञानाचा प्रसार व प्रचार करावयास पाहिजे.असा प्रसार व प्रचार होण्यासाठी संतांना स्वत: निष्काम कर्म,निष्काम उपासना व ज्ञान प्राप्त करून,त्यानंतर प्रसार व प्रचात करावयास पाहिजे.असे होऊन प्रसार व प्रचार केला तर साधकावर--लोकांवर परिणाम होतो म्हणजे निष्काम कर्म व निष्काम भक्ती करून ज्ञान मार्गाला लागून मोक्ष प्राप्त करून घेतात.असा भक्त भगवंतांस प्रिय होतो.अन्य--सकाम भक्त भगवंतांस प्रिय नाही.१--निषिद्ध कर्म करणारा वाईतला वाईटच,२—सकाम विहित भक्ती करणारा वाईटतला चांगला व ३—निष्काम भक्ती करणारा चांगल्यातला चांगला.म्हणून आपण चांगल्यातला चांगला होण्याचा प्रयत्न करावा,म्हणजे निष्काम भक्तीच करावी.नारद चिंताग्रस्त असतांना त्यांनी भगवंतांचे स्मरण केले.आपण नातेवाईकाचे स्मरण करण्यापेक्षा भगवंतांचे स्मरण करावे,कारण भगवंत सर्वज्ञ व कामपूर्ण असल्यामुळे त्याचे स्मरण करावे.||३०||                                                           |                व्योमवाणी तदैवाभून्मा ऋषे खिद्दतामिति | उद्दम: सफलस्तेsयं भविष्यति न संशय: ||३१||                                                                                                                                         अर्थ:---भगवंताचें स्मरण करितांच आकाशवाणी झाली. ती अशीं कीं, हे नारदा, तूं असा खेद करूं नकोस. कारण, तूं ज्ञानवैराग्यास सचेत करण्याकरीता करिशील तो तुझा उद्योग सफल होईल; यांत संशय नाहीं||३१||                                                                                                                                                                                                                             भावार्थ:---भगवंतांचे स्मरण करताच आकाशवाणी झाली.म्हणजेच नामस्मरण करताच भगवंत हा कामपूर्ण असल्यामुळे भक्ताची इच्छा पूर्ण झाली.म्हणून आपण भगवंतांचे स्मरण करावे.१-- सकाम भक्ती:--सत्--कर्म करणे,परोपकार करणे,समोरच्याचे हित करणे,त्या हिताच्या मोबदल्यात पैसा,मान,प्रतिष्ठा,पुण्य घेणे,कांही तरी घेण्याची अपेक्षा करणे,यास “सकाम भक्ती’ असे म्हणतात. २---निष्काम भक्ती:-- भगवंतांच्या नामाचा,कर्मांचा,गुणांचा,लीलांचा उच्चार करणे,जीव जर दु:खी असेल तर आपल्या अधिकारानुसार त्याचे ते दु:ख कमी किंवा नाहीसे करण्याचा प्रयत्न करणे,व त्या भक्तीच्या मोबदल्यात देवाजवळ किंवा जीवाजवळ कांहीही न मागणे,त्यास “निष्काम भक्ति” असे म्हणतात.ही भक्तीच भगवंतास आवडते.म्हणून हीच भक्ति करावी.कलियुगात केवळ भक्ती मोक्षप्राप्ती करून देणारी आहे.संत---महात्मा यांनी मात्र तसे आचरण करून प्रसार व प्रचार केला तर निश्चित सफळ होतील,अन्यथा नाही.||३१||                                                                                                                                                                                                                      अर्थ:---हे नारदा, यासाठीं तूं सत्कर्माचे आचरण कर.तें सत्कर्म, साधूपुरूषांना अलंकारभूत (श्रेष्ठ) असे जे साधूपुरुष (विष्णुभक्ती)ते तुला सांगतील ||३२||                                                                                                            भावार्थ:---आकशवाणीने सांगितले कि,”सत्कर्माचे आचरण करावे.”साधू—संत—महात्मे तुला सत्कर्म म्हणजे काय या प्रश्नाचे मार्गदर्शन करतील.ते सत्कर्म करावे.||३२||                                                                        अर्थ:---तें (साधुंनीं सांगीतलेले) सत्कर्म तूं केलेंस म्हणजे या ज्ञानवैराग्यांची निद्रा व म्हातारपण हीं निघून जातील आणि एका क्षणांमध्यें भक्तींचा सर्व ठिकाणीं प्रसार होईल ||३३||                                                                                                              भावार्थ:---साधू—संत—महात्मा यांनी सांगितलेले सत्कर्म केले म्हणजे ज्ञान—वैराग्याची निद्रा व म्हातारपण निघून जाईल व निष्काम भक्तीचा प्रसार होईल.त्यामुळे लोक ,निष्काम  भक्ती करतील,त्यामुळे ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारून त्यांना ज्ञान होईल व ज्ञान झाल्यामुळे विषयांचा त्याग केल्यामुळे वैराग्य उत्पन्न होईल अर्थातच ज्ञान व वैराग्य तरुण होतील,त्यामुळे भक्तीला आनंद होईल.याप्रमाणे भक्तीचा प्रसार होईल.म्हणून आपणही—जीवांनी निश्कन भक्तीचे अनुकरण करावे.||३३||                                                                                            अर्थ:---अशी ती आकाशवाणी, एकट्या नारदानेंच ऐकली असें नाही तर सर्वांनीही स्पष्टपणें ऐकिली. तेव्हां नारद, यांत कांही समजले नाही असें म्हणून परम विस्मय पावला||३४||  भावार्थ:---संत--महात्मा यांच्या मुखातून शात्रचा भावार्थ श्रवन करवा लागतो.ग्रंथाचे वाचन करून शात्राचा भावार्थ कळत नसतो.सत्कर्म म्हणजे काय,त्याचा भावार्थ कळला नाही,म्हणून विस्मयकारक झाला व सत्कर्म म्हणजे काय असा विवेक—विचार करू लागला.आपणही सत्कर्म म्हणजे काय असेल याचा विवेक—विचार करावा.||३४||                     अर्थ:---तेव्हां त्या सर्व मंडळीस नारद म्हणाला- या आकाशवाणीने जें कांही गुप्तीरीतीनें सांगीतले आहे तें कोणते बरें साधन असावे? कीं- ज्याच्या योगाने त्या ज्ञानवैराग्यांचा कार्यभाग सहज होऊन जाईल||३५||                                                                                                                                                                                                                                          भावार्थ:---साधन सांगितले,पण भावार्थ कळाला नाही.तो भावार्थ संत---महात्मा यांच्या मुखातून श्रावण करून कळून घ्यावा लागतो.||३५||                                                                                                        अर्थ:---बरें, त्या साधुंची कोणत्याठिकाणी बरें भेट होईल व आकाशवानींने सांगीतलेले तें साधन त्यांच्याकडून कसें प्राप्त होईल आणि याविषयी मी आतां उपाय काय करावा?||३६||                                                                                  भावार्थ:--- नारद मुनी त्या साधूंची कोणत्या ठिकाणी व केव्हा भेट होईल असा विवेक—विचार करू लागले.वास्तविक पाहता साधू—संतांची—महात्म्यांची भेट आपल्या पूर—पुण्याई नुसार भगवंत घालून देत असतो.आपली तळमळ हि तीव्रतर किती आहे,त्यानुसार भेट होत असते.त्यांच्या भेटीच्या तळमळीने तहान—भुकेचा विसर पडावयास पाहिजे.संसारिक कार्यांचा विसर पडावयास पाहिजे.कदाचित आपली पूर्व—पुण्याई फारच तीव्रतर असेल साधू—महात्मा आपला शोध घेत—घेत आपल्याकडे येत असतात व भेट होत असते.तेव्हा आपण त्यांना श्रद्धापूर्वक विनयेने—नम्रतेने सेवा करून,प्रश्न विचारून आपल्या शंकेचे समाधान करावे लागते.||३६||                                                                                                                                      अर्थ:---सुत म्हणाला---हे शौनका,नंतर तो नारदमुनी,त्या दोघांसहीत तेथेंच ठेऊन निघाला तो प्रत्येक तीर्थावरून फिरत असतांना मार्गामध्ये भेटलेल्या ऋषीश्वरांना त्या साधनाविषयी विचारूं लागला||३७||                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---कांही आपल्याला शंका असेल तर,ती शंका निवारण करण्याकरिता आपण जे योग्य अधिकारी आहेत,त्यांचा शोध घेऊन,आपण आपली शंका दूर  करावयास पाहिजे.म्हणजे आपली शंका दूर होऊन आपणास समाधान वाटेल.त्यासाठी ते तीर्थाच्या ठिकाणी भ्रमण करू लागले,कारण साधू—महात्मा देवालय किंवा तीर्थांच्या ठिकाणी भ्रमण करीत असतात,म्हणून नारदमुनी तीर्थाच्या ठिकाणी भ्रमर करू लागले.आपणही साधू—महात्मा यांच्या सत्संगासाठी मंदिर किंवा तीर्थाच्या ठिकाणी जाऊन त्यांचा सत्संग करावयास पाहिजे.अनेक—जणांना त्यांनी प्रश्न विचारून शंकेचे समाधान करण्याचा प्रयत्न केला,पण समाधान झाले नाही.तरी पण भ्रमण चालूच ठेवले.आपणही साधू—संतांची—महात्म्यांची भेट होण्यासाठी असेच भ्रमण करून सत्संग करावयास पाहिजे.||३७||                                                                                                                                                                                                                                        अर्थ:---तेव्हां सर्वांनीं तो वृतांत ऐकून घेतला परंतु त्याविषयीचा थोडासा तरी निश्चय करून कोणीही कांही सांगीतलें नाहीं. त्यांतून कित्येक म्हणाले- हि गोष्ट तर अगदी असाध्य आहे. कितीएक म्हणाले- तें समजण्याससुध्दा मोठे कठीण आहे||३८||    भावार्थ:---ज्या संत---महात्मा यांना शात्राचा भावार्थ कळत असतो,त्यांच्या मुखातून शात्र श्रावण करावे लागते.कोणीही शात्राचा भावार्थ सांगू शकत नाही.शास्त्राचा भावार्थ सांगण्यासाठी सदगुरुची कृपा असावी लागते.सदगुरुची कृपा होण्यासाठी त्यांच्यावर श्रद्धा व त्यांच्या आज्ञाचे पालन करावे लागते.त्यांच्या मुखातून शात्र ऐकावे लागते.तेव्हा शात्राचा भावार्थ सांगता येत असतो.म्हणून सदगुरूवर श्रद्धा असणे अत्यंत आवश्यक आहे.कांहींनी तर सत्कर्म अगदी असाध्य आहे असे सांगितले,पण भ्रमण----||३८||                                                                                                              अर्थ:---कितीएक तर गुपचूप बसले, कांहिंच बोलेनात; आणि दुसरे कितीएक तर, ‘याठिकाणी राहून अपमान करून घेण्यापेक्षा दुसरीकडे जावें हे चांगलें’ असा विचार करून’ पळून गेले. हे शौनका, याप्रमाणें त्रैलोक्यात, जिकडेतिकडे आश्चर्यकारक मोठा हाहाकार होऊन गेला||३९||                                                                                                                                                                                   अर्थ:---त्यावेळीं सर्वलोक एकमेकांच्या कानांत म्हणू लागले कीं- अहो, नारदाने वेदघोष, वेदांतघोष, गीतापाठवगैरे करून भक्ती, ज्ञान व वैराग्य यांना जागें केलें परंतु त्याच्या योगानें सुध्दां जर ते उठले नहीत तर याहून दुसरा उपायच राहिला नाहीं. आणखी असें कीं- आकाशवाणीने जें सांगीतलें तें जर नारद योगी असून त्याला स्वत:लाही समजले नाही तर मग या भूलोकीं इतर मनुष्य प्राणी कसे बरें सांगुं शकतील? त्यांना तें सांगतां येणारच नाहीं. हे याप्रमाणे नारदाने प्रश्न केलेल्या त्या ऋषींनी निर्यन करून सांगीतले कीं- हें समजण्यास मोठे कठीण आहे ||४०—४१—४२||                                                                                                                                                                                                                                                              अर्थ:---नंतर तो नारद (मी), अगदीं चिंतातून होऊन बदरिकाश्रमांत आला आणि आपण आतां ते साधू पुरुष व तें साधन प्राप्त होईपर्यंत येथे तपश्चर्या करीत बसावें असें मनांत आणून त्याप्रमाणे तप करण्याकरिता निश्चय करून बसला||४३||                                                                                                                                                                                                                                  भवार्थ:---आपण आपले साध्य “साध्य” होईपर्यंत आपण अनेकांना भेटून आपले साध्य मिळवण्याचा आवश्य प्रयत्न करवा.त्यांना उत्तर मिळाले नाही,तेव्हा त्यांनी स्वत: तप करण्याचा प्रयत्न केला.आपणही आपली पारमार्थिक शंका असेल तर आपणही तप या साधनांच्या मार्गाचा अवलंब करावयास पाहिजे.आपली तीव्रता अधिक वाढावी.आपण योग्य साधनावर आरूढ झाल्यानंतर योग्य प्रयत्न केले असता आपणास—जीवांस साध्य हे प्राप्त होतच असते.||४३||                                                                           अर्थ:---इतक्यांत त्या नारदाने (मी) आपल्या अग्रभागी कोट्यावधी सूर्यांसारखी कांती असलेल्या मुनीश्रेष्ठ सनकादिक ऋषींस (तुम्हांस) पाहिलें.त्यांना पहातांच तो मुनीश्रेष्ठ नारद म्हणाला कीं-------------------------- ||४४||                                                                                                                                                                                                                                            भावार्थ:---आपण साधना केली की साध्य प्राप्त होत असते.म्हणून आपण साधना करावयास पाहिजे नारद मुनींनी तप केले की,नारद मुनींना सनकादिक ऋषींची भेट झाली.म्हणून आपण साधन हे साध्य--होईपर्यंत सोडूच नये,कारण साधनाद्वारेच साध्य प्राप्त होत असते.त्यांना पाहताच नारदमुनी म्हणू लागले कि---------||४४||                                                                                                                                                                                                                                      |नारद उवाच                                                                                                                                                                                                                                         |                                  इदानीं भूरिभाग्येन भवद्धि: संगमोsभवत् | कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं  कृपां कृत्वा ममोपरि ||४५||                                                                                                                                                                                                                                                     अर्थ:---नारद म्हणाला---अहो’ सनत्कूमार ऋषी हो, आतां मोठ्या भाग्यानेच तुमच्याबरोबर माझी भेट झाली. तरी माझ्यावर कृपा करून ‘विचारीतो ते लवकर सांगा’||४५||                                                                                                                             भावार्थ:---ज्याच्या त्याच्या पूर्वपुण्याईने ज्याला त्याला त्या त्या संत—महात्म्याची भेट होत असते,पूर्व पुण्याई नसेल संत--महात्मा यांची भेट होत नाही.जरी भेटले तरी ओळखता येत नाहीत.जरी ओळखिले तरी आपण त्यांचा सत्संग करीत नाही,कारण पूर्व—पुण्याई कमी असते,त्याचा हा परिणाम असतो.नारद मुनींची पूर्व—पुण्याई अधिक असल्यामुळे आपल्या शंकाविषयी विचारून समाधान करू लागले.नारदांनी त्यांना भक्तीविषयी म्हणजे भक्तीचे जे पुत्र होते--ज्ञान आणि वैराग्य यांच्याविषयी प्रश्न विचारला,की मला माझ्या प्रश्नांचे उतर देऊन समाधान करा.||४५||                                                                                                                                                                                                                     अर्थ:---तुम्ही सर्वजण,जरी बालकांप्रमाणे लहान पांचवर्षाच्या वयाचे दिसत आहां तरी पूर्वजांचेही (म्ररीच्यादीक ऋषींचेंही) पूर्वज असून महायोगी,बुद्धिमान,आणि बहुश्रुत आहांत.||४६||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   भावार्थ:---१---वय:--“वयाहून” श्रेष्ठ व कनिष्ट शुद्रात निश्चित  केल्या जाते.,२--धन:---वैश्यात श्रेष्ठ व कनिष्ट हे “धनावरून” निश्चित केल्या जाते,शूर:---३--क्षत्रियात “शुरपणावरून” श्रेष्ठ व कनिष्ट्पणा निश्चित केल्या जातो,ब्राह्मण:---४--ब्राह्मणात श्रेष्ठ व कनिष्ट्पणा हा “ज्ञानावरून” निश्चीत्पणा केल्या जातो,पंडितात श्रेष्ठ व कनिष्ट हे “विद्दावरून” निश्चित केल्या जातो,तर महात्मा:--- ४--महात्मा यांच्यात “जीव—ब्रह्मऐक्याच्याज्ञानारून” श्रेष्ठपणा व कानिष्ठापणा निश्चित केल्या जाते..म्हणून सनाकादिकांचा श्रेष्ठपणा हा अनुभवावरून निश्चित करण्यात आला,जरी ते वयाने पाच—पाच वर्ष्यांचे बालक असले तरी ते जीव-ब्रह्मऐक्याच्याज्ञानाच्या अनुभवावरून श्रेष्ठ ठरविण्यात आले.म्हणून ते पुर्वांजाचे पूर्वज ठरले.म्हणून आपण जीव—ब्रह्म—ऐक्यज्ञानारून त्या ज्ञानाचा अनुभव घ्यावा.त्यानंतर आपण श्रेष्ठपणा निश्चितपणा होईल.तसेच ते योगियांचे योगी म्हणजे महायोगी,सात्विक बुद्धिमान,आणि बहुश्रुत निश्चित झाले—आहेत.म्हणून आपण आध्यात्मिक प्रश्नांचे समाधान करून घेण्याकरिता त्यांचाच म्हणजेच ज्यांना परमात्म्याचा अनुभव त्यांचाच सत्संग करावा,अन्याचा नाही.||४६||                                                                                                                                                                                                                                     अर्थ:---तसेंच भगवान् विष्णूच तुमचा आश्रय असल्यामुळे तुम्ही नीरंतर हरीकीर्तनाविषयी तत्पर,भगवतवल्लीलारूप अमृतरसाचे प्राशन करून मत्त झालेले व फक्त भगवत्कथेवरच आपला निर्वाह करणारे असे आहां||४७||                                                                                                                      भावार्थ:---सनकादिक मिनी हे भगवान विष्णूचाच आश्रय आहेत.त्यामुळे निरंतर हरीकीर्तानाविषयी तत्पात आहेत म्हणजे व्यस्त आहेत.जीव—ब्रह्म—ऐक्यज्ञानाचेच प्राशन करून त्यात रत झालेले आहेत.म्हणून आपणही—साधकांनी भगवान्—विष्णूचाच आश्रय घ्यावावयास पाहिजे,आपण हरीकीर्तानात तत्पर असावयास पाहिजे,व जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञानाच्या अमृतरसाचे प्राशन करून त्यात रात असावयास पाहिजे.आपण त्यासाठी निष्काम भक्ती करून सत्संग करावयास पाहिजे.||४७||                                                                                                                                                                                                                                                                       |                |   हरि: शरणमेवं हि नित्यं येषां मुखे वच: | अत:कालसमादिष्टा जरा युष्मान्न बाधते ||४८||             |                                                                             अर्थ:---आणि ज्यांच्या मुखांतून “हरीच एक आम्हांस शरण (रक्षणकर्ता किंवा आश्रय)आहे” असें वचन निघत असतें, त्यामुळें कालप्रेरित जरा तुम्हांस बाधा करूं शकत नाहीं||४८||                                                                                                                                              भावार्थ:---संत-महात्मा यांच्या अवकृपेस आपण पात्र होऊ नये.त्यांच्या अवकृपेस प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष आपण कारणीभूत होऊ नये.आपण फक्त हरीच एक आपणांस—साधकास रक्षणकर्ता किंवा आश्रय आहे असा निश्चय करून जीवन व्यतित करावयास पाहिजे.त्यामुळे आपणांस कालप्रेरित जरा—म्हातारपणा बाधा करू शकणार नाही,कारण जरा—म्हातारपणा हा स्थूल—शरीराचा धर्म आहे व आपण त्याचे साक्षी आहोत म्हणजेच परमात्मा आहोत.||४८||                                                                                                                              अर्थ:---अहो, ज्यांच्यां भृभंगमात्रानें पूर्वीं श्रीहरीचे दोघे द्वारपाळ जय--विजय हे, पृथ्वीवर (दैत्ययोनीमध्यें) पडलें व पुन: ज्यांची कृपा होतांच तत्काल ते ववैकुंठाप्रत गेले. केव्हढे हें सामर्थ्य!||४९||                                                                                                                                 भावार्थ:---ज्यांच्या—सनकादिकांच्या शब्दाने—शापाने श्रीहरीचे द्वारपाल जय—विजय हे दैत्ययोनीत पडले म्हणजे दैत्य योनी भोगावी लागली.पुन्हा त्यांच्याच कृपेमुळे तत्काळ वैकुंठास प्राप्त झाले.असे त्यांचे सामर्थे मोठे आहे.आपणही भगवंतांचाच आश्रय घेतला तर आपल्यातही असेच सामर्थे येऊ शकते,पण आपण देहसंबंधीचा व विषयांचा आश्रय घेतलेला आहे,म्हणून असे सामर्थे आपल्यात दिसून येत नाही.म्हणून आपण देहासंबंधीचा व विषयांचा आश्रय न घेता भगवंतांचाच आश्रय घ्यावा.||४९|| अर्थ:---अहो, दैवाच्या योगानेंच याठिकाणी मला तुमचे दर्शन झालें आहे, तरी आतां मज दिनावर द्यायुक्त होऊन तुम्ही अनुग्रह करावा||५०||                                                                  भावार्थ:---ज्याच्या त्याच्या पूर्वपुण्याईने संतमहात्मा भेटत असतात.संत महात्मा भेटल्यानंतर आपल्यावर कृपा करा असे म्हणून शरण जावे.आपल्याला आपली गरज पूर्ण करून घ्यावावयाची असेल,तर “आपण त्यांच्यापेक्षा कमी आहोत”ही आपली भावना असावयास पाहिजे.”माझ्यावर कृपा करा”असे आपण म्हणावयास पाहिजे.||५०||                                                                                                                                                                                                       अर्थ:---आणि प्रथमत: आकाशवाणीनें मला जे कांही गुप्तपणे साधन सांगीतलें आहे तें सांगा व ते कसें करावें तेंही सविस्तर सांगा||५१|| भावार्थ:---मला आकाशवाणीने सांगितले आहे कि,”सत्कर्म करा.” सत्कर्म म्हणजे काय असे मला कळत नाही.आपण मला सत्कर्म म्हणजे काय ते कृपा करून सांगा,अशी माझी आपणास विनवणी आहे.ते सत्कर्म करण्याची पद्धतहि मला सांगा.किंवा ते सत्कर्म कोणाकडून करावे तेही सांगा.सत्कर्माचे साधनहि सांगा.||५०||                                         अर्थ:---तसेंच, भक्ती, ज्ञान व वैराग्य यांना सुख कसें प्राप्त होईल व ब्राह्मणादि चारही वर्णांत, मोठ्या प्रयत्नें करून कां होईना पण प्रेमळपणें त्याचें स्थापन कसे होईल तेंही सांगा.||५२||                                                                                                          भावार्थ:----भक्तीची मुले ज्ञान व वैराग्य हे दु:खी आहेत.त्यांची आई तरुण आहे व ते म्हातारे आहेत.त्यांचा म्हातारपणा जाऊन ते तरुण कसे होतील,त्यावर—उपाय—साधन सांगा. ब्राह्मण,क्षत्रिय,वैश्य,शूद्र ते स्वधार्मानुसार कसे वागतील तेही मला सांगावे.||५२||                                                                                                                                               अर्थ:---सनत्कुमार म्हणाले- हे नारदा, तूं उगाच चिंता करूं नकोस; मनामध्ये हर्ष बाळग. कारण- आकाशवाणीने गुप्तरीतीने जो उपाय सांगीतला तो तर पूर्वसिद्ध असून सुखसाध्य आहे||५३||                                                                                                                                                                                           भावार्थ:--- आकाशवाणीने जे सत्कर्म सांगितलेला आहे.ते अगोदरच पुर्वसिध्द आहेच.फक्त आपणास अज्ञात आहे,म्हणून तुम्ही चिंता करू नका.तो उपाय सुखसाध्य म्हणजे ते साधन केले तर त्या साधनापासून  सुखसाध्य होणारच आहे.म्हणून आपणसुद्धा—इतर साधकांनी प्रयत्न करून--साधनावर आरूढ होऊन साध्यापर्यंत जावावयास पाहिजे.साधन हे प्रयत्न केला तर साध्यापर्यंत नेत असते,अन्यथा नेत नसते. “दे रे हरी  पलंगावरी” हा नियम धर्माशात्रास मान्य नाही.म्हणून आपण कांही चिंता करू नका.सत्कर्म कोणते आहे,ते मी आपणास सांगतो,कारण ते पुर्वसिद्धच आहे.||५३||                                                                                                                                                                                                                                                                              अर्थ:---हे नारदा, तूं विरक्त पुरुषामध्ये शिरोमणी, सर्वप्रकारे श्रीकृष्णदासांमध्ये श्रेष्ठ व योगांचा प्रकाशक असा आसल्यामुळे तूं मोठा धन्य आहेस ||५४||                                                                                                                                                                                                                                                                                |                     त्वयि चित्रं न मन्तव्यं भक्त्यर्थमनुवर्तिनि | घटते कृष्णदासस्य भक्ते: संस्थापना सदा ||५५||                                                                    अर्थ:---असे भक्तीकरितां खटपट करणाऱ्या अशा तुजविषयी कांही आश्चर्य मानण्यासारखे नाहीं. कारण, सर्वकाल (सर्वत्रठिकाणीं) भक्तीची स्थापना करणें हें, श्रीकृष्णाच्या दासांचें कर्तव्य कर्मच आहे||५५||                                                    भावार्थ:---जे निष्काम भक्तीचा प्रसार करतात---महत्व सांगतात त्यांनाच “भगवत्भक्त” असे म्हणतात.जे सकाम भक्तीचा प्रसार करतात किंवा भक्ती सांगतात त्यांना भगवतभक्त म्हणत नसतात,कारण ते विषय प्राप्तीसाठी सांगतात,म्हणून ते “विषयीभक्त” असतात--विनाशी फळाचे भक्त असतात.म्हणून आपण तरी विषयी—विनाशी भक्त न होता ईश्वराचे—अविनाशी फळाचे भक्त होण्याचा परायात्न करावा.तोच परमार्थ आहे,अन्यथा संसारच आहे.म्हणून जे संत—महात्मा आहेत,त्यांनी निष्काम भक्तीचे अनुकरण करून प्रसार करावा,त्यातच त्यांचे परमहित आहे.जे भगवंतांचे भक्त आहेत,त्यांचे निष्काम भक्तीचे अनुकरण करून,त्या भक्तीचा प्रसार करणे त्यांचे कर्तव्यच आहे,कारण ते कृष्ण भक्त आहेत.श्रीकृष्णांच्या निष्काम भक्तीचा त्यांनी अनुकरण न करुन प्रसार केला नाही तर त्यांना श्रीकृष्णाचे फक्त कसे म्हणावे ? असे असेल ते विषयांचेच भक्त होतील,यात मुळीच शंका नाही.||५५||                                                                                                                                                                                                                                          अर्थ:---यालोकीं अनेक ऋषींनि, अनेकप्रकारे पुण्यमार्ग प्रकट केले आहेत; परंतु ते सर्व, श्रम केल्यानें साध्य होणारे असून बहुत करून स्वर्गफल प्राप्त करून देणारे आहेत.(येथे ‘बहुत करून’ या शब्दानें, स्वर्गफळ  प्राप्त होण्याची हि वानवाच असें सुचविलें)||५६||                                                             भावर्थ;---अनेक साधनांनी सकाम पुण्य होत असते.ते सर्व कष्टसाद्ध्य आहेत,त्यातील सर्व नाही,पण बहुतेक विषय प्राप्तीचे मार्ग आहेत,फारच थोडे परमात्म प्राप्तीचे साधने आहेत.जेथे विषय आहेत,तेथे परमात्मा नाही व जेथे परमात्मा आहे,तेथे विषय नाहीत.म्हणून जीवांनी निष्काम भक्ती करावी,सकाम भक्ती करू नये,कारण सकाम भक्तीत विषय असतात.निष्कामभक्ती जे करतात ते “पारमार्थिक” असतात.म्हणून आपण—जीवांनी निष्काम भक्ती--परमार्थ करावा.||५७||                                       अर्थः---परंतु भगवंताची प्राप्ती करून देणारा असा जो मार्ग आहे तो तर गुप्त आहे.आणि त्याचा उपदेश करणारा पुरुषही बहुतकरून भाग्यानेच मिळतो||५७||                                                                                         भावार्थ:----निष्काम भक्तीचे उपदेश करणारे भक्त फारच थोडे असतात.ज्यांची पूर्वपुण्याई उदयाला आली,त्यांनाच निष्काम उपदेश करणारे भक्त भेटत असतात.सकाम भक्तांना सकाम उपदेश करणारे भक्त भेटत असतात.ज्याला--त्याला ज्याच्य--त्याच्या आवडीनुसार—अधिकारानुसार भक्त भेटत असतात.||५७||                                                           अर्थ:---हे नारदा, काहिं दिवसां पूर्वीं आकाशवाणीने, सत्कर्म म्हणून जें तुला सांगीतले तें आज आम्ही तुला सांगतो; तरी एकाग्र चित्त करून आनंदयुक्त होत्साता तूं श्रवण कर.||५८||                                                                                                                                  भावार्थ:---संत--महात्मा यांचा उपदेश स्थिर चित्त करून ऐकावा लागतो,तर अस्थिर चित्तात उपदेश कळत नसतो.याकरिता स्थिर चित्त करून आपण उपदेश श्रवण करावा.उपदेशाचा परिणाम होण्याकरिता श्रद्धा व सेवाभाव असावा,म्हणजे परिणाम होत असतो.म्हणून आपण परमार्थ करण्यासाठी आपल्यात श्रद्धा व सेवाभाव असावा.||५८||                                                                                                                                                                                                                                                                                           |                  द्र्व्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे | स्वाध्यायज्ञानयज्ञाच्क्ष ते तू कर्मविसुचकाः||५९||              अर्थ:---हे नारदा,द्रव्यादिकाच्या योगानें करीतात ते द्रव्ययज्ञ होय; यमनियमादीकेकरून करतात ते तपोयज्ञ; ध्यानादीकेकरून करितात ते “योगयज्ञ”; तसेच दुसरेही, वेदाध्ययनवगैरे करून  करितात ते “स्वाध्याययज्ञ” आणि अग्नीष्टोमवीधानानें करितात ते “ज्ञानयज्ञ” होत. हे सर्वही यज्ञ, कर्मानुसार (ज्या ज्या योग्यतेचा यज्ञ  बसेल त्यात्याप्रमाणे) स्वर्गादिकांचें फळ देणारे आहेत.(ते मोक्षप्राप्ती करणारे नाहींत)||५९||                                                                                                         भावार्थ:---द्रव्यायज्ञ,तापोज्ञ,योगयज्ञ,स्वाध्याययज्ञ,अग्निष्टोम—ज्ञानयज्ञ हे बहुतेक सकाम फळ म्हणजेच विषयांचे फळ देणारे आहेत.म्हणून हे यज्ञ करू नयेत.ते सर्व स्वर्गादिकांचे फळ देणारे आहेत—विनाशी फळ देणारे आहेत.त्यामुळे ते मोक्षप्राप्ती करून देणारे नाहीत.”जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान” हा अविनाशी फळ देणारा असतो.म्हणून हाच ज्ञानयज्ञ आपण करावा,अन्य यज्ञ आपण करू नयेत.||५९||                                                                                                   |                                  सत्कर्मसुचको नूनं ज्ञानयज्ञ:स्मृतो बुधै: | श्रीमद्भागवतालाप:स तु गीतः शुकादिभी|६०||             अर्थ:---तर मग सत्कर्म तें कोणतें असें म्हणशील तर------मोक्षविषयी बुद्धी होऊन तिच्या योगानें जें परमेश्वाराचे यजन केलें जातें, त्यालाच विद्वानलोक, भक्तिरूप सत्कर्माचा सूचक (मोक्ष देणारा) “ज्ञान यज्ञ’”असे म्हणतात.ते सत्कर्म--ज्ञानयज्ञ---श्रीमद्भागवकथा आहे, म्हणजे श्रीमद्भावताचे पारायण केलें असतां ज्ञानयज्ञ घडतो; असे श्रीशुकादिक ऋषींनीं वर्णन केलें आहे||६०||                                            भावार्थः--- जीवात्मा व परमात्मा हे भिन्न नसून एकच आहेत असा निश्चय होण्यासाठी जे श्रवण किंवा कथन त्यास “ज्ञानयज्ञ” असे म्हणतात.यासच “सत्—कर्म” असे म्हणतात.श्रीमद्भागवत ग्रंथात श्रीव्यास महामुनींनी सांगितले आहे.श्रीमद्भागवत हा ग्रंथ ज्ञानयज्ञाचा “सत्कर्म ग्रंथ” आहे.श्रीमुनींनी यातीलच ज्ञान राजा परिक्षितीला सांगितले आहे व राजा परीक्षितीने याचेच श्रवण करून मुक्त झाले आहेत.आपणही हेच श्रीमद्भागवत ग्रंथाचे श्रवण त्याचप्रमाणे केले तर आजही आपण संसारसागरातून मुक्त होऊ शकतोत.जसे पूर्वीही हवा,पाणी व अन्नानेच जीव जिवंत राहत असत,तसे आजही त्याच हवा,पाणी आणि अन्नानेच जीव जिवंत राहू शकतो,ही वस्तुस्थिती आहे,याचा आपणास अनुभव आहे,कि ऐकण्यात आहे ? हा विचार करून श्रवण करून घ्यावे.राजा परीक्षित या ज्ञानयज्ञानेच मोक्षास प्राप्त झाला.म्हणून आपण—जीवांनी श्रीनाद्भागवत—शात्रच श्रवण करावे व मोक्ष संपादन करावा||६०||                                                                                                                                 |                                  भक्तिज्ञानवीरागाणां तद्घोषेण बलं महत्  | व्रजिशष्यति द्वयोः: कष्टं सुखं भक्तेर्भविष्यति ||६१|| अर्थ:---त्या श्रीमद्भागवताच्या पारायणाने, भक्ती, ज्ञान व वैराग्य यांस मोठें बळ येऊन, ज्ञान व वैराग्य या दोघांचे क्लेश नाहीसे होतील व तेणेकरून भक्तीलाही सुख होईल||६१||                                                                                      भावार्थ:---भागवत कथा ऐकताच श्रवण करणारे भक्त “निष्कामभक्ती” मार्गाला लागतील,त्यामुळे लोकांना कळेल की निष्काम भक्ती ही अत्यंत महत्वाची आहे.निष्काम भक्तीचे साधक अनुकरण करू लागले म्हणजे भक्तीही पुष्ट होईल. निष्काम भक्ती केल्यामुळे अंत:कारण शुद्ध आणि स्थिर होईल,त्यामुळे आपण—साधकांनी श्रीमद्भागवत्द्वारे जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान होईल,म्हणून त्या ज्ञानामुले आपणास--–साधकास वैराग्य उत्पन्न होईल.वैराग्याचा परिणाम आपणाकडून साधकाकडूनविषयांचा त्याग होईल,आपणास—साधकास त्यामुळे परमात्म्याचा अनुभव येईल.यामुळे आपण नेहमी श्रीमद्भागवत श्रावण निष्काम भक्तीच करावी.||६१||                                                                                                                                                                                                                      |                                       प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमद्भागवतध्वने: | कलेर्दोषा इमे सर्वे सिंहशब्दाद् वृका इव ||६२||                                                                                      अर्थ:---हे नारदा, सिंहाचा शब्द ऐकतांच लांडगे जसे पळून जातात त्याप्रमाणें श्रीमद्भागवताचा ध्वनी होतांच त्याच्या योगाने हें (सांप्रतकाळी होत असलेले) कलियुगाचे दोष नाहीसे होतील; अर्थातच भक्ती पृष्टी पावेल||६२||                                                                                                                                                                     भावार्थः---सर्व दोष म्हणजे अज्ञान व विक्षेप नावाचा महादोष व त्या अनुषंगाने जन्-मरण-काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद,व मत्सरादि दोष सर्व पळून जातात,म्हणजे नाहीसे होऊन जीव परमात्मरूप होतो.थोडक्यात जीव कायमचाच सुखरूप होतोम्हणून आपण निष्काम भक्ती करावी.||६२||                                                                                                                                                                                |                              ज्ञानवैराग्यसंयुक्ता भक्ती:प्रेमरसावहा | प्रतिगेहं प्रतिजनं तत: क्रीडां करिष्यति ||६३||                                                                                        अर्थ:---नंतर ती भक्ती, ज्ञान वैराग्यांनीं संयुक्त झाल्यामुळे प्रेमरसाने परिपूर्ण होऊन, घरोघर आणि प्रत्येकाजवळ क्रीडा करीत राहील (घरोघर सर्वलोक भक्तीवान होतील)||६३||                                                                             भावार्थ:---भागवत कथा ऐकल्यामुळे श्रोत्यांना कळेल की भक्ती,ज्ञान आणि वैराग्य याशिवाय परमात्मा भेटणार नाही,परमात्मा भेटल्याशिवाय परम कल्याण होणार नाही,व जीव सुखरूप होणार नाही.याचाच अर्थ असा की ज्ञान आणि वैराग्य तरुण होतील,त्यामुळे भक्तीला आनंद होईल.आपण निष्काम भक्ती केली असता भक्तील आनंद मिळेल.भक्तीला आनंद मिळाल्यास आपणावर श्रीकृष्णांनाची कृपा होईल,कारण श्रीकृष्ण व निष्काम भक्ती हि एकाचीच रूपे आहेत.श्रीमद्भागवताचा वक्ता यांनी निष्काम भक्ती,ज्ञान,वैराग्याचानुसार आचरण करून,प्रसार--संस्कार केला म्हणजे--लोकांना योग्य दिशा देली म्हणजे आपणास परमात्मा भेटण्यास वेळ लागणार नाही.ते वक्ते कलीच्या आहारी गेले,तर त्या वक्त्यांना अधोगतीला जाण्यास वेळ लागणार नाही,हेहि तेवढेच निश्चितच आहे.म्हणून वक्ते हे श्रेष्ठ असतात व श्रेष्ठांचे अनुकरण कनिष्ट करीत असतात,म्हणून वक्त्यांनी स्वधार्मांचे पालन करून कथा सांगावी.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |                               ।  प्रकाशते कवापि पात्रे ।।५३।।नारद भक्ती सूत्र |    |                                                                          श्रीमद्भागवाताचा वक्ता योग्य अधिकारी असला म्हणजे श्रोता याच्यातील कामादि दोष निवृत्त होऊन अज्ञान हाही दोष निवृत्त होत असतो.                                                                                            भावार्थ:----योग्य अधिकारी होण्यासाठी ईश्वर,सदगुरू व वेदांत शात्र यावर अत्यंत विश्वास ठेवावा.  योग्य अधिकार प्राप्त होण्यासाठी निष्काम कर्म व निष्काम उपासना करावी.सदगुरुंचा सत्संग करावा.संत—महात्मा यांची सेवा करून व आज्ञेचे पालन करून  सत्संग केला  तर जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान होऊन सदगुरुंच्या कृपेने मोक्ष प्राप्त होऊन जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंदाचा अनुभव येईल.||५३||नारद भक्ती सूत्र||                                                                                                                                    ।    मनुष्याणां सहस्त्रेषु कश्चिद्धतति सिद्धये ।यततामपि सिद्धानं कश्चन्मां वेत्ति तत्वात:।।श्रीमद्भगवत गीता.||     |                                                                                 परमार्थ करण्यातील हजारो लोकात एखादीच व्यक्ती ज्ञान प्राप्तीसाठी प्रयत्न करून परमात्म्याचा अनुभव घेऊन त्याचे जन्म—मरण निवृत्त होते.म्हणून आपण ईश्वर, सदगुरू आणि वेदांत यांच्यावर श्राद्ध ठेऊन,आज्ञाचे पालन करून  श्रवण—मनन—निदिध्यासन करून तत्वंपदार्थाचे शोधन करावे.||श्रीमद्भागवत गीता||  ||६३||                                                अर्थ:---नारद म्हणाला-- हे ऋषीहो, मी वेदघोष वेदांतघोष व गीतापाठ वगैरे करून भक्ती, ज्ञान, आणि वैराग्य यांना,जागृत केलें परंतु त्याच्या योगानेहि ती उठली नाहीत-||६४||                                                                        भावार्थ:---वेदघोष,वेदांतघोष,गीतापाठ यांचा उच्चार करून भक्ती,ज्ञान,वैराग्य जागृत झाले नाहीत,पण श्रीमद्भागवत कथेने भक्ती,ज्ञान व वैराग्य जागृत झाले,कारण श्रीमद्भागवत ग्रंथात १—ते ९ स्कंधाने मलदोषांची निवृत्ती होते.१०—स्कंधातील पुर्वार्धाने व उत्तर्राधाने विक्षेप दोषाची निवृत्त होते व स्कंध ११—ते १२ ने अज्ञान या दोषांची निवृत्ती होऊन जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञानाची प्राप्ती होऊन परमात्म्याची अनुभूती येते.त्यामुळे आपले—जीवाचे जन्म—मरण परंपरा निवृत्त होते.म्हणून भागवत—शात्र हे सत्कर्म आहे.ते सत्कर्म श्रवण केले असता मानवी जीवन कृतार्थ होते.||६४||                    अर्थ:---त्यापेक्षा श्रीमद्भागवताचे पारायण करण्याने तरी कशी शुद्धीवर येतील ? येणारच नाहींत, कारण- त्या श्रीमद्भागवताच्या कथेंतील प्रत्येक श्लोकाच्या प्रत्येक पदांमध्यें वेदार्थ भरलेला आहे (यास्तव, तो त्यांना समजेल कसा व त्याच्या योगानें ते शुद्धीवर येतील कसे ? ||६५||                                 भावार्थ:---श्रीमद्भागवत—शात्राचे पारायण केले असता अंत:करण शुद्ध होत असता,पण अर्थ—भावार्थ काळात नसतो.भावार्थ न कळल्यामुळे वैराग्य उत्पन्न होत नाही.वैराग्य उत्पन्न न झाल्यामुळे धन—मान—प्रतिष्ठा या नाशिवंत पदार्थांचा त्याग घडत नाही.म्हणून श्रीमद्भागवत—शात्र संत—महात्मा यांच्या मुखातून निष्काम भक्ती करून श्रवण करावे म्हणजे त्यानंतर त्याग घडत असते व परमात्म्याची अनुभूती येत असते.या श्रीमद्भागवत—शात्रात वेद—वेदांत,गीता,पुराण व इतर शात्रे या सर्वांचे सार घेतलेले आहे.जसे दुधाचे सार म्हणजे तूप आहे.झाडाच्या रसाचे सार त्या झाडाचे फळ आहे,तसे इतर सर्व शात्रांचे सार म्हणजे श्रीमद्भागवत शात्र आहे.ते श्रवण केले म्हणजे सर्व शात्र श्रवण केल्याचे फळ मिळते.श्रीमद्भागवतशात्र संत—महात्मा यांच्या मुखातून श्रवण केले असता भावार्थ कळत असतो.भावार्थाने ज्ञान व वैराग्य उत्पन्न होऊन त्याग घडत असतो.विषयांच्या त्यागानंतर परमात्म्याची अनुभूती येत असते.म्हणून आपण धन—मान—प्रतिष्ठा यांचा त्याग करूनच श्रीमद्भागवत—शात्राचा वक्ता होण्याचा—उपदेश करण्याचा अधिकार आहे,अन्यथा मुळीच नाही.समजा आपण अधिकारसंपन्न न होता श्रीमद्भागवत शात्राचे उपदेश कर्ता झालोत तर यथार्थ फळ न मिळता अयथार्थ फळ निश्चितरुपणे मिळणार,कारण “जसे कर्म तसे त्याचे फळ मिळतच असते.” आपण—साधकांनी किंवा सिद्धांनी धन—मान—प्रतिष्ठा यांची अपेक्षा करून श्रीमद्भागवत शास्त्राचे उपदेशकर्ते होऊन उपदेश केला तर त्यास निष्काम भक्ती म्हणता येईल कि  त्यास सकाम भक्ती म्हणता येईल ? श्रीमद्भागवत—शास्त्राचे निष्काम भक्तीचे प्रतिपादन करते का ? सकाम भक्तीचे प्रदर्शन करते ? याचा विवेक वक्त्यांनीच करून त्यानुसारच आचरण करावे.भागवत—कर्ता जो यजमान आहे किंवा जे श्रीमद्भागवत वक्त्यांचे—संतांचे—महात्म्यांचे  संयोजक जे असतात त्यांनी विवेक—विचार करून योग्य म्हणजे जे धन—मान—प्रतिष्ठा यांचा त्याग करतात,त्यांनाच—वक्त्यांनाच पाचारण—आमंत्रित करावे.असे जर झाले तर धन—मान—प्रतिष्ठा यांची अपेक्षा करणारे वक्तेसुद्धा धन—मान—प्रतीष्ठाचा त्याग करून निष्काम श्रीमद्भागवताचे वक्ते होतील.  ”जे वक्ते व जे श्रोते धन—मान—प्रतिष्ठा यांची—विषयांची अपेक्षा न करता परमात्म्याची—भगवंतांची अपेक्षा करून श्रीमद्भागवत वक्ता म्हणून उपदेश करतील—कथा सांगतील व जे श्रोते उपदेश श्रवण—कथा ऐकतील.त्यामुळे वक्ता व श्रोते यांना श्रीमद्भागवत—शास्त्राचे फळ मिळेल.एवढे मात्र खरे की-------श्रोत्यांनी धन-मान—प्रतिष्ठा न मागता वक्त्यांना जीवन-निर्वाहार्थ जर आवश्यक असेल तर श्रद्धायुक्त अंत:करणाने आवश्य द्दावी,न दिली तर श्रीमद्भागवताचे फळ मिळणार नाही.म्हणजे शात्राने वक्ता व श्रोत्यांनाही नियम सांगितलेला आहे.जो वक्ता किंवा श्रोता स्वत: नियमांचे पालन करील त्यालाच फळ मिळेल.जो नियमांचे पालन—आचरण करणार नाही,त्याला श्रीमद्भागवत—शात्राचे वक्ता होऊन किंवा श्रोता होऊन फळ मिळणार नाही. कोणतीही कृती केल्या जाते,ती कृती फलासाठीच केल्या जाते,म्हणून आपण तरी योग्य कृती करावी.”||६५||                        अर्थ:---हे शरणागतऋषीहो,तुमचे दर्शन कधीही व्यर्थ होत नाही,काहीतरी फलप्राप्ती होतेच;याकरितां हा माझा संशय तुम्ही दूर करा,वीलंब करूं नका||६६||                                                                                                                                                भावार्थ:---संत--महात्मा यांच्यावर अतूट श्रद्धा असावी,त्यामुळे त्यांचे दर्शन घेतले तरी आपले हित होते.संत—महात्मा यांच्याशी कोण्या—ना--कोणत्या प्रकारे आपल्या संबंध यावावयास पाहिजे.म्हणून आपण त्यांची कायिक,वाचिक,व मानसिक सेवा घडली पाहिजे.आपण शक्यतो संत—महात्मा यांना आध्यात्मिक प्रश्न करून संशय निवृत्त करावे.शक्यतो संसारिक प्रश्न करू नये.संसारिक प्रश्न संसारिक--विषयी लोकांनाच करावीत.नारद मुनींनी आध्यात्मिक प्रश्न केलेला आहे व प्रश्नांचे उत्तर सनकादिक मुनी देणार आहेत.आपणही संत—महात्मा यांना संसारिक प्रश्न न करता आध्यात्मिक प्रश्न विचारून आपला संशय दूर करावा व संसारिक प्रश्न करू नये.जसे विज्ञान या विषयांच्या शंकेचे समाधान विज्ञान विषयांच्या शिक्षाकडून करावयास पाहिजे,तर विज्ञान या विषयांच्या शंकेचे समाधान गणित विषयांच्या शिक्षाकाकडून होणार नाही.||६६||                                                                                                                                                                                                    |                  वेदोपनिषदाम साराज्जाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाती पृथग्भूता फलाकृती:।।६७।|                     अर्थ:----सनतकुमार म्हणाले- हे नारदा, श्रीमद्भागवतसंबंधी कथा हीं, वेद व उपनिषदे यांच्या सार- (तात्पर्य)ग्रहणाने बनली गेली असून ती त्यांहून निराळी व फलाकृती ‘म्हणजे जसें वृक्षाचे सारभूत फळ त्याहून निराळें असून मधुर असतें तशी’ असल्यामुळें अत्युत्तम आहे ||६७||                                                                                                                           भावार्थ:---वेद व उपनिषदे यांच्या सारातून श्रीमदभागवताची कथा प्रकट झाली आहे.पण हि फळाचा दृष्टीकोनातून विचार केला तर हिला फळ स्वतंत्र देलेले आहे,ते म्हणजे कलीचे दोष जाऊन मोक्ष--सुखरूपता हे फळ दिलेले आहे.म्हणून वेद व उपनिषादापेक्षा उत्तम--सरस ठरली आहे.याकरिता श्री मदभागवत कथा आवश्य श्रवण करत जावी.त्यामुळे यमपुरी व चौऱ्याऐंसी योनीला न जाता तो परमात्मारूप होतो.||६७||                                                                                                                                                               अर्थ:---जसा फळांमध्यें रस, वृक्षांच्या मुळापासून तो आग्रापर्यंत सारखा भरलेला असतो परंतु तो स्वाद घेण्यास योग्य होत नाहीं आणि तोच रस जेव्हां वृक्षाहून निराळा होऊन फळांमध्यें येतो तेव्हां तो सर्व प्राण्यांना मनोहर होतो|खाण्यास योग्य होतो.||६८||                                                                                                                                              भावार्थ:---ज्याप्रमाणे झाडत रस बुंध्यापासून तो शेंड्यापर्यंत असतो.पण त्याचा आस्वाद कोणी घेत नाही,कारण तो असार भाग असतो.त्या असार भागातच सार भाग असतो.सार भाग फळरूपाने बाहेर पडतो.त्याचे आपण सेवन करतो.कोणत्याही झाडाचे फळाला आस्वाद असतो.त्याचप्रमाणे अनेक शात्रातून,पुराणातून सार म्हणून श्रीमद्भागवत काढले आहे.ते सर्वांचे सार---फळ आहे.म्हणून श्रीमद्भागवत शात्र श्रवण करावे.जगात सार व असार असे दोन भाग आहेत.जगाचा—विषयांचा स्वीकार केला तर आनंद मिळेल का ? अर्थातच मिळणार नाही.झाडाचा—रसाचा स्वीकार केला तर आनंद मिळेल का ? अर्थातच मिळणार नाही.झाडाच्या फळाचा स्वीकार केला तर आनंद मिळणार नाही का ?अर्थातच मिळेलच. जगाच्या अस्ती--भाती—प्रिय म्हणजेच सत्—-चित्—आनंदचा स्वीकार केला आनंदास्वरुपता मिळणार नाही का ? अर्थातच मिळेलच.म्हणून आपण झाडाच्या रसाचा आस्वाद घेण्याचा प्रयत्न करू नये व करतही नाहीतच,पण मात्र जगाचा—विषयांचा स्वीकार केल्याशिवाय राहातच नाही व त्यातून अनाद मिळताच नाही,कारण आनंद नसतोच तर आनंदाचा भास असतो.भास म्हणजे आनंद नसून वाटणे.जसे  वाटेने पायी—पायी चालत असतांना साप भासतो म्हणजे साप नसून असल्यासाखा वाटतो.असे का झाले ? त्यास कारण आहे कि,आपल्या समोर प्रत्यक्ष दोरी पडलेली आहे,पण दोरी दोरीरुपणे कळाली नाही,म्हणून साप भासला—वाटला.असून वाटला कि नसून वाटला ?  त्याचे उत्तर हे आहे कि दोरी दोरीरुपणे न कळताच दोरीच साप भासला—वाटला.साप नाही म्हणावे तर प्रत्यक्ष भासला—वाटला व साप आहे म्हणावा तर सर्वांना दिसला—भासला—वाटला नाही.असला तर सर्वांना भासावा—वाटावा पण सर्वांना भासत नाही—वाटत नाही असे का ?ज्या ठिकाणी ज्यास दोरीचेच ज्ञान असल्यामुळे दोरीच दिसत आहे व ज्यास भास झाला,त्याला सापाच भासत आहे.आता खरे कोणाचे ? जो दोरीला उचलून आणेल त्याचे खरे मानावेच लागेल.दोरी उचलून आणल्यानंतर ज्यास साप भासला होता—वाटला होता,तोही म्हणतो अरे ! अरे हा साप नसून  दोरीच आहे.याचा अर्थ असा होतो कि ज्यास साप भासला—वाटला होता,त्यास दोरीचे अज्ञान होते म्हणून साप भासला होता—वाटला होता.त्याचप्रमाणे आपल्या ठिकाणी अज्ञान नावाचा दोष असल्यामुळे जग भासत आहे—वाटत आहे व संत—महात्मा यांना ज्ञान असल्यामुळे देवरूपाने—परमात्मारुपणे देवच—परमात्माच अनुभवयास येतो.म्हणून अज्ञानी लोकांनी संत—महात्मा यांचा सत्संग करून अज्ञान घालवून ज्ञान प्राप्त करून घ्यावे.तेव्हा आपणाससुद्धा जगाचा अनुभव न येत देवाचाच—परमात्माच्याचाच अनुभव येईल.तेव्हा आपले दु:ख निवृत्त होईल व सुखारुपता प्राप्त होईल.जन्म—मरण निवृत्त होतील.लक्षचौऱ्याऐंसीयोनी प्राप्त होणार नाहीत,तर परमात्मारुपाच होउत--परमात्मारुपच होउत का ? परत्मारुपच आहोत असा अनुभव येईल.यासच मोक्ष असे म्हणतात.||६८||                                           अर्थ:----जसें दूधामध्ये पूर्वी व्यापून असलेले तूप, सवाद घेण्यास योग्य होत नाहीं (दुधामध्येंच तुपाचा स्वाद समजत नाही) परंतु दुधाचे दही, ताकवगैरे करून जेव्हां त्याहून तूप निराळें होतें तेव्हांच तें देवांनाही आनंदकारक होतें (तेव्हांच त्याचा स्वाद समजतो)||६९||                                                                                    भावार्थ:---जसे दुधात तूप आहे,पण त्या दुधात तूप असतांना तुपाचा स्वाद घेता येत नाही,परंतु धुताचे दही,ताक वगैरे करून जेव्हा त्याहून तूप निराळे केल्या जाते,त्यानंतरच तुपाचा स्वाद अनुभवयास येतो.म्हणून दुधाचे तूप करूनच तुपाच्या स्वादाचा अनुभव घ्यावा,कारण तूप सार आहे व तुपाच्या व्यतिरिक्त असार आहे.||६९||        अर्थ:---आणि जशी साखर,उसामध्यें, ‘रसरूपानें’ व्यापून असते तरी भट्टी वगैंरे लावून त्यापासून ती निराळी झाली म्हणजे विशेष मिष्ट होते.तशीच वेद व उपनीशदें ज्यांच्या सारभूत फलाकृती झालेली भागवताची कथा मधुर आहे||७०||                                                                                                                           भावार्थ:---जशी साखर  ,ऊसामध्ये रसरुपपणे व्यापून असते.त्या रसापासून भट्टीत काही प्रक्रिया करून साखर वेगळी केल्या जाते,तेव्हाच विशेषरूपाने साखरेची चव अनुभवास येते,त्याचप्रमाणे वेद,उपनिषेदे यांचे चिंतन करून,विशेषरूपाने श्रीमद्भागवतशात्र सारभूत फलाकृती व्यासमुनींनी काढलेली आहे.ता सारभूत फलाकृतीचे-- त्या—श्रीमद्भागवतशात्राचे आपण श्रवणभक्ती करून रस्वादन करावे.तेच आपल्या जीवनाचे साध्य आहे.त्यामुळे आपले जन्म—निवाराम होऊन सुखरूप होऊत.||७०||                            |              इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रम्हसम्मितम |भक्तीज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकाशितम ।।७१।।   अर्थ:---हें सर्ववेदतुल्या भागवतनामक पुराण,भक्ती,ज्ञान,आणि वैराग्य यांचे स्थपन करण्याकरिता श्रीवेदव्यासानें प्रकट केलें आहे||७१|| भावार्थ:---वेदांतून सार घेऊन श्रीमदभागवतमहापुराण व्यास मुनींनी निर्माण केले आहे.यात भक्ती,ज्ञान,वैराग्य यांचे विशेष कथन केलेले आहे,यामुळे हे विशेष झाले आहे,म्हणून आपण—जीवांनी श्रीमदभागवशात्र आवश्य श्रवण करावे.त्यातच आपले परमाहित आहे.||७१||            

अर्थ:---तो श्रीव्यासमुनी, वेदांतशास्त्र आणि वेद यांमध्ये पारंगत व साक्षात श्रीमद्भगवद्गतेचा कर्ता असूनही पूर्वीं जेव्हां तो, अज्ञानरूप सागरामध्यें मोहित होऊन (बुडून) दु:ख पावूं लागला तेव्हां हे नारदा तूं, त्याला, फक्त चारच श्लोकांनी युक्त असें (चतु:श्लोक) भागवत सांगितलेंस. त्याच्या श्रवणेंकरून तो व्यास तत्काल दु:ख खरहित झाला||७२-७३||                                            भावार्थ:---वेद-वेदांतात पारंगत असलेले,गीताची रचना करणारे व्यासजी फार ग्रंथांचे लिखाण करणारे,असे असूनही समाधानी नव्हते,जेव्हा नारदांनी आपल्या मुखातून चार श्लोकात उपदेश भागवताचा व्यासांना केला ,तेव्हा भागवत श्रवण केले,तेव्हा ते समाधानी झाले.म्हणून आपण श्रीमद्भागवतशात्राचे श्रवण करावे.||७२-७३||                                                                                                                                                                        अर्थ:---असें असतां ज्याअर्थि ‘संशय आल्यामुळे’ तूं प्रश्न केलास त्याअर्थि त्या श्रीमद्भगवताविषयी तुला कोणत्या कारणामुळे असें आश्चर्य वाटले? श्रीमद्भगवताचें श्रवण केलें असतां दु:ख व शोक यांचा नाश होतो (हें तुला माहित असल्यामुळें आश्चर्य वाटण्याचे कांही कारण नाही)||७४||                                                                                                                                                    भावार्थ:---व्यसमुनींना तुम्ही ज्या शात्राचा उपदेश केले होता,तोच सर्वोत्तम उपदेश आहे.तो उपदेश आपण त्या व्यासांना चार श्लोकात सांगितला होता.तोच उपदेश जो व्यासांनी श्रीमद्भागवदग्रंथ लिहिलेला आहे,तो ग्रंथ सामान्यांना समजेल.त्यात भक्ती,ज्ञान आणि वैराग्य सांगितलेले आहे.त्याचा प्रसार---प्रचार करा,म्हणजे ज्ञान आणि वैराग्य तरुण होतील म्हणजेच श्रीमद्भागवतग्रंथ श्रवन करतील,तेव्हा लोकांना भक्ती,ज्ञान आणि वैराग्याचे महत्व पटेल.त्यानुसार लोक ती साधना करतील.तेव्हा ज्ञान आणि वैराग्य तरुण होतील,तेव्हा भक्तीला आनंद होईल.म्हणून आपण श्रीमद्भागवतशात्र श्रवण करून,त्यापोटी ज्ञान व वैराग्यानुसार आचरण करावे.||७४||                                                                                                                           

अर्थ:---नारद म्हणाला-हे शेषरूपी भगवंतानें आपल्या संपूर्ण (हजार) मुखांनी वर्णन केलेल्या ‘श्रीमद्भगवताच्या’ कथेचेच केवल पान करणारे असें ऋषीहो, ज्या तुमच्या दर्शनाने, संसारदु;खरूप दावाग्निच्या योगानें पिडीत झालेल्या जनांची पापें तत्काल नाश पावतात व तेणेकरून त्यांचे कल्याण होतें त्या तुम्हांला, प्रेमलक्षनारूप भक्ती प्रकट होण्याकरिता, मी शरण येंत आहे||७५||   भावार्थ:---  नारद म्हणतात:---आपल्यात—जीवांत प्रेमलक्षणारूपभक्ती—निष्काम भक्ती प्रगट होण्याकरिता—प्रत्यक्ष त्यानुसार आचरण होण्याकरिता आपण संत—महात्मा यांना संसारातील कांहीच न मागता शरण जावावयास पाहिजे.आपण असे शरण गेल्यानंतर निष्काम भक्ती प्रगत होतेच.सकाम भक्तीने परमात्मा—देव न प्राप्त होताच संसारच प्राप्त होतो.संसार हा विनाशी आहे,असा आपणास प्रत्यक्ष अनुभवच आहे.संसारातील प्रत्येक जीव हा बहुतेक स्वार्थीच आहे.||७५||                                                                                                                                                                                                         |                         भग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्संगमं च लभते पुरुषो यदा वै ।                                                                           |                         अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकार -- नाशं विधाय हि तदोदयते विवेक: ।।७६।।                                                                               अर्थ:---हे ऋषीहो, बहुत जन्मामध्ये संपादन केलेलें प्राक्तन पुण्यकर्म उदयास येऊन त्याच्या योगानें जेव्हां मनुष्याला सत्संगतिचा लाभ होतो तेव्हां खरोखरच त्या सत्संगतिच्या योगानें, अज्ञानजनित मोहानें उत्पन्न झालेल्या मदरूप अंधकाराचा नाश होऊन, त्याला विवेक उत्पन्न होतो; यांत संशय नाहीं||७६||                                                                                                                                 भावार्थ:---मनुष्यास सत्संग प्राप्त होण्यासाठी अनेक जन्मांतील संचित पुण्य लागते.श्रीमदभागवतकथा श्रवण केल्याने भक्ती,ज्ञान,आणि वैराग्यांची वाढ होते.म्हणून श्रीमदभागवतकथा नेहमी श्रवण करावी.हि कथा कशी श्रवण करावी,श्रवण करीत असतांना----श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात कि-------------------- |                           अद्वय भजने अखंड स्मरणे वाजवी कर टाळी । एका जनार्दनीं मुक्त होय तत्काळी।।               | एकनाथ महाराज अद्वेद भजनांचे म्हणजे परमात्म्याचेच अखंड भजन—चिंतन करावे,असे म्हणतात.त्यामुळे तो पुरुष तत्काळ मुक्त होतो.||एकनाथ महाराज||                                                                                                   संत--१--महात्मा--वक्ता यांच्यावर श्रद्धा असावी,२—त्यांची धर्मशास्त्रानुसार सेवा करावी,३--त्यांच्या अज्ञाचे पालन करावे,विशेष म्हणजे,४--कथा श्रवण करत असतांना ध्येय,परमात्माच प्राप्त व्हावा हाच उद्ध्येश असावा,म्हणजे संसारातील फळाची--पैसा,मान,प्रार्तिष्ठा,लौकिक,परलोक--स्वर्ग,वैकुंठ,कैलास,इत्यादी परलोक नसावा,इतकेच काय,तर ब्रम्हदेव,विष्णु,महेश--शंकर इत्यादींच्या लोकांचा लोभ नसावा.अशा नियमांचे पालन करून कथा श्रवण करावी.अशी कथा श्रवण केली,तर भक्ती,ज्ञान,वैराग्य यात वाढ होईल,अथवा मोक्ष--{यमपुरी चौऱ्याऐंशीयोनि  किंवा परलोक प्राप्त होणार नाही.म्हणजेच संसारातील फळ प्राप्त होणार नाही}मिळेल,हे मात्र निश्चित आहे.जर आपण संसारातील फळाची अपेक्षा केली,तर कदाचित संसारातील अपेक्षा पूर्ण होईल,पण परमात्मा प्राप्त होणार नाही,हे मात्र निश्चितच आहे.आपण काय करावे,परमात्मा करून घेणे हे सर्वोत्तम आहे,हे जर पटत नसेल तर,परलोक मागवा,हेही पटत नसेल तर मृत्युलोकातील संसाराविषयी--पैसा,मान,प्रतिष्ठा,लौकिक,मूल --बाळ--थोडक्यात देहसंबंधी--पति,पत्नी इत्यादी मागावेत,पण हेही लक्षात ठेवा की,हे कांही मागत असतांना निषिद्ध कर्माचा त्याग,म्हणजेच धर्मानुसार वागावे लागते व अधर्माचा त्याग करावा लागतो, हे मात्र निशितच लक्षात ठेवावेच व त्यानुसार आचरण करावे--वागावे.||७६|| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                   |याप्रमाणे पद्मपुराणांतील उत्तर खंडार्गत श्रीमद्भगवतमहात्म्यात सनत्कुमार--नारद संवादरूप हा शहात्तर[७६]श्लोकांनी युक्त असलेला                                                |दुसरा[२]अध्याय पूर्ण झाला.||२||                                                      --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------              |                             [२]--दुसरा अध्याय अमाप्त झाला.||श्रीकृष्णार्पनमस्तू||                              |                             अध्याय तिसरा---प्रारंभ---[३--भक्तीच्या कष्टांची निवृत्ती.]                        |               |                                                                                                                                                --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|              ज्ञान यज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्रकथोज्ज्वलम् | भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापनार्थं प्रयत्नत||१||               |               अर्थः---नारद म्हणाले-हे सनत्कुमार हो,भक्ति,ज्ञान आणि वैराग्य यांची स्थापना करण्याकरीता मी मोठया प्रयत्नेकरून,शुकशास्त्र-(श्रीमद्भागवत)संबंधी कथेच्या योगाने प्रकाशित झालेला ज्ञानयज्ञ  करीन||१||                                                  भावार्थ:---निष्काम भक्ती,जीवब्रहमऐक्यज्ञान व वैराग्य उत्पन्न होण्यासाठी म्हणजेच भक्ती तरुण होण्यासाठी,परमात्म्याचा अनुभव येण्यासाठी जीव—ब्रह्मऐक्य ज्ञान व विषयांच्या त्यागासाठी वैराग्याचा म्हणजेच ज्ञान व वैराग्य तरुण होण्यासाठी सत्संगाद्वारे संस्कार करीतच राहीन.त्यामुळे संस्कार दृढ झाल्यानंतर बरेसचे लोक निष्काम भक्तीचे आचरण—अनुकरण करतील.त्यामुळे जीवब्रह्मऐक्यज्ञानाद्वारे वैराग्याद्वारे विषयांचा—क्षणिक आनंदाचा त्याग करून नित्य—आनंदाचा भोग घेतील. त्यामुळे  परमात्मरूप होऊन सुखरूप होतील.म्हणजेच सर्व जीवांची अंत:करणातील इच्छा पूर्ण होईल.त्यामुळे निष्काम भक्ती,जीवब्रह्मऐक्यज्ञान व वैराग्य तरुण होऊन सर्व आनंदित होतील.जिकडे--तिकडे आनंदाचेच सामराज्यच असेल.                                                                                                                                                                           |    नारद मुनी आपल्या भक्ती शात्र ग्रंथात म्हणतात की----------------------------------                                    |   भक्ती ज्ञान विरहित गोष्टी इतरांना न कराव्य।प्रेमभरे वैराग्याच्या युक्ति विवराव्या||३||एकनाथ महाराज गाथा|| ''भक्ती,ज्ञान,आणी वैराग्य यांची प्रतिष्ठाना म्हणजे वाढ करण्यासाठी--संस्कार करण्यासाठी--प्रसार करण्यासाठी ज्ञानयज्ञद्वारा प्रयत्न करीन.याचा अर्थ असा होतो की,परमार्थात भक्ती,ज्ञान,वैराग्य फार महत्वाचे आहे,अर्थातच परमात्माप्राप्ती किती महत्वाची आहे हे आपणास दिसून येते.संसारील फळ म्हत्वाचे नाही,तर ते एक परमार्थाला नादी--वळण लावण्याकरता दिलेले एक प्रलोभन--चाकलेट आहे.अज्ञानी लोक प्रलोभनाच्या--चाकलेटच्या नादी लागून आपले नुकसान करून घेतात व परमात्मा याकडे दुर्लक्ष करतात”.असे आम्हास स्वामीजी,सदगुरूवार्य सांगत असत.म्हणून आपण—वक्त्यांनी श्रीमद्भागवताचा उपदेश करीत असतांना निष्काम भक्तीचेच संस्कार करावेत,तर सकाम भक्तीचे संस्कार करू नयेत,कारण सकाम भक्तीने संसारच प्राप्त होतो तर,निष्काम भक्तीने परमात्माच प्राप्त होतो.निष्काम भक्तीने अंत:कारण शुद्ध व निष्काम भक्तीने अंत:करण स्थिर होते.अंत:कारण शुद्ध व स्थिर झाल्यानंतर ज्ञान व ज्ञानामुळे वैराग्य उत्पन्न होऊन विषयांच्या त्यागामुळे परमात्म्याचा अनुभव येऊन जन्म—मरण निवृत्त होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.त्यामुळे आपण—जीव दु:ख निवृत्त होऊन सुखरूप होतो.||१||                                                                                                                           अर्थ:---परंतु प्रथमत;येथे तो ज्ञानयज्ञ मी कोणत्याठिकाणी करावा तें स्थल सांगा व त्या शुकशास्त्राचा महिमा कसा आहे तेंहि सांगा.कारण,तुम्ही वेदपारंगत आहां म्हणून तुम्हाला माहित नाही असें कांहीच नाही.||२||                                                                                                                                                          भावार्थ:--- श्रीमद्भागवत शात्र हे योग्य देश पाहून सांगावे व योग्य वेळ पाहून सांगावे.श्रीमद्भागवत शात्राचे फळ कोणते आहे,तेही सांगावे,कारण फळ ऐकून आपली—जीवांची प्रवृत्ती त्या साधनाकडे होत असते.ज्या साधनात फळ नसते,तिकडे आपली—कोणाचीच प्रवृत्ती होत नसते.वक्ता हा  श्रोत्रीय व ब्रह्मनिष्ठ असावा म्हणजेच अश्रोत्रीय म्हणजे शात्र न जाणणारा नसावा व परमात्म्याचा अनुभवी असावा.आपण त्यांच्या मुखातून श्रीमद्भागवत शात्राचे श्रवण करावे.आज—काळ—वर्तमान काळात असे दिसून येत आहे कि---ज्यांना श्रीमद्भागवत शात्राचे ज्ञान माही म्हणजेच अज्ञान आहे तेही श्रीमद्भागवत शात्राचे वक्ते अधिक दिसून येत आहेत.याशिवाय श्रीमद्भागवतशात्राच्या कथेची—ज्ञानाची विक्री करत आहेत हे तर अगदी स्पस्टपणे दिसून येत आहे.याचा तर प्रत्यक्ष अनुभवच आहे.संत तुकाराम महाराज तर आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून सांगतात कि—ज्ञानाची विक्री करू नका.जो विक्री करील त्यास नरकाला जावे लागेल.विक्री करण्यासाठी—व्यापार करण्यासाठी दोघाची गरज असते.२—धन देणारा व २—दुसरा धन घेणारा.यात दोघांना नरकाची प्राप्ती होणार आहे.धन देऊन नरकास जावे का ? धन घेऊन नरकास जावे का ? असे का होत आहे,त्यास कारण हे आहे कि,आपण विवेक—विचार करीत नाही.आपण विवेक—विचार का करीत नाहीत,कारण आपण निष्काम कर्म व निष्काम भक्ती करत नाहीत.म्हणून आपण—जीवांनी निष्काम कर्म व निष्काम भक्तीच करावी.यातच आपला—जीवांचा परमार्थ आहे,अन्यथा संसाराचा आहे.अधोगतीच आहे—दुख:च आहे.||२||                                                                                                                                                                              अर्थ:----तसेच श्रीमद्भागवताची कथा किती दिवसांत श्रवण करावी व त्याविषयी विधि विधान कसें करावे हेही मला याठिकाणी सांगा ||३||                                                                        अर्थ:---सनत्कुमार म्हणाले-हे नारदा,तू अति नम्र असून ज्ञानवान आहेस;यास्तव तुला सांगतो,श्रवण कर.-गंगाद्वाराच्याच समीपभागी आनंद नामक एक तीर आहे||४||                                                                                       भावार्थ:---संत महात्मा यांनी आपणास नम्रवान—ज्ञानवाण म्हणावे.गुणवानांकडून आपले मूल्यमापन व्हावे,ते आपल्या यथार्थ व हिताचे असते.आपल्यात सद्गुण येण्यासाठी ज्यांच्यात सद्गुण त्यांचीच संगती—सत्संग  करावी लागते.संत—महात्म्ये हे अधिकारी पुरुष्यासच गुह्य—जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञानाचा उपदेश करीत असतात.म्हणून आपण अधिकारी होण्यासाठी व ज्ञान होण्यासाठी,संत—महात्मा यांचाच सत्संग करावा.||४||                                                                                                                                                   अर्थ:---ते गंगेचे आनंद नामक तट,-अनेक ऋषिगणांनी सेवित असून देव,सिद्ध,इत्यादिकांनी सेवन केलले व नानाप्रकारच्या वृक्षांनी व लतांनी व्याप्त आहे.तेथें नवी कोवळी (स्वछ)अशी रेती पसरलेली आहे||५||                                                                                                                     भावार्थ:--- जेथे ऋषी—मुनी,संत--महात्मा,सिद्ध पुरुष असे पवित्रजन रहातात ते ठिकाण त्यांच्या वास्तव्याने पवित्र झालेले असते---होत राहते.आपल्याला पवित्र व्हावावयाचे असते.निसर्गरम्य ठिकाण असते,त्याठिकाणी सात्विक वृक्ष हे असतात,ऋषीच्या वास्तव्याने ते पवित्र होत असतात.गंगा नदी ही हिमालय पर्वतातून वाहत आलेले असते.त्या नदीच्या पाण्याला हिमालय पर्वतातील जे वृक्ष असतात त्यांच्या मुळाचा,खोडाचा,फांद्ध्याचा,पानांचा व फुल---फळांचा स्पर्श झालेला असतो,त्यामुळे त्यांच्या त्या स्पर्षांने त्या पाण्याचा त्या झाडांशी संबंध आलेले असतो.त्यामुळे त्यांच्यातील औषधांचा आर्क त्या पाण्यात आलेला असतो.त्या आर्कांचा व आपण स्नान केल्यामुळे आपल्या स्थूल शरीराचा संबंध येतो,त्या स्थूल शरीराचा संबंध आपल्या मनाशी संबंध येतो.त्यामुळे आपले मन सात्विक बनते.आपले विचार सात्विक येतात.आचरण सात्विक होते.एकंदरीत सात्विकता हा गुण वृद्धिंगत होत राहातो.म्हणून आपले वास्तव्य पवित्र ठिकाणी असावे,कथा पवित्र ठिकाणी करावी व ऐकावी.||५||                                                                                                                                                                                                            अर्थ:---जिकडे तिकडे सुवर्णकमलांचा उत्तम घमघमाट सूटलेलाआहे,असे.ज्यामध्ये जवळजवळ राहणारे सिंह,हत्ती,व्याघ्रगाई,सर्प मुंगुस,इत्यादी प्राणी,परस्परांविषयी मनांत वैरभाव मुळीच बाळगीत नाहीत,असे ते एकांतस्थळ(उपद्रव नसलेले)असल्यामुळे अतिमनोहर आहे.||६||                                                                                                                                                भावार्थ:---एकांतात परमात्मा यांचे चिंतन होत असते म्हणून जेथे मन एकाग्र होत असते,त्या ठिकाणी कथा सांगावी व  कथा ऐकावी--श्रवण करावी.द्वेष भावना त्या ठिकाणी राहत नाही.निसर्गत: ज्यांचे वैर असते,तेसुद्धा तेथे वैरभाव विसरून प्रेमाने जीवन जगतात.म्हणून अशा ठिकाणी कथा श्रवण करावी.त्याचा आपल्या चित्तावर परिणाम होतो.||६||                                                                                                                                           यास्तव  हे नारदा,त्या आनंदवनामध्ये तू ज्ञानयज्ञ कर.कारण,तेथें केलेले कथा अपूर्व व रसभरीत अशी सहज होईल||७||                                                           भावार्थ:----जेथे एकांत असतो,तेथे ज्ञानयज्ञ करावा,कारण त्या ठिकाणी कथेत अपूर्व व रसपूर्ण कथा होत असते.जेथे अपूर्व व रस असतो,तेथे आपल्या चित्तावर परिणाम—बदल होत असतो—आपल्यात परिवर्तन होत असते.म्हणजेच तमोगुण व राजोगुण कमी होऊन सत्वगुण वाढत –वृद्धिगंत होत असतो.||७||                                                                                                                                                    अर्थ :---आणि भक्तीही,आपल्या अग्रभागी असलेल्या,व निर्बल अशा ज्ञान व वैराग्य या दोघास पुढे करून त्या ठिकाणी घेऊन येईल ||८||                                                      भावार्थ:--- भक्ती हि आपल्या अग्रभागी असलेल्या म्हणजेच निष्कामभक्ती  भक्ती केली असता तिच्यापासून उत्पन्न झालेले जे ज्ञान आणि वैराग्य त्या दोघांना घेऊन श्रीमाद्भागवत जी कथा एकांतात आहे,त्याठिकाणी येईल.भक्ती,ज्ञान,वैराग्य असतील तर आपणास मोक्ष मिळण्यास विलंब बिलकुल लागणार नाही.त्यासाठी निष्काम भक्ती मात्र आपणासच करावी लागेल.||८||                |                                 यत्र भागवती वार्ता तत्र भाक्यादिकं व्रजेत् । कथश्ब्दं समाकर्ण्य तत्त्रिकं तरुणायते ।।९।। |

अर्थ :---कारण,ज्या ठिकाणी श्रीमदभागवताची कथा होत असते त्या ठिकाणी भक्ति,ज्ञान वैराग्य हि जात असतात.व तेथे जाताच भगवत्कथेचा शब्द त्यांच्या कानात पडला म्हणजे तेणे करून तीघेही तरून होतील ||९||                                                                                                                                           भावार्थ:--- जेथे श्रीमद्भागवत कथा चालू असेल तेथे श्रवणद्वारे  भक्ती,ज्ञान वैराग्याचे महत्व पटून त्या भक्तावर आपण भक्ती,ज्ञान,वैराग्य प्राप्त करून घ्यावेत असे आपणांस वाटेल आणि तसा प्रयत्न आपण करुतच यात तिळमात्र शंका नाही.श्रोता यांनी तसे प्रयत्न केल्याने म्हणजेच श्रोत्याच्या ठिकाणी भक्ति,ज्ञान व वैराग्य उत्पन्न झाले म्हणजेच भक्ति,ज्ञान,व वैराग्य यांना तारुण्य उत्पन्न होईल.भक्तीमुळे ज्ञान व वैराग्य झाले असता आपणास परमात्म्याची अनुभूती येऊन परमानंद मिळेल.||९||             अर्थ:---सुत शैनकाप्रतम्हणाला:----हेशोनका असे सांगून ते सनत्कुमार ऋषी,नारदासा आपल्या बरोबर घेऊन,कथामृताचे पान करण्याकरीता म्हणून बदरिकाश्रमांतून शीघ्र गंगेच्या तीरावर आले ||१०||                                                                                                        भावार्थ:---आपणही  श्रीमद्भागवतशात्र ऐकण्यासाठी पवित्र नदी किनारी जावावयास पाहिजे.त्यामुळे आपल्र मन पवित्र होते व एकांत मिळतो.एकांतात मन स्थिर होते,त्यामुळे आपले आचरण पवित्र होते.आपले आचरण पवित्र झाले असता आपले मन सात्विक होते.मन सात्विक झाले असता ज्ञानाचा आपल्यावर परिणाम होऊन परिवर्तन होते.म्हणून आपण एकांतात व पवित्र ठिकाणी श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.त्यात आपलेच परम—हित आहे.||१०||                                                                                                                                                                                                             अर्थ:---ज्यावेळी ते गंगातटाकिं आले त्यावेळीं भूलोकामध्ये,स्वर्गलोकामध्ये,व तसाच सत्यलोकामध्येहीं जिकडे तिकडे मोठा कोलाहल(कलकलाट)शब्द होऊन गेला||११||                                                                         अर्थ:---आणि जे कथामृतरसाविषयी लंपट होते ते सर्वही,श्रीमद्भागवतरूप अमृताचे प्राशन करण्याकरीतां धांवत मोठ्या गडबडीने येऊ लागले.त्यामध्ये जे वैष्णव होते ते तर त्यांच्या पूर्वीच आले||१२||                                                                                                           भावार्थ:---आपणही जेथे श्रीमद्भागवत कथा असेल,तेथे जाण्यासाठी धांदल—लंपट असावे—श्रीमद्भागवत कथेविषयी आसक्ती असावी.आपले यातच परमकल्याण आहे.मनुष्य देह श्रीमद्भागवत श्रवण करण्याकरिताच मिळाला आहे.||१२||                                                                                                                                                                                    अर्थ:---तेथे भृगु,वशिष्ट,च्यवन,गैताम,मेघतिथी,देवल,देवरात,परशुराम,विश्र्वामित्र,शाकल,मार्कंदेय,दत्तात्रय,पिप्पलाद--------||१३||                                                                     अर्थ:---योगेश्वर, (याज्ञवल्क्यव जैगीषव्य),व्यास ,पराशर व छाया हे व आणसी जे जाजली,जहु इत्यादी मुख्य मुख्य होते ते सर्वही ऋषिगण,आपापल्या स्त्रियांसह,पुत्रांसह वर्तमान,व शिष्यांसहवर्तमान मोठ्या प्रमाणे आले.||१४||                                                                                                                                                                   भावार्थ:---ऋषीमुनी,आपले शिष्य,परिवारसहित तेथे आलेले आहेत.याकरिता आपणहि,ज्याठिकाणी श्रीमद्भागवत कथा आहे आवश्य त्या ठिकाणी स्त्रियांसह व पुत्रांसह यावे,कारण सर्वांना सत्संगाचा लाभ होऊन सात्विक संस्कार होतात.सत्संगाइतके अन्य ठिकाणी आपले अहितच आहे.म्हणून सत्संगाच करावा.||१३-१४||                                                                                                                                                                                     अर्थ:---तसेच उपनिषदादी--वेदांत,ऋग्वेदादी वेद,आगमोक्त महामंत्र व पंचरात्रादि तंत्र हे सर्व मुर्तिमान आपापल्या अधिष्ठातृदेवतांसह-  वर्तमान आले होते.तशीच शात्र पुराणे व सहाशास्त्रे हिं आली होती.||१५||                                                                                                                                                                      भावार्थ:---सर्वशात्राचा सार हे भागवत शात्र असल्यामुळे तेथे सर्व शात्र आलेले आहेत.वर्तमान काळातहि  जेथे-जेथे भागवत शात्राची कथा असते तेथे तेथे सर्व शात्र येतात.म्हणून आपण भागवत शात्र ऐकावयास आवश्य जावावयास पाहिजे,कारण त्यामुळे आपणांस इतर शात्रांचेही अवलोकन होते.||१५||                                                                                                                                                                                                                                              अर्थ:---हे शौनका,तसेच त्याठिकाणी गंगादिक नद्दा,पुष्करादीक सरोवरे,सर्वक्षेत्रे,सर्व दिशा,दंडकारन्यादि सर्व वने,देव,गंधर्व,दानव,पर्वत व वृक्ष वगैरे त्याठिकाणी आले हिते,आणि शरीराने मोठे दिग्गजादिक किंवा मानाने दुर्वासादिक जे आले नव्हते त्यांना भृगुऋषीने आमंत्रण करून बोलावून आणिले ||१६-१७||                                                                                                 भावार्थ:---गंगा नदी अशा पवित्र नद्दया,सरोवरे,तीर्थक्षेत्रे,सर्व दिशा,दंडकारण्य,हिमालयादी पर्वत,देव,गंधर्व,असे सर्वजन भागवत कथा ऐकण्यासाठी आलेले आहेत. सध्या जेथे भागवत कथा आहे तेथेही हे सर्वजन भागवत कथा ऐकण्यासाठी येतात,म्हणून आपणही जेथे-जेथे भागवत कथा असेल,तेथे जावे.ते येत नाहीत,त्यांनाही आग्रह करून श्रीमद्भागवत कथा ऐकण्यासाठी जरूर जरूर आणावे,कारण प्रेरणा देऊन इतरांना आणले तर भगवंत आणणाऱ्याला पुण्य  देतो.म्हणून आपण तर आवश्य या व इतारांना घेऊन या.प्रेरक कर्त्यांचे अंत”करण शुद्ध होत असते.म्हणून आपण श्रवन--भक्ती करा व इतरांना श्रवण—भक्ती घडावा.||१६-१७||                                                                                                                                       अर्थ:---नंतर नारदाने-भक्ति--तत्पर पुरुषांनी यथोक्त आसनावर बसून हि भागवतसंहिता श्रवण करावी किंवा वाचावी;असें शास्त्र(शांडिल्य ऋषीचे वचन)आहे म्हणून-सनत्कूमारांना बसावयास उत्तम सिंहासन दिले तेव्हां ज्ञानयज्ञाची दीक्षा धारण केलेले व तेथें आलेल्या सर्वलोकांनी वंदन केलेले ते भागवत—भक्त सनत्कुमार त्या आसनावर बसले||१८||                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:---भागवत वक्ता-कथा सांगणारा आल्यानंतर आपण श्राद्धयुक्त अंत:करणाने आपल्या जागेवर उभे राहून,वाकवून--नम्र होऊन स्वागत करावे,कारण वक्ता हा श्रोत्यापेक्षा श्रेष्ठ असतो.श्रीत्यांनी वक्त्यापेक्षा उच्च स्थानावर न बसता खालच्या स्थानावर बसावे,अशा कृतीलाच आदरभाव—श्रद्धाभाव असे म्हणतात.आपल्या ठिकाणी आदरभाव—श्रद्धाभाव असावा.||१८||                                                                                                 अर्थ:--नंतर वैष्णव विरक्त संन्याशी व ब्रम्हचारी हे,आपापल्या योग्यतेनुसार मुख्य--मुख्य स्थलावर सर्वांच्या अग्रभागीं(सनतकुमारांने समोर)बसले व त्यांच्याहि पुढ्यांत नारद मुनी बसले.||१९||                                                                                                                                                                          भावार्थ:---आपआपल्या अधिकारानुसार सर्वांची बसण्याची व्यवस्था करावी व अधिकारानुसार कथा श्रवण करण्यास बसावे.हा शात्रांचा नियम आहे.आपण आपल्या स्वर्धमाचे पालन करावे.||१९||                                                                                                                                                            अर्थ:---आणि त्याच्या एकाबाजूस सर्व ऋषी व दुसऱ्या बाजूस सर्व देव बसले.तसेच दुसऱ्या एकाबाजूस वेद उदनिषदे,एकाबाजूस तीर्थे व एकाबाजूस स्त्रिया बसल्या||२०||                                                                                                                                                                                   अर्थ:---नंतर त्या ठिकाणी जयशब्द,मन:शब्द व शंखशब्द होऊ लागले आणि अबीर—गुलाल वगैरे चुर्नें,लाह्या व फु ले यांची मोठी वृष्टी होऊ लागली||२१||                                                                                                   अर्थ:--कित्येक मोठ देव,विमानांत बसून,पारीजातादी कल्पवृक्षांच्या फुलांचा आकाशांतून त्याठिकाणी सर्वांवर वर्षाव करू लागले.||२२||                     अर्थ:---सुत म्हणाला -हे शैनका याप्रमाणे ते सर्व श्रोते एकाग्रचित्त झाले तेव्हां सनत्कू मारमुनींनी,माहात्मा नरदास श्रीमद्भागवताचे माहात्मा स्पष्टरीतीने सांगण्यास सुरवात केली.||२३||                                                                                                                                                                                                          |                               अथ ते वर्ण्यतेsस्माभिर्महिमा शुकशास्त्रज: | यस्य श्रवणमात्रेण मुक्ति: करतले स्थिता ||२४||                                                                                    अर्थ:---सनत्कुमार म्हणाले हे नारदा,आतां तिला,ज्याच्या श्रवणमात्रेकरून मुक्ति हस्तगत होते त्या शुकशात्राचे—श्रीमद्भागवत-शात्राचे  माहात्म्य सांगतो||२४||                                                                                                             |                                सदा सेव्या सदा सेव्या श्रीमद्भागवती कथा  | यस्या: श्रवणमात्रेण हरिश्र्चित्तं समाश्रयेत् ||२५||                                                                                  अर्थ:---हे नारदा,जिचे श्रवण केले असतां साक्षात भगवान श्रीहरी ह्रदयामध्ये निवास करितो अशी ती श्रीमद्भागवतसंबंधी कथा सदा सर्वकाळ (गुरुशुक्रास्तादि एकविशंती महादोष वगैरे असतांही)सेवन करावी (वाचावी) व श्रवण करावी||२५||                                        भावार्थ:---श्रीमद्भागवत कथा नित्य म्हणजे दररोज नित्या म्हणजे निश्चित केलेल्या वेळी येऊन श्रद्धायुक्त अंत:करणांनी आपल्या हितासाठी श्रवण करावी,कारण श्रीमद्भागवत-शात्र श्रावण केली असता आपल्या हृदयात साक्षात भगवंत निवास करीत असतात.||२५||                                                                                                                                                                                                      |                         ग्रन्थोsष्टादशसाहस्त्रो द्वादशस्कन्धसम्मित: | परीक्षिच्छुकसंवाद:श्रृणु भागवतं च तत् ||२६||                               अर्थ:---हे नारदा,ज्यामध्ये परीक्षित राजा व शुक्राचार्य यांचा संवाद झाला आहे व ज्याचे बारा स्कंध (भाग)आहेत त्या अठराहजार श्लोकात्मक असलेल्या ग्रंथालाच “श्रीमद्भागवत” असें म्हणतात.ते तू श्रवण कर||२६||                                               भावार्थ:---जे श्रीमद्भागवत शात्र आपले जे चार वेद,आठरा पुराणे व महाभारत—रामायण यातील श्रीव्यास—मुनींनी सारभाग काढून लिखाण करून ठेवलेले आहे व ते सर्व-मानवासाठीच केलेले आहे.म्हणून असे जे सारभूत असलेले श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.  त्यात आपलेच—मानावांचेच हित आहे.जसे दुधातून तूप हे सार आहे,त्याप्रमाणे सर्व-शात्रांचे सारभूत तत्व श्रवण करावे.सार असलेले तूप सेवन केले असता स्थूल-सूक्ष्म शरीर पुष्ट होते,त्याचप्रमाणे श्रीमद्भागवताचे श्रवण केले असता सूक्ष्म शरीरातील मला-दोष,विक्षेप-दोष व आवरण-अज्ञान नावांचा दोष निवृत्त होऊन जन्म-मरण निवृत्त होते—आपण सुखरूप  होतोत.||२६|| अर्थ:---जोपर्यत श्रीमद्भागवताची कथा क्षणभरसुद्धा कानांत पडली नाही,तोपर्यंत मनुष्य,अज्ञाने करून या संसाररूप चक्रात भ्रमण करितो. ||२७||                                                                                                                     भावार्थ:---आपण दररोज निश्चित केलेल्या वेळेस कथा ऐकावी.जोपर्यंत भागवत कथा आपण श्रवण करत नाह्हीत,तोपर्यंत आपले संसारचक्र नाहीसे होत नाही,म्हणजेच दु:ख नाहीसे होत नाही.आपण ज्यावेळेस भागवत कथा श्रावण करूत,आणि त्याप्रमाणे आचरण करूत,त्यावेळेस दु:ख नाहीसे होऊन आपण सुखरूप होउत.||२७||                                                                                                                                                                                               अर्थ:---श्रम उत्पन करणारी अशी अनेक शास्त्रे व अनेक पुराणे आहेत परंतु ती ऐकींल्याने काय होणार आहे ? कांही नाही.तर,भागवतशास्त्र हेच एक श्रवण केल्याने मुक्ति देते अशी आख्यायिका आहे.यास्तव श्रीमद्भागवत—शात्राचेच श्रवण करावे.||२८||                         भावार्थ:---श्रीमद्भागवत—शात्राहून इतर शात्रे कोणताही एक दोष निवारण करते,तर श्रीमद्भागवत शात्र हे सर्व दोष निवारण करते,म्हणून श्रीमद्भागवत—शात्राचेच श्रवण करावे.त्यामुळे आपले सर्व—दोष निवृत्त होऊन सुखरूप होतोत.||२८||                                                                                                      |                                कथा भागवतस्यापि नित्यं भवति यद्गृहे  | तद्गृहं तीर्थरूपं  हि वसतां पापनाशनम् ||२९||                                                                                                                      अर्थ:---ज्यांच्या घरांमध्ये प्रतिदिवशी भागवताची कथा होत असते.ते त्याचे घर तीर्थरूप होय.कारण,त्याच्या श्रवणाने त्या घरांत राहणाऱ्या लोकांच्या पातकांचा नाश होतो.||२९||                                                                    भावार्थ:---आपण आपल्या घरी दररोज भागवत कथा सांगावी किंवा ऐकावी.त्यामुळे आपल्या घरातील राहणाऱ्या सर्व लोकांच्या पातकांचा नाश होतो.आपल्या घरातील लोकांनी कथा श्रवण केली असता त्यांना दररोज कथेस श्रवण करावे अशी भावना होऊन नित्य श्रवण करू लागतात.||२९||                                                                     अर्थ:---हजारो अश्वमेधयज्ञ व शेकडो वाजपेययज्ञ  हे,श्रीमद्भागवतकथेच्या सोळाव्या कलेशी सूद्धा बरोबरी पावणार नाहींत.म्हणजे हजारो अश्वमेधयज्ञ व शेकडो वाजपेययज्ञ केल्याचे फ ळ,श्रीमद्भागवताची कथा श्रवण करून प्राप्त झालेल्या फळाच्या सोळाव्या भागा इतकेसुद्धा होणार नाही||३०||                                                                                                                        |                              तावत्पापानि देहेsस्मिन्निवसन्ति तपोधना: |  यावन्न श्रूयते सम्यक् श्रीमद्भागवतं नरै: ||३१||                                                                                                  अर्थ:---हे संपूर्ण तपोधनहो,जो पर्यंत मनुष्यांनी,श्री मद्भागवत हे उत्तम प्रकारे ऐकिले नाही तोपर्यंत ह्या देहाचे ठिकाणी पातके राहतात म्हणजे एकवेळ श्रीमद्भागवत कथा  ऐकिले कि पातके नाहीशी होतात||३१||                                                                                                                         भावार्थ:---श्रीमद्भागवतशात्र लक्षपूर्वक निष्काम भावनेने श्रवन करावे,कारण त्यामुळे आपल्या अंत:करणात असलेले महापाप जाळून नष्ट होते,पण त्यासाठी निष्काम उपासना करावी लागते.सत्संगाने जीव—ब्रह्मऐक्यज्ञान प्राप्त करून विषयांचा त्याग करावा.म्हणजे त्या जीवाला मोक्ष प्राप्त होतो.तो जीव परमात्मरूप—देवच होऊन,त्या जीवाचे परमकल्याण होते.||३१||                                                                                                                                                                                                    अर्थ:---श्रीमद्भागवत कथेच्या फलाची बरोबरी गंगा पावणार नाही;गया पावणार नाही;काशी पावणार नाही;पुष्कर पावणार नाही व प्रयागही पावणार नाही.||३१||                                                                                 भावार्थ:---गंगा,गया,काशी,पुष्कर,प्रयाग हे तीर्थे आहेत.या तीर्थात स्नान केले तर अंत:करण शुद्ध होते.श्रीमद्भागवत श्रवण केल्याने अंत:करण शुद्ध होते.अंत:करण स्थिर होऊन त्यातील ज्ञान होऊन,ते ज्ञान अनुभवास आल्यानंतर मोक्षही प्राप्त होऊन जीव सुखरूप होतो.तीर्थक्षेत्रे व श्रीमद्भागवतशात्र यांचा तुलनात्मक फळाचा विचार केला तर श्रीमद्भागवतशात्र यांच्या मानाने म्हणजे तीर्थ—क्षेत्राच्या मानाने फळ देण्यास फारच अधिक सरस आहे.म्हणून श्रीमद्भागवतशात्रास प्राधान्य देणे योग्य आहे.श्रीमद्भागवतशात्र ऐकून तीर्थांच्या स्नानांचा अवश्य फायदा घ्यावा,कारण दोन साधने करून अधिक फायदा होईल,हे निश्चितच आहे.श्रीमद्भागवत श्रावण करणे हे अत्यंत जरूर आहे.||३२||                                                                                                                                                                                                                                       |               श्लोकार्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम् | पठस्व स्वमुखेनैव यदीच्छ्सि परां गतिम् ||३३||                                                 अर्थ:---हे नारदा,तू जर उत्तम गतीची--मोक्षाची इच्छा करीत असशील,तर प्रती—दिवशी श्रीमद्भागवताच्या संपूर्ण अध्यायांचा अगर सगळ्या एका श्लोकाचासुद्धा नको,तर अर्ध्या श्लोकाचा किंवा श्लोकाच्या चतुर्थांशाचा तरी आपल्या मुखाने पाठ कर.||३३||                भावार्थ:---आपणास—जीवांस उत्तम गती—मोक्ष प्राप्त करून घ्यावावायाचा असेल तर,दररोज श्रीमद्भागवत ग्रंचे दर्शन घ्यावे,एका किंवा आराध्य किंवा पाव श्लोकाचे पठण—उच्चार करावा.आपण फळाचा विचार केला तर इतन तीर्थक्षेत्रे हे मोक्ष देऊ शकत नाहीत,तर अंत:करण शुद्ध व स्थिर करू शकतात.असे विवेक झाल्यानंतर कळते.श्रीमद्भागवत शात्र हे निष्काम भावनेने श्रवण केले तर आपले अंत:कारण शुद्ध होते व निष्काम भावनेने भक्ती केली तर आपले मन स्थिर होते व ज्ञानाने मोक्ष प्राप्त होतो.म्हणजेच एक श्रीमद्भागवत शात्र हे तीनही दोषांची निवृत्ती करते,तर इतर साधने फक्त एक—एकच दोष घालविते,म्हणून श्रीमद्भागवत शास्त्र हे साधन इतर साधनापेक्षा श्रेष्ठ आहे.||३४-३६|| अर्थ:---हे नारदा,तू जर उत्तम गतीची(मोक्षाची)इच्छा करीत असशील,तर प्रतिदिवशी श्रीमद्भागवताच्या--संपूर्ण अध्यायाचा अगर सगळया एका श्र्लोकाचासुद्धा नको तर--अर्घ्या श्र्लोकाचा किंवा श्र्लोकाच्या चतुर्थांशाचा तरी आपल्या मुखाने पाठ कर||३३||                                                                                                       अर्थ:---ओंकार,गायत्री,सहस्त्रशीर्षापुरुष:इत्यादी सोळा ऋचा असलेले पुरुषसुक्त ऋग्वेद,यजुर्वेद व सामवेद हि वेदत्रयी,श्रीमद्भागवत,ॐ नमो भगवते वासुदेवाय हा द्वाशाक्षरी मंत्र,द्वादशमूर्ती सूर्य,संवत्सरात्मक काल,प्रयाग,ब्राहमण,अग्निहोत्र,कामधेनु,द्वादशी तिथि(एकादशी),तुळस,वसंतऋतू आणि पुरुषोत्तम भगवान विष्णू किंवा पुरुषोत्तम मास(अधिकमास)यांच्यामध्ये,वास्तविकरीतीने पाहू गेले असतां विद्वान-लोक,भेदभाव मुळीच मानीत नाहीत||३४-३५-३६||                                                                     भावार्थ:---वर वर्णन केलेली सर्व साधने हि फक्त अंत:कारण शुद्ध करितात,हीच साधने अंत:करणपूर्वक केली तर अंत:करण स्थिर करितात,पण मोक्ष प्राप्त करून देऊ शकत नाही.श्रीमद्भागवत शात्र हे तीनही दोष निवृत्त करून मोक्ष प्राप्त करून देते,म्हणून श्रीमद्भागवत शात्र इतर साधनांपेक्षा श्रेष्ठ साधनआहे,म्हणून श्रीमद्भागवत—शात्रच श्रवण करावे.||३४--३५--||                                                                                                                                                                                 |                            यश्र्च भागवतं शास्त्रं वाचयेदर्थतोsनिशम्  |  जन्मकोटिकृतं पापं नश्यते नात्र संशय: ||३७||                                                 अर्थ:---जो पुरुष,निरंतर श्रीमद्भागवतशास्त्राला अर्थसुद्धा वाचील तर त्यांचे,कोट्यावधि जन्मा मध्ये केलेले पाप नाहीसे हिते;याविषयी संशय बाळगु नये||३७||                                                                               भावार्थ:---आपण जर निरंतर—दररोज श्रीमद्भागवत शात्रातील अर्थाचा आपल्या मुखाने उच्चार केला तर कोट्यावधी जन्मातील पाप—मलदोष नाहीसे करण्याचे सामर्थे आहे.म्हणून आपण नित्य नेमाने श्रीमद्भागवत शात्राचे आपल्या मुखाने उच्चारण करावे.ते उच्चारण संस्कृत भाषा येत असेल संस्कृत भाषेत करावे,पण आपणास संस्कृत भाषा येत नसेल तर आपली जी मातृ—भाषा असेल त्याच—मातृ—भाषेत अनुवाद केलेले उच्चारण केले तर तेच फळ मिळते.यात तिळमात्रही शंका नाही.जसे आपण जल किंवा पाणी असा उच्चार करून त्या द्रव पदार्थाचे सेवन जरी केले तरी तहानेची तृप्ती हि होणारच.असा आपणा सर्वांचा अनुभव आहे.||३७||                                                                                               |                                 श्लोकार्ध श्लोकपादं व पठेद्भागवतं च य: | नित्यं पुण्यमवाप्नोति राजसुयाश्वमेधयो: ||३८||                                                                                                                                                          अर्थ:---तसेच जो पुरुष,नित्य नियमाने श्रीमद्भागवतसंबंधी एका श्र्लोकाचे अर्थ श्र्लोकाचे एकउच्चारण--पठन करील त्याला राजसुययज्ञ व अश्र्वमेधयज्ञ केल्याचे पुण्य प्राप्त होईल||३८||                                                                                               भावार्थ:---आपण आर्थिक कारणामुळे व वेळेच्या अभावामुळे राजसूय यज्ञ किंवा अश्वयज्ञ  करू शकत नाहीत.असे असले तरी दररोज आपल्या घरी नित्य नेमाने श्रीमद्भागवत शात्रातील श्लोकाचे संस्कृत भाषेत किंवा मातृभाषेत एक श्लोकाचे किंवा एकपेक्षा अधिक श्लोकाचे उच्चारण करू शकतो.असे केले असता आपणास त्या यज्ञापेक्षा किती तरी अधिक पटीने फळ मिळते,कारण यामुळे एकदा आवड निर्माण झाली असता सत्संगाद्वारे पूर्ण श्रवण करून पूर्ण दोष निवृत्त करू शकतोत.||३८||                 |                          उक्तं भागवतं नित्यं कृतं च हरिचिन्तनम् | तुलसीपोषणं चैव धेनुनां सेवनं समम् ||३९||                                                                                                                            अर्थ:---नित्य भागवताचा पाठ करणे,हरीकीर्तन करणे,तुळशीला लावणे—उगवणे—तुळशीचे रोप लावणे,पाणी घालणे वगैरे सेवा करून-पोषण करणे व गाईची सेवा करणे या चारही कृत्यांची योग्यता एकच आहे||३९||                                                                                                                                                                                                                                                                       |                  अन्तकाले तू येनैव श्रूयते शुकशास्त्रवाक् | प्रीत्या तस्यैव वैकुण्ठं गोविन्दोsपि प्रयच्छति ||४०||                 अर्थ:---जो मनुष्य,आपल्या अंतकाळी या श्रीमद्भागवताचे वाक्य प्रेमपूर्वक श्रवण करितो त्यालाच भगवान विष्णू,आपले वैकुंठपद देतो||४०||                                                                                                भावार्थ:---आपले मनुष्य शरीरातील प्राण निघून जाते वेळेस श्रीमद्भागवाताचे श्रवण केले तर आपणास वैकुंठ पद प्राप्त होते.कारण अंतिम वासना हि महत्वाची असते.असे असले तरी अंतिम वासना आपली श्रीमद्भागवाताचीच होईल असे निश्चित सांगता येणार नाही.कदाचित होईल किंवा कदाचित होणार नाही,म्हणून आपण नेहमीच सात्विक संस्कार अंत:करणात केलेले बरे असते--म्हणजे अंत:काळी श्रीमद्भागवाताचेच श्रवण घडण्याकरिता निरंतर श्रीमद्भागवत—शात्राचे श्रवण करावे.||४०||              अर्थ:---जो मनुष्य,या श्रीमद्भागवताला,सुवर्णसिंहासणावर ठेऊन त्यासह विष्णू भक्ताला दान देईल त्याला,निरंतर श्री कृष्णाशी सायुज्यता मुक्ति प्राप्त होईन||४१||                                                                      भावार्थ:--- आपण श्रीमद्भागवाताचे श्रवण केल्यानंतर ज्या दिवशी सांगता आहे,त्याच दिवशी श्रीमद्भागवत ग्रंथ सुवर्ण—सिंहासनासहित वक्ता यांना निष्काम भावनेने दान करावा.यामुळे आपले अंत:करण शुद्ध होऊन त्या ऐकीलेल्या उपदेशाचा परिणाम होऊन ज्ञानाचा अनुभव येईल---मोक्ष प्राप्त होईल—जन्म—मरण निवृत्त  होईल.||४०||                                                                                                                                                                                                         अर्थ:----हे नारदा,ज्या शठ-(देवांना पुजावगैरे  करून,ऋषिणा तर्पन वगैरे व पितरांना श्राध्द वगैरे न करून ठकविणाऱ्या)पुरुषाने,जन्म झाल्यापासून अखेर पर्यंत लक्ष लावून थोडीशीसुद्धा श्रीमद्भागवतकथा श्रवण केली नाही त्या मातेला जन्माच्या योगाने दु:ख देणाऱ्या पुरुषाने,खरोखरच आपले जन्म,चांडाळप्रमाणे व गदर्भाप्रमाणे व्यर्थ घालविले असें म्हणण्यास हरकत नाही||४२||                                                                                                                                                                                              भावार्थ:--- आपण मानव--देहाला आलेले आहोत,पण श्रीमद्भागवत--शात्र श्रवण केले नाही,तर त्याचा जन्म पशुसारखा व्यर्थ घालवला असे होईल.जसे तहान लागली आहे,पण पाणी असून पाण्याचे सेवन केले नाही.त्यांने विनाकारण त्रास सहन केला.असे कोणी करेल का?म्हणजे आपण मानव देहास आल्यानंतर श्रीमद्भगवाताचेच श्रवण करावे.मानव—देह जन्मास येत असतांना त्या देहाच्या आईला फार दु:खदायक कष्ट होतात.तो देह लहानाचा—बालकाचा मोठा करण्याकरिता फार कष्ट होतात.त्या बालकाची आई कष्ट घेते,कारण भविष्य काळात हा बालक मोठा झाल्यानंतर आपले संगोपन करील अशी त्या माता—माउलीची  अपेक्षा असते,असे असले तरी त्या माता—माउलीची अपेक्षा आपण पूर्ण करावी,पण करतोत का ? माता—माउलीची अपेक्षा पूर्ण न केली आपला अपराध होत नाही का ? आपला अपराध झाला तर शिक्षा होणार नाही का ? असा विवेक जागृत होण्याकरिता श्रीमद्भागवत—शात्र संत—महात्मा यांच्यामुखातून श्रवण आपले सार्थक करावे.हाच अखिल मानवांचा स्वधर्म आहे कि भारतीय मानवांचा स्वधर्म आहे ? ज्याला—ज्याला ज्याच्या—त्याच्या मातेने जन्म दिला त्या सर्वांचा हाच स्वधर्म आहे.असा विवेक करून अखिल मानवांनी श्रीमद्भागवत ग्रंचे श्रावण करून आपले महासार्थक करून घ्यावे.||४२||                                                                                                                                                                                                        अर्थ:---ज्याने,श्रीमद्भागवताच्य कथेतील वाक्य थोडेसुद्धा ऐकिले नाही तो पापाचरण करणारा पुरुष जीवंत असूनही मेल्यासारखाच होय असें म्हणतात,कारण- त्याला,स्वर्गात ब्रम्ह्देवादिक मुख्य मुख्य देव,भागवत कथा श्रवण न केल्या मुळे पृथ्वीला भारभूत असलेल्या त्या पशुतुल्य पुरुषाला धिक्कार असो अशा तिरस्कार वचनाने बोलतात||४३||                                                                                                         भावार्थ:----आपण—मानव—देह धारण करणारांनी  जर श्रीमद्भागवत—शात्र श्रवण न केले व पशु—पक्षांनी श्रीमद्भागवत श्रावण न केले  तर   दोघेही सारखेच आहेत का ?तर दोघे मुळीच सारखे नाहीत,कारण मानव—देहधारी हा श्रीमद्भागवत—शात्र श्रावण करू शकतो,कारण तो मानव—देहधारी असून विशेष बुद्धिमान असल्यामुळे विवेकी—विचारवंत आहे.विशेष बुद्धी असून श्रीमाद्भागवत—शात्र श्रवण न केले तर विवेक—विचार न केल्यामुळे दोष लागून शिक्षा होणार हे निश्चितच आहे.इतर पशु—पक्षादी देहधारी आहेत,त्यामुळे त्यांना विशेष बुद्धी नसल्यामुळे विवेक—विचार करू शकत नाही,म्हणून त्यांचा दोष नाही,म्हणून त्यांच्याकडून परधर्म—अधर्म होत नाही,म्हणून त्यांना शिक्षा होत नाही.म्हणून मानव—देहधारी जे आहेत,त्यांनी श्रीमद्भागवत—शात्र श्रवण करावे.||४३||                                                                                                                                                   |                 दुर्लभैव कथा लोके श्रीमद्भागवतोद्भवा  | कोटीजन्मसमुत्थेन पुण्यनैव तु लभ्यते ||४४||                                                   अर्थ:---या भूलोकी,श्रीमद्भागवतापासून प्रकट झालेली कथा अति दुर्लभ आहे खरी परंतु कोटयावधी जन्मामध्ये पुण्य संपादन केले असेल तर ताच्या योगाने ती प्राप्त होते||४४||                                                                        भावार्थ:---अनेक जन्मातील निष्काम पुण्याईने श्रीमद्भागवतकथा ऐकण्याची इच्छा होते,पुण्याई नसेल श्रीमद्भागवतकथा ऐकावी अशी भावना होत नाही.याकरिता निष्काम कर्म व निष्काम भक्ती आवश्य करावी.हा मनुष्यदेह लौकर प्राप्त होत नाही.म्हणून मिळाल्यानंतर हयगय करू नये.||४४||                                                                                                                                                         अर्थ:---तस्मात हे बुद्धीमंता योगेश्वरा नारदा,ती भागवताची कथा मोठे सायास जरी पडले तरी श्रवण करावी.श्रवण करण्यास अमुकच दिवशी अमुकच वेळी श्रवण करावी असा दिवसांचा नियम सांगितलेला नाही.म्हणून निरंतर तिचे श्रवण करावे.हेच प्राज्ञलोकांना मान्य आहे||४५||                                                                                                                             भावार्थ:---श्रीमद्भागवताची कथा सहज जरी आपल्या कानांवर पडली तरी अट्टाहासाने त्याठिकाणी जाऊन कथा केव्हाही श्रवण करावी.भागवतकथा पुन्हा पुन्हा ऐकावी,कारण ती कथा मलदोष,विक्षेपदोष,व आवरण--अज्ञानदोष घालवते.श्रीमद्भागवताची कथा आपले आत्यंतिक दु:ख घालवते व परमानंदाची प्राप्त करते.||४५||                                                                                                                                                      अर्थ:---आतां श्रवण करणे ते,बोलण्या मध्ये वगैरे खरेपणा राखून व ब्रहमचर्यव्रत धारण करावे असे जरी सांगितले आहे,तथापि कलीयुगामध्ये असा नियम बाळगण्यास अशक्य असल्यामुळे याविषयी,श्रीशुकाचार्यांच्या आज्ञेने कांही विशेष सांगितलेला भावार्थ:---ही कथा सत्याचरण म्हणजे सत्याने--स्वधर्मानुसार आचरण करून ही कथा श्रोत्यांनी ऐकावी व वक्त्यांनी सांगावी—उपदेश करावा.म्हणजे अंत:करण शुद्धपूर्वक कथा ऐकावी,कारण कथा ऐकून परिणाम होतो,म्हणजे आचरण कथेनुसार होते.कथा ऐकणे ही कथेनुसार आचरण करण्यासाठीच असते.कथा फक्त कळण्यासाठी नसून कळून आचरण करण्यासाठी असते.म्हणून कथा ऐकावी व त्यानुसार आचरण करावे,हा शात्राचा मुख्य उद्धेश आहे.पण बहुतेक श्रोता--ऐकणारा हा फक्त कथा ऐकतो,पण त्यानुसार आचरण करत नाही.मग त्या कथेचा ऐकून उपयोग होत नाही.जसे स्वयंपाक केल्या जातो,तो केलेला स्वयंपाक ज्याने केला तोही सेवन करतो---खातो व इतारांनाही सेवन करण्यासाठी---खाण्यासाठी दिल्या जातो.त्याचीही तृप्ती होते व जो सेवन करील--खाईल त्याचीही तृप्ती होईल.तसे कथा सांगणारा कथा सांगतो व त्यानुसार आचरण करतो,श्रोत्यांनी कथा ऐकावी व त्यानुसार आचरण करावे,म्हणजे फळ मिळते,आचरण न केले तर मुळीच फळ मिळत नाही.म्हणून आपण कथा ऐकावी व त्यानुसार आचरण करावे,म्हणजे वागावे.ब्रह्मचार्यापूर्वक कथा ऐकावी,कारण ब्रह्मचाऱ्यामुळे शक्ती ही वृद्धिगत होते,त्यामुळे कथा ऐकण्यास उल्हास येतो.थकवा येत नाही.ब्रह्मचार्यामुळे स्मरण शक्ती वाढते--बुद्धी वाढते.याकरिता सात्विक अन्न व परिमित खावे.या नियमांचे श्रोत्यांनी—आपण पालन करावे.त्यामुळे आपले—श्रोत्याचे परम हित होत असते.||४६||                                                                            अर्थ:---तो असा किं----कलीयुगांत,मनोवृतीचा जय करण्यास,विशेष नियमांचे आचरण करण्यास व दीक्षा धारण करण्यास सामर्थ्य नसते म्हणूनच सात दिवसांत(भागवताचा सप्ताह)श्रवण करावे असें सांगिले आहे||४७||                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---कलियुगात चित्तवृत्ती फार दिवस ताब्यात ठेवणे शक्य नाही,म्हणून सात दिवसाचा कालावधी सांगितलेला आहे.वास्तविक पाहता होईल तेवढा संयम व होईल तेवढे दिवस कथा नेहमीच ऐकावी.जसे पुरणपोळी तुपाबरोबर खावी.तूप नसेल तर दुधाबरोबर किंवा गुळ—पाणी बरोबर खावी.ज्याच्या त्याच्या आर्थिक परिस्थिनुसार करावे,तसे आपापल्या अधिकारानुसार कथेचे श्रवण करावे.आपण नेहमी श्रवण केले असता आपले ज्ञान दृढ होईल—संशय व विपरीतरहित होईल.||४७||                                                                                                                                                                                                             |                           श्रद्धात:श्रवणे नित्यं माघे तावद्धी यत्फलम्  | तत्फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम्||४८||                                                       अर्थ:---हे नारदा,माघ महिन्यात(शुद्धप्रतिपदेपासून माघ--अमावास्येपर्यंत होणाऱ्या दिवसांत)श्रीमद्भागवताचे श्रद्धापूर्वक श्रवण केले असतां जें फल प्राप्त हिते ते फल,सप्ताह श्रवण केला असतां प्राप्त होईल असें साधन,श्री शुक देवाने करून ठेविले आहे|||४८||                                                                                             भावार्थ:---पूर्ण माघ महिन्यात  श्रवण करावे असे जरी सांगितले असले तरी,आपण श्रद्धापूर्वक सात दिवस व नियमानुसार श्रवण केले तरी पूर्ण फळ मिळते म्हणजे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखारुपता मिळते.असा नियम आचार्य शुकदेवांनी आपल्यासाठी—जीवांसाठी करून ठेवला आहे.म्हणून आपण आपले दु:खदायक असलेले जन्म—मरण श्रीमद्भागवताचे श्रवण करून निवृत्त करावे.साधन उपलब्ध असून त्या साधनाचा आपल्या साध्यासाठी उपाय न करणे हाच आपला—जीवांचा अपराध आहे.हा अपराध आपणाकडून घडला तर आपणास दु:खाचे फळ भोगावेच लागेल.यात तीळमात्र शंका नाही.आपण प्रयत्नाने सत्संग करून साधनांवर आरूढ होऊन साध्यापर्यंत गेल्यानंतर दु:ख निवृत्त होऊण परमानंद मिळेलच.||४८||                                                                                                                                                                                                  अर्थ:---आणि मनुष्यांना मनाचा जय होत नाही,राग उत्पन होतो,व उत्तरो उत्तर त्यांच्या आयुष्याचा क्षय होत असतो असे कळीचे अनेक दोष असल्यामुळे बहुता काळांत भागावाताचे श्रवण पार पडणार नाही म्हणून सप्ताह पद्धतिने थोडया दिवसांत श्रवण करावे;हे ठीक||४९|| अर्थ:---जें फळ,तप करून योगाभ्यास करून अगर समाधी लाऊन प्राप्त होत नाही ते सर्व--म्हणजे तप,योग व समाधि याच्या योगाने प्राप्त होणारे फळ,भागवताचे सप्ताह श्रवण केला असतां आनायासाने मिळते.||५०||   भावार्थ:---तप,योग आणि समाधी ही साधना फारच कठीण आहे,त्यामानाने श्रीमद्भागवत कथा ऐकणे फारच-सहज-सोपे आहे,कारण कालावधी अल्प-थोडा आहे,संयमही अल्प-थोडा आहे,म्हणून श्रीमद्भागवत कथा जरूर-जरूर ऐकावी,यात आपले परम हित आहे.||५०|| अर्थ:---तो सप्ताह,यज्ञ,तप,व्रत,तीर्थ,ध्यान व ज्ञान यांचाहून अधिकच प्रत्यही मोठ्याने गर्जना पावत आहे.हे नारदा,सप्ताहाच्या गर्जनविषयी फार काय सांगावे!अरे,तो सर्वापेक्षंही  अतिशयच गाजतो आहे ! गाजतो आहे !! ||५१-५२||                                                                                                   भावार्थ:----यज्ञ,तप,व्रत,तीर्थ,ध्यान व ज्ञा या साधनापेक्षा श्रीमद्भागवत शात्र फारच सोपे आणि सुलभ आहे.सामान्य लोकांना प्राय सुखाचे साधन सोपे आणि सुलभ असे वाटते.तसे ते आहे.म्हणून श्रीमद्भागवत—शात्राची गर्जना होत आहे व तिचा स्वीकारही करीत आहेत.म्हणून आपणही श्रीमद्भागवत--शात्र श्रवण करून आपले परम—हित—मोक्ष प्राप्त करून सुखरूप होऊन जन्म—मरण निवृत्त करावे.||५१—५२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    अर्थ:---सनत्कुमारांनी नारदास सांगिलेले श्रीमद्भभागवताचे अभ्दुत महात्म्य श्रवण करून त्याला इतके श्रेष्ठत्व येण्याचे कारण जानण्याची इच्छा करणारा शैनक म्हणाला----हे सुता,तू हे मोठे आश्चर्य वाटण्या जोगें कथानक सांगितलेस;तरी आतां,हे भागवत पुराण,ज्ञान व विज्ञान इत्यादी धर्माचा तिरस्कार करून,योग(चित्त वृत्तीचा निरोध)जाणणाऱ्या ब्रहमदेवाला जें आदिकारण(परब्रम्ह)त्याचा बोध करणारे व मोक्षाला कारणीभूत असे केव्हांपासून झाले?म्हणजे पहिल्यापासून याचा असा प्रभाव आहे किंवा मागाहून झाला आहे?आणि मागाहून झाला?असल्यास तो कसा झाला?हे आम्हास कथन कर||५३||                             अर्थ:---सुत म्ह्णाला-----हें शौनका,ज्यावेळी श्री कृष्णा परमात्मा,या पृथ्वीचा त्याग करून नीज--धामास जाण्या विषयी उद्दुक झाला त्या वेळी त्याने उद्धवास ज्ञान होण्यासाठी एकादश स्कंध सांगितला.तो एकूण उद्धवाने विचारिले की---||५४||                                           अर्थ:---उद्धव म्हणाला----हे गोविंद--श्री कृष्णा,तू तर भक्तांचे कार्य करून वैकुंठ जाण्यास निघालास म्हणून माझ्या अंत:करणांत मोठी चिंता उत्पन झाली आहे ती एकूण ज्याप्रकारे मला किंवा लोकांना सुख होईल तसे कर||५५||                                                                  अर्थ:---ती चिंता हीच कि----हे भगवंता,आतां हे मोठे भयंकर कलियुग लागले यामध्ये प्रथमत: सर्व लोक महादुष्ट(नीच कर्म करणारे)होतील;व नंतर साधूलोकही जेव्हां त्यांच्या संगतीनेच दुष्टपणा करू लागतील.||५६||                                                                                                                           भावार्थ:----कलियुगात बहुतेक मानव प्राणी महादुष्ट होतील,कारण भगवंत निजा—धामास जातील.त्यामुळे वातावरण प्रतिकूल होईल,त्यामुळे लोक दुष्ट प्रवृत्तीचे होतील.कोणावरही सभोवतील वातावरणाचा अधिक परिणाम होत असतोच.म्हणून आपण सभोवती सात्विक वातावरण राहील आशाच वातावरणात राहावे.जेथे सत्संग असेल त्या वातावरणात राहावे,तर राजस किंवा तामस वातावरणत रहावू नये.त्या लोकांच्या राजस—तमास वातावरणाचा परिणाम साधू—संत—महात्म्य यांच्यावरही होईल.म्हणून आपण किंचित ठिकाणी जे साधू—महात्म्ये राहतील त्याच ठिकाणी राहावे,कारण त्यातच आपले परम—हित आहे.||५६||                                                                    अर्थ:---तेव्हां गोरूप धारण केलेली हि पृथ्वी “दुष्टांच्या पापा चरणा च्या योगाने” भारवती झाल्यावर कोणाला बरे शरण जाईल?हे कमल नेत्रा श्रीकृष्णा,मला तर,तुझ्यांवाचून दुसरा तिचे रक्षण करणारा कोणीच दिसत नाहीं||५७||                    भावार्थ:---कलियुगात लोक दुष्ट प्रवृतीचे आहेत.त्यामुळे त्यांच्या दुष्टतेचा परिणाम सात्विक लोकावर होत आहे.त्यांच्या संसर्गाचा परिणाम झाल्यामुळे सात्विकलोकात सात्विकता न राहता तेसुद्धा त्यातील कांही हे क्रूर बनत आहेत.त्यामुळे कलियुगात पाप वाढत आहे,त्यामुळे पापाच्या ओझ्याने पृथ्वी दबून गेली आहे.पृथ्वीचे रक्षण करणारा आपल्याशिवाय—कृष्णांशिवाय  कोणी दिसत नाही.||५७|| अर्थ:---यास्तव हे भक्तवत्सला,तू साधुलोकांवर द्या करून,येथेच रहा;जाऊ नकोस. कारण,-तू प्रथमत: निराकार आणि चैतन्य स्वरूप असूनही आतां भक्तांसाठी सगुण-(साकार)स्वरूप आहेस.||५८||                                                                                                                                                                                    भावार्थ:---साधुपुरुष्यांवर कृपा करा.येथून जाऊ नका,कारण परमात्म्याचे सगुण स्वरूप हे भक्तासाठी व मानवप्राण्यासाठी आहे.म्हणून आपण  भगवंतापासून आपले हित करावे,असे उद्ध्वास वाटले.||५८||                                                                                                                                                                                                 अर्थ:--- ते तुझे भक्त,तुझा वियोग झाल्यावर पृथ्वीतलावर कसे बरे राहतील ? राहणारच नाहींत.कारण,तुझी सगुण मूर्ती नाहीशी झाली म्हणजे त्यांना नीराकार मूर्तीची(ब्रह्माची)उपासना करण्यास फारच कठीण पडेल.यास्तव आपण गेल्यावर आपल्या भक्तांची काय दशा होईल,व ते संकट समयी कोणाला शरण जातील ? याविषयीचा थोडासा विचार कर||५९||                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---आपणांस—भक्तास आपला व भगवंतांचा वियोग झाल्यावर भक्तजन पृथ्वीवर कसे राहतील?कारण दुष्टांनी त्या भक्तजनांना त्रस्त केले आहे.त्यांना सात्विक कार्य करण्यास अडथळे करत आहेत.भक्ती किंवा कर्म करण्यास ते दुष्ट प्रतिबंध करत आहेत.लोकांना निर्गुणाची उपासना करण्यात तर फार कष्ट पडतात.अधिकार लागतो.तसा अधिकार फारच कमी लोकात आहे.म्हणून यावर आपण कांही तरी विचार करून उपाय शोधा.||५९||                                                                                                                                                                                     अर्थः---हे शौनकां,याप्रमाणे प्रभास क्षेत्रा मध्ये उद्धवाचे भाषण श्रवण करून श्री कृष्ण मनांत विचार करू लागला किं,-आतां मी,भक्तांचा आश्रया-(कल्याणा)करितां कोणता उपास योजवां ?||६०||                                                                                                                                                                                           |                         स्वकीयं यद्भावेत्तेजस्तच्च भागवतेsदधात् | तिरोधाय प्रविष्टोऽयं श्रीमद्भागवतार्णवम् ||६१||      |                                                                                                                              अर्थ:---असा कांही वेळ विचार करून व उपाय योजून,त्या श्री कृष्णाने,आपले जें तेज(प्रभाव)होते ते श्री मद्भागवताचे ठिकाणी ठेविले;आणि आपणही अंतर्धान  पावोन हा(पुर्वाक्त)श्रीकृष्ण,त्या श्रीमद्भागवतरूप समुद्रा मध्ये प्रविष्ठ झाला.||६१||                                                                                              भावार्थ:---भगवंतांनी आपले तेज भागवतात स्थापित केले,जेणेकरून स्थापित केलेले तेज भागवतात येईल,ज्यायोगे त्या तेजामुळे भक्तांना सुखसमाधान होईल.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत हा ग्रंथ श्रीकृष्णच आहे असा निश्चय करून श्रीमद्भागवताचे श्रवण करावयास पाहिजे.असे भाव करून श्रीमद्भागवत श्रवण केले असता श्रीकृष्णांचाच सत्संग घडेल व आपणास मोक्ष प्राप्त होईल.||६१||                                                                                                                                                                                                                         |                                तेनेयं वाङमयी मूर्ति:प्रत्यक्षा वर्तते हरे: | सेवनाच्छ्रवणात्पाठाद्दर्शनात्पापनाशिनी ||६२||                                                                                                                                           अर्थ:----हे शैनका ,अतएव भागवतसंबंधी वाणी हि साक्षात श्री हरीची मूर्तीच होय.हिचे सेवन केले असतां,पठन केले असतां अथवा दर्शन घेतले असतां ती,सेवनादिक करणाऱ्या  जणांच्या  पापांचा नाश करिते.||६२||                                                                                                                                                            भावार्थ:---भगवंतांनी या भागवत ग्रंथात आपले तेज स्थापित केलेले आहे.म्हणून भागवत भगवंतांची वाङ्मयमूर्ती आहे.म्हणून भागवताची भक्ती,श्रवण,पठन,व दर्शन केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात किंवा निष्कामता भाव असेल तर अंत:करण शुद्ध होते.||६२||                                                                                                                                                                                                अर्थ:---यास्तव,सर्व साधनांपेक्षा सप्ताह श्रवण करणे हेच एक मोठे साधन निर्माण केले आहे आणि कलियुगांत तर सर्व साधनांचा तिरस्कार करून सप्ताह श्रवण करूने हाच एक धर्म सांगितला आहे||६३||                                                                                                                                                                            भावार्थ:----   कलियुगात इतर साधने—जप—तप,योगाभ्यास,शम—दमादी साधने म्हणजे अधिकारसंपन्न असणे  दुर्मिळ झाले आहेत.श्रीमद्भागवत श्रवण करण्यास अधिकाराचीमुळीच गरज नसून मृत्यू—लोक व मानवांचे शरीर असले म्हणजे श्रीमद्भागवत श्रवण करता येते.म्हणून आपण्फाक्त सात दिवस भागवत श्रावण केले असता मोक्ष प्राप्त होतो.श्रीमद्भागवत श्रवण केले असता अधिकार येतो व अधिकार आल्यानंतर आकारावा स्कंध व बारावा स्कंध  श्रावण केल्यानंतर जीव—ब्रह्म ऐक्यज्ञान प्राप्त होऊन मोक्ष मिळून सुखरुपता प्राप्त होते.त्यामुळे आपले जन्म—मरण निवृत्त होते.||६३||                                                                                                                                                           |                                     दुःखदारिद्र्यदौर्भाग्यपापप्रक्षालनाय च  | कामक्रोधजयार्थं हि कलौ धर्मोsयमीरित: ||६४||                                                                                        अर्थ:---तसेच कलियुगांत दु:ख,दारिद्द्र्तता,दुर्भाग्य व पापे यांच्या नाशा करीता व कामक्रोधांस जिंकन्याकरीता हा(सप्ताहश्रवण रूप)धर्म कथन केला आहे ||६४||               भावार्थ:---आपण सर्वांनी निष्काम भक्तीने श्रीमद्भावत श्रवण केले असेल तर आपले सर्वांचेच दु:ख,दारिद्र्य,दुर्भाग्य,आणि पाप यांचा सर्वनाश होतो.तसेच काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद आणि अहंकार हे सहाही दोष नाहीसे होतात.त्यामुळे वेदांत श्रवण केल्याचा आपल्या अंत:करणावर परिणाम होऊन आचरणात परिवर्तन होते.आपण सर्वांनी सकाम भक्तीने म्हणजे संसारातील फळाची-–नाशिवंत फळाची अपेक्षा गृहीत धरून श्रीमद्भागवत श्रवण केले असता कदाचित संसारातील फळ मिळेल किंवा कदाचित मिळणार नाही. त्यामुळे  आपले दु:ख दारिद्र्ता,दुर्भाग्य व पापे मात्र्नाष्ट होणार नाही व काम—क्रोध—लोभ—मोह—भय—अहंकार व द्वेष हे नष्ट होणार नाहीत.म्हणून आपण आपले मल—दोष,विक्षेप—दोष व आवरण—दोष निवृत्त होण्यासाठी निष्कामता आपल्या जीवनातात्यंत गरजेचे आहे.असे कळण्याकरिता संत—महात्मा यांचा सत्संग करणे अत्यंत गरजेचे आहे व हा सत्संग होण्यासाठीच निष्काम भक्ती करणे जरुरी आहे.म्हणून सत्संग—सत्संग—सत्संग||६४||                                                                                                 |                         अन्यथा वाश्न्वी माया देवैरपि सुदुस्त्यजा  | कथं त्याज्या भवेत्पुम्भि: सप्ताहोsत: प्रकीर्तित: ||६५||  अर्थ:----हे जर साधन केले नसते देवांसही जिचा त्याग करण्यास अति कठीण आहे अशा त्या विष्णूच्या मायेचा मनुष्यांना कसा बरे त्याग करीता येईल.?येणारच नाही.यास्तव सप्ताह श्रवण केल्यानेच त्या मायेचा त्याग करीता येईल असा विचार करून हे सप्ताह रूप साधन(श्रीशुकामुनीने)निरुपण केले आहे||६५||                                                                               भावार्थ:----देवता यांनी जर सकाम सकाम भक्ती केली तर तांचेही जन्म—मरण निवृत्त होणार नाही.स्वत: इंद्र यांनी व त्याच्या अनुयांनी सकाम भक्ती केली, म्हणून  त्यांचे जन्मनिवारण झाले नाही.म्हणून ते इंद्र व देवता मानव देह प्राप्त होण्यासाठी व मृत्युलोक  प्राप्त होण्यासाठी  इच्छा करत आहेत,कारण स्वर्गात गेल्यानान्तार्त्यांना आपली चुक्काळून आली म्हणून पश्चाताप व्यक्त करीत आहेत.आपण सध्या अर्तामान—कालात्मानुश्य्देहात व्मृत्यू—लोकात आहोत.आपण त्यांचा पश्चाताप ऐकून आताचापण सकाम भक्ती न करता निष्काम भक्ती करावयास पाहिजे.म्हणून आपण सावधान—सावधान—सावधान---------------||६५|||                                                                               अर्थ:---सुत म्हणाला--हे शैनका,याप्रमाणे सनत्कूमारांनी,त्या सभेमध्ये सप्ताह श्रवण रूप मोठा धर्म(सप्ताहाचे माहात्म)प्रकट केला असतां त्या वेळी तेथें एक आश्चर्य घडून आले ते सांगतो,श्रवण कर|||६६||                                                                                                                                                                                                                                                    | भक्ति: सुतौ तौ तरुणौ गृहीत्वा प्रमैकरूपा सहसाऽऽविरासीत् | श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे नाथेति नामानि मुहूर्वदन्ती |||६७||                                                    अर्थ:----हे शौनका,प्रेम लक्षणारूप भक्ती “श्री मद्भा गवताच्या सप्ताह श्रवणाने” तरून झालेल्या बापल्या त्या दोघां पुत्रांस बरोबर घेऊन,हे कृष्णा,हे गोविंदा,हे हरे,हे मुरारे हे नाथ इत्यादी भागवंताच्या अनेक नावाचा वारंवार उच्चार करीत करीत एका एकी त्या ठिकाणी प्रकट झाली.||६७||                                                                                              भावार्थ:---- निष्काम भक्ती केली असता तेथे निष्काम भक्तीबरोबर  ज्ञान आणि वैराग्य पुत्रासहित “हे कृष्णा,हे गोविंद,हे हरे,हे मुरारी,हे नाथ” इत्यादी भगवंतांच्या अनेक नावांचा उच्चार करीत एकाएकी श्रीमद्भागवत भागवत प्रगट झाले.याचा अर्थ असा होतो कि,जेथे निष्काम भक्ती असेल तेथेच ज्ञान व वैराग्य प्रगत होतात.ज्याठिकाणी सकाम भक्ती असेल तेथे निष्काम भक्ती,ज्ञान व वैराग्य व भगवंत नसतो,तर फक्त विषय असतात.म्हणून आपण निष्काम भक्तीच करावी.||६७||                                           अर्थ:---तेंव्हा भागवताच्या अर्थाने अलंकृत झालेली व अति सुंदर वेश धारण करून प्राप्त झालेली भक्ति,सर्व सभासंदाच्या दृष्टीस पडतांच मध्ये या स्त्रीने कसा बरे प्रवेश केला हि येथे कशा करीता बरे आली असावी असा तर्क करू लागले.||६८||                                                    |        उचु: कुमारा वचनं तदानीं  कथार्थतो निष्पतिताधुनेयम् | एवं गिर:सा ससुता निशम्य सनत्कुमारं  निजगाद नम्रा ||६९||   अर्थ:---त्यावेळी सनत्कूमारांनि सांगितले किं-जी हि भक्ति आतां येथे आली आहे ती केवळ कथेकरीताच होय.याप्रमाणे पुत्रांसह वर्तमान त्या भक्तीने भाषण ऐकून ती नम्रहोत्साती संत्कुमारांप्रत बोलू लागली.||६९||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           अर्थ:----भक्ती म्हणाली------हे ऋषीहो,मी पूर्वी कलीच्या योगाने नष्ट झाल्यासारखीच झाले होते तथापि आज तुम्ही,कथारस पाजून पुष्ट केले आहे.तरी आता मी,कोणत्या ठिकाणी रहावे हे सांगा.असे भक्तीने विचारातच ते ब्रह्म—पुत्र सनत्कुमार म्हणाले----||७०||                                                                                                                                     भावार्थ:---भक्ती म्हणाली----कलियुगात माझा—निष्काम भक्तीचा लोप झाला होता,म्हणजे निष्काम भक्ती न करता सकाम भक्ती लोक करू लागले.सकाम भक्ती म्हणजे संसारातील विषय मागू लागले म्हणजेच भगवंत मागत नव्हते.विषय दु:ख देणारे आहेत व भगवंत सुख देणारे आहेत असे लोकांना कळत नव्हते,कारण भागवत कथा कारणाते वक्ते हेही धन—मान—प्रतिष्ठा यांची अपेक्षा करू लागले.आज मात्र आपण निष्काम कथा करत आहात,म्हणून येथे मी व माझे पुत्र ज्ञान व वैराग्य आलेली आहे.आपण आज कथामृताचे सिंचन करून,म्हणजे निष्काम कर्म,निष्काम भक्ती,ज्ञान व वैऱ्याग्याचे चिंतन केले म्हणून आजच मी पुष्ट झाले आहे.त्यामुळे मला थोडे समाधान प्राप्त झालेले आहे.म्हणून येथे मी—भक्ती आलेली आहे.मला वाटते की असेच निष्कामतेचे सिंचन नेहमी व्हावे.भक्ती ही भागवत निष्काम भक्ताच्या हृदयात नेहमी निवास करते.म्हणून आपण निष्काम भक्तीच सदोदित करावी,कारण ती नेहमी आपल्या अंत:करणात नेहमीच निवास करीत असते व जेथे भक्ती असते तेथे नेहमी भगवंत असतो.जेथे भगवंत असतो,तेथेच क्षमा.दया,शांती—समाधान,वैराग्य असते.||७०||                                                                                                                                                                                          |                              भक्तेषु गॊविन्दसरूपकत्रीप्रेममैकधत्री भवरोगहन्त्री                      |                        सा त्वं च तिष्ठस्व सुधैर्यसंश्रया निरन्तरं वैष्णवमानसानि ।।७१।।                                                                                            अर्थ:---हे भक्ते,तू भगवान गोविंदासारखे रूप धारण करून भगवत--भक्तांच्या  ठकाणी केवळ प्रेम उत्पन करणारी व त्यांच्या संसाररूप--रोगाचा नाश करणारी अशी आहेस त्या तू,मोठे धैर्य धारण करून विष्णू भक्तांच्या अंत:करणात निरंतर वास करावास||७१||          भावार्थ:---भक्ती ही भक्तांना भगवत्सवरूप करणारी,भगवंतांचे अन्यन्य प्रेम संपादन करणारी,आणि भवरोग नाहीसी करणारी आहे,म्हणून नेहमीसाठी निष्काम भक्ती करावी.भक्तीने भगवंत प्रसन्न होऊन कृपा करतात.भक्तीने संत—महात्मा यांची संगत लागते.त्यांची संगत झाली म्हणजे त्यांच्या मुखातून शास्त्र श्रावण करण्यास मिळते.त्यांच्या त्या उपदेशाने ज्ञान प्राप्त होऊन मोक्ष प्राप्त होतो.त्यामुळे आपला भवरोग नाहीसा होतो.आपल्या कायमची यमपुरीतील जाणे येणे कायमचे बंद होते.चौऱ्याऐंशी योनीला जाणे—येणे कायमचे बंद होते.त्यामुळे जीव सुखरूप होतो.भगवंतांनी तिला सांगितले की तू भक्तांच्या हृदयात राहा.आपण भक्ती केली म्हणजे,जे दु:खी जीव आहेत,त्यांचे दु:ख निवारण करून त्यांना आपल्या अधिकारानुसार सुखी ठेवण्याचा प्रयत्न केला म्हणजे भक्ती आपल्यावर प्रसन्न होऊन आपल्या अंत:करणात नेहमी निवास करीततो.||७१||   अर्थ:---तू वैष्णवांच्या अंत:करणांत राहिलीस म्हणजे हे कलीयुगांतील कामक्रोधादि दोष,इतर लोकांमध्ये आपला प्रभाव दाख विण्यास समर्थ असूनही ते तुला पहाण्याविषयीसुद्धा समर्थ होणार नाहीत.या प्रमाणे सनत्कूमारांनी आज्ञा केली तेव्हाच ती भक्ति,विष्णूभक्तांच्या अंत;करणात जाऊन राहिली.||७२||                                                                                                      भावार्थ:---आपण—जीवांनी निष्काम भक्ती केली तर आपल्या अंत:करणात काम—क्रोध-लोभ—मोह—मद—अंहकार व द्वेष हे दोष राहत नाहीत तर निवृत्त होतात.म्हणून आपण निष्काम भक्तीच करावी.म्हणून भक्ती हि जे विष्णू—भक्त निष्काम भक्ती करतात,त्यांच्याच अंत:करणात भक्ती राहत असते व जेथे भक्ती असते,तेथेच भगवंत असतो व जेथे भगवंत असतो,तेथे यम नसतो व जेथे यम नसतो,तेथे दु:ख नसून सुखच असते,आपणास—जीवांस दु:खाची गरज नसून सुखाचीच गरज आहे.||७२||                                                                                                                                                                               |                   सकल भुवनमध्ये निर्धनास्तेSपि धन्या निवसति ह्र्दि येषां श्रीहरेर्भक्तिरेका ।                                        |                           निजलोकं सर्वथातो विहाय प्रविशति ह्रदि तेषां भक्तिसूत्रोपनद्ध: ||७३||                                                                                                                                                                                           अर्थ:---हे शौनका,ज्यांच्या--ज्यांच्या ह्रदयांत श्रीहरीची केवळ भक्ति वास करीत असते ते लोक,निर्धन असेल तरी सगळ्या त्रैलोक्यांत धन्य होत. ह्रदयांत    भक्ति राहत असल्यामुळे त्या भक्तिरूप सूत्रांनी बांधला गेलेला श्रीहरी,आपल्या वैकुंठलोकाचा सर्वप्रकारे त्याग करून त्या आपल्या भक्तांच्या ह्रदयांत प्रवेश करीत राहत असतो.||७३||                                                                                भावार्थ:---- जे हरीभक्त आहेत,ते जरी निर्धन असले तरी,परम धन्य आहेत.येथे धन म्हत्वाचे नसून भक्ती महत्वाची आहे. कारण भगवंतही गोलोक सोडून--परमधाम सोडून भक्तांच्या हृदयात येऊन निवास करतात.धनवान आहेत,पण भक्ती करत नाहीत,त्यांचा भगवंत विचारहि करत नाहीत.म्हणून आपण—जीवांनी निष्काम भक्तीच करावी.||७३||       

|                         ब्रूमोऽद्ध ते किमधिकम महिमनमेवमब्राह्मत्माकस्य भुवि भागवताभिधस्या ।                               |                         यत्संश्रयान्निगदिते लभते सुवक्ताश्रोतापि कृष्ण समतामलमन्य धर्मै:।।७४।।

अर्थः---हे शौनका,ज्याचा आश्रम(श्रवण व पठन)करून कथन केले असतां वक्ता व श्रोता हे दोघेही,श्रीकृष्णाच्या समतेला(सायुज्यतामुक्तीला)प्राप्त होतात,दुसऱ्या धर्माची गरज लागत नाही.त्या पृथ्वीवर ब्रहममुर्ती असलेल्या श्रीमद्भगवताचे माहात्म्य आज तुला आणखी कोणते अधिक सांगावे. ||७४||                             भावार्थ:---श्रीमदभागवत परब्रम्हाचे स्वरूप आहे,म्हणजे श्रीमदभागवत श्रवण केले म्हणजे परमात्म्याची प्राप्ती हि होतेच.म्हणून श्रीमदभगवत नेहमी श्रवण करत जावे.अन्य साधने करण्याची मुळीच गरज नाही.                                                                                                                                                                                                                         ।              आसुप्तेरामृत्येकालम नये वेदान्त चिंताय ।दद्यान्नावसराकिंचित कामादिकासुरामपि ।।  पंचदशी|| सकाळी उठल्यापासून रात्रीपर्यंत सतत कथा चिंतनात असावे.असे झाले म्हणजे काम,क्रोध,लोभ,मोह,भय मद यांना थोडासुद्धा त्यांचा त्यांच्यावर प्रभाव पडणार नाही व आपला भागवत चिंतनात वेळ जाईल.                                                                                                                                                              तो जीव कायमचाच सुखरूप होतोच.कलिच्या दोषात आपण न गुंतलो तर वक्ताही व श्रोताही मोक्षास प्राप्त होतात.कलिच्या दोषात जे गुंततील,मग तो श्रोता असो की वक्ता असो,त्यांची अधोगती झाल्यावाचून राहणार नही.असे आम्हास स्वामीजी सदगुरुवर्य पाठात—सत्संगात सांगत असत.||७४||                                                                                  --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                          |    यापमाणे पद्दपुराणे उत्तरखंडे “श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये भक्तिकष्टनिवर्तमं” नावाचा  तिसरा अध्याय समाप्त.||३|| |-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------   |                          अथचतुर्थोsध्याय: -----४—अध्याय चौथा प्रारंभ                                                                                                                                                                          |                                  २--गोकर्ण उपाख्यान प्रारंभ                                                                  |------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |               अथ वैष्णवचित्तेषु दृष्ट्वा  भक्तिमालौकिकीम् | निजलोकं परित्यज्य भगवान् भक्तवत्सल: ||१||        |                                         अर्थः---सूत म्हणाला:---हे शौनका,नंतर आपल्या भक्तांच्या अंत:करणातं अलौकिक अशी भक्ती उत्पन्न झाली असें पाहून भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्ण,आपल्या   वैकुठंलोकाचा त्याग करून त्याठिकाणी आला||१||                                                                                                                              भावार्थ:----ज्या भक्तांच्या अंत:करणात अलौकिक म्हणजे निष्काम भक्ती उत्पन्न झाली असता भगवंत आपल्या वैकुंठाचा त्याग करून ज्या ठिकाणी श्रीमद्भागवताची  निष्काम  कथा मृत्यू लोकात श्रीसंत—महात्मा यांच्या मुखातून वर्तमान—काळात चालू आहे,त्याठिकाणी आले.याचा अर्थ असा होतो कि,ज्या ठिकाणी श्रीमद्भागवताची सकाम कथा चालू आहे,त्याठिकाणी भगवंत  येत नाहीत,म्हणून आपण श्रीमद्भागवत कथा निष्काम वक्ता होऊन सांगावी व आपण श्रोत्यांनी निष्काम होऊन श्रवण करावी,कारण त्यातच भगवंतांची प्राप्ती आहे.अन्यथा श्रीमद्भागवत श्रवण करून संसाराचीच प्राप्ती आहे,असे निश्चितच आहे.असे जर निश्चितच आहे,तर कथा सांगून काय किंवा श्रवण करून श्रीमद्भागवत कथेचे फळ मिळत नाहीच.त्या श्रीमद्भागवत कथा सांगून किंवा ऐकून काय उपयोग आहे ? म्हणून आपण श्रीमद्भागवतकथा निष्काम सांगावी व निष्काम ऐकावी.||१||                                                                                  अर्थ:---तो असा होता कीं-त्याने,वनमाला धारण केली होती,तो मेघासारखा श्यामवर्ण असून पितांबर परिधान केलेला असल्यामुळें मनोहर होता;त्यानें,कमरपट्टा व मोराचीं पिसें लाविल्यामुळें विशेष शोभणारा असा, देदीप्यमान मुकुट आणि कुंडलें धारण केलीं होती.||२||                       अर्थ:---आणि पोटावर पडलेल्या तीन वळ्यांनी सोभणाऱ्या,कोट्यावधी मदनांचें सौंदर्य असलेला,देदीप्यमान कौस्तुभमन्यानें विराजित आणि अंगास गार चंदनाची उटी लावलेला असा होता||३||                                                                                                                                                                                              अर्थ:---अशा त्या मुरलीधर सुंदर परमानंदरूप चिन्मूर्ती भगवंताने आपल्या भक्तांच्या निर्मल हृदयामध्ये प्रवेश केला||४||                                     भावार्थ:---म्हणून आपले निष्काम भक्तीने अंत:कारण शुद्ध असेल तर श्रीमद्भागवत कथा—सत्संग चालू असेल तर भगवंत कथेत पेअवेश करतात,अन्यथा भगवंत कथेत प्रवेश करत नाहीत.असे आपण म्हणजे वक्ता व श्रोता यांनी निष्काम भक्ती करूनच श्रीमद्भागवत—शात्र वक्ता म्हणून सांगावे व श्रोत्यांनी ऐकावे—श्रवण करावे.||४||                                                                                                                                             |                                                      अरुणोदयकान्तिनिभे वदने |                                                                                                                                                                                                                                                                                                    |                                                             स्वधरे मधुरे ललितं कलितम् ।                                                                                                                                                                                                                                                                             |                                                                  सुखदं विमलं ||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 |                                                             कुरु विठ्ठल विठ्ठल रे स्मरणम ।।                                                                                                                                                                   |                                                     ||सद्गुरुवर्य स्वामी दिव्यानंद--विठ्ठलस्मरणम ||२||                 |                                                                                         भावार्थ:---अलौलिक भक्ती म्हणजे ज्या भक्तीमुळे अलौकिक फळ मिळते.अलौलिक फळ—निष्काम--म्हणजे मोक्ष---कायमच्या दु:खाची निवृत्ती व कायमच्या सुखाची प्राप्ती,यामुळे कायमची यमपुरी व चौऱ्याऐंसी योनीतील दु:ख निवृत्ती होऊन तो जीव कायमाचाच सुखरूप होईल.अलौलिक भक्ती म्हणजे वेदविहित निष्काम कर्म व वेदविहित निष्काम उपासना केली असता त्याद्वारे अंत:करण शुद्ध व स्थिर होऊन ज्ञानमार्गाचा अवलंब करणे.यामुळे भगवंत प्रसन्न होऊन,भगवंतांच्या कृपेस जीव पात्र होतो.जर आपण भागवत कथा श्रवण केली तर,चित्तशुद्धी,चित्तस्थिर होऊन ज्ञान प्राप्त होऊन त्याप्रमाणे आचरण केले तर मोक्षही मिळतो.भागवत कथा ही कलियुगात चित्तशुद्धीसाठी,मृत्युलोकातील पापसंचय नाहीसा करणारे,चित्त--स्थिर होऊन जीव ज्ञान मिळून तो सुखरूप होतो.म्हणजेच भागवतकथेच्या बरोबरीचे दुसरे कोणतेही पवित्र साधन नाही.म्हणून आपण निष्काम चित्ताने संत—महात्मा यांच्या मुखातून श्रीमद्भागवत कथा श्रावण करावी.||२-४|| अर्थ:---तेव्हां वैकुंठालोकांत राहणारे जे उद्धवादीक विष्णूभक्त होते तेही,त्या भागवताची कथा श्रवण करण्याकरितां त्याठिकाणीं गुप्तरूपानें येऊन राहिले.||५||                                                                                                                                                                                                                        भावार्थ:---वैकुंठातील वास्तव्य करणारे उद्धावादी भक्त गुप्तरूपाने भागवत कथा ऐकण्यासाठी मृत्यूलोकात आले होते.याचा अर्थ असा होतो की श्रीमद्भागवत हा ग्रंथ महत्वाचा आहे,कारण वैकुंठातून ते मृत्युलोकात आले होते,कारण पूर्वी मनुष्य देहात मृत्यू लोकात असतांना त्यांनी निष्काम चित्ताने श्रवण केली होती.इतर लोकात—परलोकांत  भागवत ऐकवतास मिळत नाही,म्हणून ते भागवत ऐकण्यास मृत्यू लोकात आले होते.ज्यांनी—ज्यांनी सकाम भावनेने पूर्व जन्मात कथा ऐकून परलोकात गेले होते,ते मात्र येऊ शकले नाहीत.म्हणून आज आपण मृत्यू लोकात असून मनुष्य देहात आहोत,म्हणून श्रीमद्भागवत कथा निष्काम चित्ताने ऐकावी.||५||                                                                                                                                              अर्थ:---त्यासमयीं अलौकिक भक्तरस वृद्धींगत झाला त्यामुळें गुलाल वगैरे चूर्णाचा व पुष्पांचा वर्षाव होऊं लागला;जिकडे तिकडे जयजयकार शब्द होऊं लागले व वारंवार शंखशब्दहि होऊं लागले.||६||                                                                                                                                                    भावार्थ:---- श्रीमद्भागवत कथा   चालू होती,त्यावेळेस “अलौकिक भक्ती—रस” चालू होता,कारण निष्काम चित्ताने वक्ता कथा सांगू लागला व श्रोतेही निष्काम चित्ताने श्रवण करू लागले.अलौकिक भक्ती रस हा भगवंतांकडे नेत असतो व लौकिक रस हा संसाराकडे नेत असतो,म्हणून निष्काम चित्ताने श्रीमद्भागवत कथा श्रवण करावी.त्यातच आपले अलौकिक हित आहे—म्हणजे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होणार आहोत.||६||                                                                                                                                                                                                                                        अर्थ:---त्या सभेमध्यें जेजे बसले होते त्यांना आपल्या देहाची,घरदाराची व आत्म्याची वगैरे विस्मृति पडली.त्यावेळी त्यांची ती तशी अवस्था पाहून नारद म्हणाला-||७||                                                                                                                                                                                                                                 भावार्थ:--भागवत कथा श्रवण करीत असतांना देहाचा विसर पाडून भागवत कथा ऐकावी.आपला देह,घरदार आणि अंत:करण इत्यादीचा विसर पडून कथा ऐकावी.एवढे तन्मय होऊन कथा ऐकावी.आपले तादात्म्य श्रीमद्भागवत कथेशी असावे,तर देहाशी व देहासंबंधी—विषयांशी नसावे.असे होण्यासाठी निष्काम चित्ताने श्रीमद्भागवत कथा श्रवण करावी. ||७||                                                                                                                                                                                                                   अर्थ:---हे मुनीश्वर हो,आज मी हा सप्ताहाचा  अलौकिक प्रभाव आवलोकन केला;कीं,ज्याच्या योगानें या सभेमध्यें जे मूर्खशठ व पशुपक्षी  वगैरे आहेत ते सर्वही अगदीं निष्पाप झाले आहेत.काय हे आश्चर्य ! ||८||                                                                                                                 भावार्थ:---कथेत श्रवण करणारे सर्व जीव,जे मूर्ख असोत,पंडित असो,पशुपक्षी असोत ते सर्व कथा श्रवण केल्यामुळे निष्पाप झाले आहेत.जर पशु-पक्षी निष्पाप होतात तर आपण स्वत: मानव आसल्यामुळे आपले निश्चितच महापाप निवृत्त होऊन,तसेच अज्ञान निवृत्त होऊन म्हणजेच जीवब्रह्मऐक्यज्ञान होऊन मोक्ष प्राप्त झाला.आपण जन्म--मरणरहित  होऊन परमात्मरूप झालोतच,यात मुळीच शंका नाही.||८||                                                                                                                                                              |      अतो नृलोके ननु नास्ति किंचि-च्चित्तस्य शोधाय कलौ पवित्रम् | अघौघविध्वंसकरं तथैव कथासमानं भूवि नास्ति चान्यत् ||९||  अर्थ:---यास्तव कलियुगांत या मनुष्यलोकांमध्ये चित्ताची शुद्धी होण्यास कथेसारखें’पवित्र असें खरोखर लहानसें देखील साधन नाही.तसेंच या पृथ्वीवर पापांचा नाश करणारे या कथेसमान दुसरें साधन नाहीं||९||                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:---म्हणून कलियुगात चित्तशुद्धीसाठी,मृत्युलोकात भागवत कथेच्या बरोबरीचे अन्य दुसरे साधन कोणतेच नाही,म्हणून भागवत कथा नेहमीच श्रवण करावी.कारण यामुळे मलदोष,विक्षेपदोष व आवरण--अज्ञानदोष निवृत्त होऊन जीव मुक्त होतो.||९||                                                                                                                                             अर्थ:---हे सनत्कुमार हो,कृपायुक्त अशा तुम्ही,लोकांचें कल्याण करावें असा विचार करून,हा कोणी एक नवीनच मार्ग प्रकाशित केला आहे तरी या कथारूप सप्ताह यज्ञानें कोणकोणते पुरुष पवित्र होतात,तें मला सांगा||१०||                                                                                  |कुमारा  ऊचु:  [सत्कुमार म्हणतात]                                                                                                                                                                                                            |                          ये मानवा: पापकृतस्तु सर्वदा सदा दुराचाररता विमार्गगा: |                                                                                                                                     |                           क्रोधाग्निग्धा: कुटिलाश्र्च कामिन: सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ||११||                                                                                                                                            अर्थ:---सनत्कुमार म्हणाले---नारदा,जे मनुष्य,सर्वकाल पाप करनारे,सदोदित दुराचाराविषयीं रत झालेले,वाईट मार्गानें वर्तन करणारे,क्रोधरूप अग्नीच्या योगानें दग्ध झालेले असूनही कौटील्य करणारे व कामी असे आहेत ते कलियुगांत सत्पाह यज्ञानें पवित्र होतात||११||                                                                                                          भावार्थ:---१---पापकर्म करणारे---अधर्माने वागणारे,दुराचरणे वागणारे म्हणजे वाईट वागणारे,दुसऱ्यांना दु:ख देणारे,क्रोधाने वागणारे,कपटी म्हणजे मनात जो विचार आहे,तसे न वागता त्याच्या विपरीत वागणारे,कामातुर होऊन विषयांचा भोग घेणारे,असे जे पापी आहेत,त्यांनी भागवत कथा ऐकली तर पापे जळतात.असे हे भागवत शात्र अंत:करण पवित्र करणारे,अंत:करण स्थिर करणारे आहे व अज्ञान निवृत्त करणारे---संसारातून मुक्त करणारे आहे.म्हणून आपण—मी श्रीमद्भागवत—शात्र श्रवण करावे—करीन.||११||                                                                                                                                                                                                           |                                                            सत्येन हीना: पितृमातृ दूषका--                                                                                                                                     |                                                                           स्तृष्णा कुलाश्र्चाश्रमधर्मवर्जिता: |                                                                                                                                  |                                                            ये दाम्भिका मत्सरिणोsपि हिंसका:                                                                                                                    |                                                                           सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ||१२||                                                 अर्थ:---ज्यांच्याजवळ खरेपणा म्हणून बिलकुल नाहीं,जे आपल्या मातापितरांची निंदा करीतात,जे लोभानें व्याकूळ होतात,ज्यांनी आपापले आश्रमसंबंधी धर्म सोडले आहेत आणि जे दांभिक असून मत्सर करणारे व हिंसा करणारे आहेत ते कलियुगात सप्ताहयज्ञ करून पवित्र होतात||१२||                                भावार्थ:---२---असत्याने वागणारे ३---माता--पित्याची निंदा करणारे म्हणजे त्यांच्यात दोष नसून दोष पाहणारे४---विषयकामानांनी आसक्त झालेले,५---आश्रमधर्माचे पालन न करणारे,उद--आईवडिलांची सेवा न करणारे,आईवडिलांच्या आज्ञाचे उल्लंघन करणारे,पत्नींच्या आज्ञाचे पालन करणारे,पत्नीवर अन्याय करणारे,६---इतरांना दु:ख देणारे,७---व्यसनाधीन असणारे,असे अनेकप्रकारे पाप करणारे भागवत सप्ताह श्रवण केल्याने पवित्र होतात.म्हणून आपण—मी श्रीमद्भागवत श्रवण करावे—करीन.||१२||                                                                                                                |                                              पंचोग्रपापाश्छ्लछद्मकारिण: क्रूरा: पिशाचा इव निर्दायाश्च ये ।

|                       ब्रम्हस्वपुष्टा व्यभिचारकारिण: सप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ।।१३।।                       अर्थः---जे पंचमहापापें करणारे,लोकांचा छळ करून त्यांच्यासी कपट करणारे आतिक्रूर,पिशाचांसारखे निर्दय,ब्राम्हणांचे द्रव्य हरण करून श्रीमंत झालेले,व व्यभिचार कर्म करणारे आहेत ते कलियुगांत सप्ताह--यज्ञानें पवित्र होतात||१३||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         भावार्थ:--- ८---पाच महापापी:--[१]-- मद्धपान:-- ज्या पदार्थामुळे नशा येते,,नेहीमीपेक्षा वेगळी अनुभूती येते,अशा पदार्थांचे सेवन करणे,त्यास “मद्धपान” असे म्हणतात. उदा--अल्कोहलयुक्त पदार्थ,दारू,बिअर,गांजा,तंबाखू,तंबाखू या पदार्थात अन्य घटक टाकून बनवलेले पदार्थ,चहा,काफी,असे पदार्थ.असे पदार्थ सेवन करणे यास "मद्धपान"असे म्हणतात.यामुळे आर्थिक,शारीरिक,मानसिक,सामाजिक,कौंटबिक,आर्थिक,अशा प्रकारचे अनेक अहित होते.म्हणून आपण—मी मद्धापन करू नये—करणार नाही. असे यथार्थ कळण्यासाठी संत—महात्मा यांचा सत्संग निश्चितच करणार.              [२]—ब्राहमणहत्या:--२—ब्राहमणहत्या हे कळण्याकरिता ब्राहमण म्हणजे कोण?:-- जो षट कर्म करतो,त्यास ब्राम्हण असे म्हणतात. षटकर्म:-- {१-- ज्ञान -- विद्या प्राप्त करून घेणे}:-- सदगुरूजवळ राहून,त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन,त्यांची विधियुक्त सेवा करून, त्यांच्यामुखातून अध्यात्म--वेदांत--उत्तर मीमांसा शास्त्र श्रवण करून जीव—ब्रहम ऐक्य ज्ञान प्राप्त करून,त्या ज्ञानाचा अपरोक्ष --प्रत्यक्ष अनुभव घेणे,यास “अध्यात्म--ज्ञान—विद्या” प्राप्त करून घेणे असे म्हणतात                                                                                                                                                                            {२—ज्ञान-दान--विद्या दान:--}आपण वरील प्रमाणे विद्या--ज्ञान प्राप्त करून घेतल्यानंतर समोरच्याचा अधिकार पाहून सत्संग करून त्याप्रमाणे विद्या--ज्ञान दान करणे व त्या विद्याच्या मोबदल्यात पैसा,प्रतिष्ठा,मान,पुण्य,इत्यादी न घेणे,यास "अध्यात्म—ज्ञान दान" असे म्हणतात. वेदांत-अध्यात्म याची विक्री करू नका,तर दान करा.                {३—सत्--कर्म करणे}:--स्वधर्मानुसार आचरण करणे,पण त्या सत्--कर्माचा मोबदला मागून न घेणे.तो मोबदला पैसा,मान,प्रतिष्ठा,पुण्य,परलोक या रूपाने न घेता,कोणत्याही रूपाने मोबदला मागून न घेणे त्यास "सत्--कर्म" असे म्हणतात. {४—सत्--कर्म करून घेणे}:--आपण स्वध्र्मानुसार  आचरण करणे व इतरांकडून तसेच आचरण करून घेणे. स्वधर्मानुसार आचरण करून घेणे कोणत्याही प्रकारे मोबदला मागून न घेणे,असे समोरच्यावर संस्कार करणे,त्यास "सत्--कर्म करून घेणे” असे म्हणतात.  {५--दान करणे}:--अध्यात्म विद्ध्याचे दान करणे,पण त्या मोबदल्यात कांहीही मागून न घेणे.जड वस्तूचे--पैसा,धातू,वस्त्र,अन्न,पाणि,जमीन,हेही दानच करणे,मोबदला मागून न घेणे यास "दान" असे म्हणतात. मोबदला मागून घेतला की त्यास विक्री असे म्हणतात.दान करावे,पण विक्री करू नये.                                                                                                                                     {६--दान घेणे}:-- सत्--कर्म करा,पण जे सत्--कर्म केले त्याचा मोबदला मागू नका,तर ज्याचे सत्--कर्म केले त्याने आपणहून जी दक्षिणा दिली तिचा स्वीकार करा.ज्याने सत्--कर्म करून घेतले,त्याने आपणहून दक्षिणा द्दावी,दक्षिणा न दिली तर सत्-कर्माचे फळ पूर्णपणे मिळत नाही,म्हणून दक्षिणा द्दावी.भावार्थ मागणाराने मागू नये व देणाराने दिल्याशिवाय राहू नये.सत्--  कर्मातून आलेला पैसा जर तो ब्राहमण गृहस्थी,ब्रहमचारी,संन्याशी असेल तर त्याने आवश्यक तो खर्च गृहथाश्रमास लावून,उरलेला पैसा सत्--कर्मात लावावा—पारमार्थिक कार्यात लावावा.परमार्थाचे व्यापारीकरण होऊ नये,तर परमार्थच व्हावा हा त्यामागचा शात्राकाराचा शुद्ध हेतू आहे,हे देणाऱ्यांनी व घेणाऱ्यांनी विवेक--विचार करावा.वर्तमान काळात काय होत आहे,याचा मागणाऱ्याने विवेक--विचार करावा. व्यापार जर केला,तर अधार्मिक संसार होतो.अधार्मिक--संसाराचे फळ हे अधोगती आहे,याचा व्यापार करणारांनी अवश्य विचार करावा.                                                                                                                                                                                                      ब्राह्मण—संत—महात्मा:---ब्राह्मण—संत—महात्मा म्हणजे शट कर्म करणारा जो असतो,त्यास ब्राह्मण असे म्हणतात.अशा ब्राहमणाची हत्या करणे महादोष आहे,कारण ते षट कर्म जन्मला आल्यानंतर योग्य वेळी प्रयत्न करून ब्राहमण होतात.त्यासाठी त्यांना फार कष्ट करावे लागतात,लोकांना कर्मकांड,उपासनाकांड,व ज्ञानकांड या तीनही कांडांचा मार्ग अधिकारानुसार दाखवतात--सांगतात--संस्कार करतात.अशा शट कर्म करणाऱ्या ब्राह्मणाची जर आपल्याकडून घडली तर अध्यात्मज्ञानाचे संस्कार कोण करणार ?अध्यात्म—ज्ञानाचे संस्कार न झाले तर स्वधर्म म्हणजे काय ?परधर्म म्हणजे काय ?धार म्हणजे काय ?अधर्म म्हणजे काय ? अध्यात्म—वेदांत—ज्ञान म्हणजे काय ? अज्ञान म्हणजे काय?ज्ञान म्हणजे का? संसार म्हणजे काय ? परमार्थ म्हणजे काय ?   बंध म्हणजे काय व मोक्ष म्हणजे काय?जन्म—मरण म्हणजे काय ? असे अनेक प्रश्नांचे उत्तर आपणास कळणार नाही.हे उत्तर न कळाले तर आपले कायमचे दु:ख निवृत्त होणार नाही व आपणास कायमचे सुख मिळणार नाही.आपणास म्हणजे सर्व—प्राणी—मात्रास असे वाटते कि,”आपल्या सर्व  दु:खाची निवृत्ती व्हावी व सर्व—सुखाची प्राप्ती व्हावी.हि आपली सर्व जीवांची इच्छा फक्त संत—महात्मा—शट कर्म करणारा ब्राह्मण करू शकतात,अन्य दुसरे करू शकत नाही.म्हणून यांची जर आपल्याकडून हत्या जर झाली तर हि संस्कार परंपरा नाहीसी होईल म्हणून आपण यांची हत्या करू नये.यांची हत्या जर आपणाकडून प्रत्यक्ष—अप्रत्यक्ष झाली फारच महान दोष लागतो.या हत्याएवढा सर्व ब्रह्मांडात महादोष अन्य दुसरा कोणताच नाही.म्हणून हा महापापाचा दोष घडू देऊ नका.या अपराधाची शिक्षा किती होईल याचे शब्दाने वर्णन करता येत नाही.म्हणून आपण संत—महात्मा—शट कर्म ब्राह्मण यांच्या हत्यापासून सावध होऊन,यांचा सत्संग करून आपले जन्म—मरण निवृत्त करावे—मोक्ष प्राप्त करून घ्यावा.हेच अखिल मानवांचे कर्तव्य आहे.म्हणून---सावधान---सावधान!!!  असा आपणाकडून महादोष जरी घडला तरी आपण श्रीमद्भागवातचे श्रवण केले तर महादोष निवृत्त होऊन सर्व दु:खाची निवृत्ती होऊन सर्व सुखाची प्राप्ती हि हेतेच,यात तिळमात्र शंका नाही,मात्र हा दोष श्रावण केल्यानंतर घडू नये.याचा अर्थ असा होतो कि हा दोष अज्ञान अवस्थेत घडला जातो,मात्र ज्ञान अवस्थेत हा दोष घडला तर जातच नाही हे त्रिवार सत्य आ.म्हणूनच याकरिताच श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की------------                                                                                                    |       अधिकार तैसा करू उपदेश ।साह्य ओझे त्यास तेचि देऊ ||तुकाराम महाराज।।गाथा।।                                                                           ज्याच्या त्याच्या अधिकारानुसार त्याला ते ते साधन सांगावे.अधिकारानुसार साधन न सांगितले कि हित होण्याऐवजी अहित होते.                                                                                                                                               या संस्काराची लोकांना अत्यंत गरज आहे.याकरिता यांची हत्या करणे हा महादोष संगीताला आहे.धर्माचा प्रसार--संस्कार करण्यात प्रतिबंध करू नये.यांचे धन हरण करू नये.दु:ख देऊ नये आपल्याकडून दुषकर्त्य घडले तर,महादोष होतो,त्याचे फळ आपणास भोगावे लागते हे निश्चितच आहे.                                                                                                                                                            ३-- सुवर्ण चोरी,धन चोरी:--सुवर्ण चोरी हा महादोष आहे.सुवर्ण चोरी म्हणजे दुसऱ्यावर अन्याय करून,सुवर्णाची चोरी करून,थोडक्यात उत्तम व्यवहार न करून--मेहनत न करता --कष्ट न करता,जे सोने अथवा पैसा जमा करतील,त्या कर्मास “सुवर्ण--धन चोरी” असे म्हणतात,तसेच त्यास 'अधार्मिक सुवर्ण किंवा अधार्मिक धन" असे म्हणतात.                                                                                                                                                         ४--गुरूस्त्रीगमन:--गुरूस्त्रीशी शारीरिक संबंध ठेवणे,त्यास "गुरूस्त्रीगमन" असे म्हणतात.आपण गुरुस्त्रीगमन करू नये.          ५--विश्वासघात:--समोरच्याने आपल्याशी विश्वास ठेऊन आपण त्याच्याशी विश्वासासारखे न वागता त्यास “विश्वासघात” असे म्हणतात                                                                                                                                             |                       कार्रोन त्याच्या मन:स्यान्यत वचस्यान्यत कर्मन्नन्यात दुरात्मनाम ।                               ६--कपटी व ढोंगी:--मनात एक,बोलणे दुसरे,व कृती तिसरीच,यास "कपटी--ढोंगी" असे म्हणतात.आपण ढोंगी असू नये.              ७-- क्रूर:--समोरच्यावर अन्याय करून दु:ख न होता आंनद वाटणे,समोरच्याचा जीव घेतला,तरी दु:ख न वाटता आंनद वाटणे.यास"क्रूर"असेम्हणतात.आपण क्रुर असू नये.                                                                                                                                                           ८--पिशाच्चाप्रमाणे निर्दय:--समोरच्याचा जीव जात असेल,समोरचा अतिदु:खी असला तरी,त्याची ती अवस्था पाहून त्याचे दु:ख निवारण करावे असे मनात न येता त्याच्या अवस्थेचा आपल्यास कीती फायदा होतो याचा विचार करून,तसा फायदा करून घेणे यास "निर्दय" असे म्हणतात.                                                                                                                                                                                              ९—ब्राहमणाच्या धनाने श्रीमंत होणारे:--ब्राम्हणाचे धन अधर्माने प्रयत्न करून मिळवले तरी त्याचे कांहीही न वाटणे,दु:ख न होणे,मेल्यानंतारच्या शिक्षेचे कांहीच न वाटणे.थोडक्यात धर्माला न मानणारे,यास "ब्राहमणाच्या धनाने श्रीमंत होणारे" असे म्हणतात.आपण मात्र ब्राह्मणाच्या धनाने श्रीमंत होऊ नये.                                                                                                                                                                                        १०-- व्यभिचारी:--दुसऱ्याच्या स्त्रीशी शारीरिक संबंध ठेवणारे,यास "व्यभिचारी' असे म्हणतात. हे महापापी जरी असले तरी कलियुगात “श्रीमदभागवत कथा श्रवणाने” पवित्र होतात. श्रीमदभागवत कथा श्रवण केल्यानंतर, मात्र त्यांनी या महादोष्यापैकी एकाही दोष्याच्या आहारी जाऊ नये.आपण व्यभिचारी होऊ नये.                                                                                                                                                                                        ११---धूर्त:--- जे धूर्त हट्टाने नेहमी मन,वाणी,आणि शरीराने पापकर्म करीत असतात,दुसऱ्याच्या धनाने पुष्ट होतात,तसेच मलिन मन आणि दुष्टवासनांनी युक्त आहेत,तेसुद्धा कलियुगात सप्ताहयज्ञाने पवित्र होतात—निर्मल होतात.आपनामात्र धूर्त असू नये.।।१३।।            

|                           कायेन वाचा मनसापि पातकं  नित्यं प्रकुर्वन्ति शठा हठेन ये |                                                                                                   |                            परस्वपुष्टा मलिना दुराशया:साप्ताहयज्ञेन कलौ पुनन्ति ते ||१४||                     अर्थः---तसेच परद्रव्यानें पुष्ट झालेलें मलीन,दुश्चित व शठ असे जे लोक,निरंतर आपल्या देहातने,वाणीनें किंवा मनानें मुदृाम पातक करितात, तेही कलियुगांत सप्ताहयज्ञें  करून पावन होतात;मग इतरांची तर कथा काय ! ||१४||                                                                               भावार्थ:---जे धूर्त म्हणजे शात्राला न मानणारे,स्थूल शरीराने पाप करणारे.वाणीने पाप करणारे,व मनाने पाप करणारे,दुसऱ्यांचे धन अधर्माने मिळवून पुष्ट होणारे,ज्यांचे मन अधर्माने वागवून मलीन झालेले,दुष्टवासानांनी वागणारे,म्हणजे दुसऱ्यांची प्रगती न होता,माझीच प्रगती व्हावी असे दुषित मन असणारे,असे दुराचारी कलियुगात भागवतकथा सप्ताह श्रवण केल्याने,मुक्त होतात,संसार बंधनातून मुक्त होतात.म्हणून आपणही श्रीमद्भागवत—शात्र श्रवण करावे.||१४||                                                                                                                                                                                अर्थः---याविषयी,ज्याच्या फक्त श्रवणेंकरून पापांचा नाश होत असतो असा एक फार जुना इतिहास आहे तो तुला सांगतो||१५||                                     अर्थ:------हे नारदा,पूर्वी तुंगभद्रानामक नदीच्या तीरिं एक उत्तम नगर होतें;कीं,ज्यामध्यें ब्राह्मानादि सर्व वर्ण सत्य व सत्कर्म यांविषयीं तत्पर असून आपआपल्या धर्मानें वागत असत||१६||                                                                                                               अर्थः----अशा त्यानगरांमध्ये आत्मदेवनामक कोणी एक ब्राम्हण,चारही वेदांत निपुण असून श्रौतस्मार्त कर्मामध्येंही निष्णात असल्यामुळें जणुं दुसरा हा सूर्यच कीं काय असा होता||७||                                                                                                            अर्थः----तो ब्राहमण,भिक्षुक असूनही सर्व लोकांपेक्षां द्रव्यवान् होता.त्यांची धुंधुली नावांची स्त्री,उत्तम कुलात जन्मलेली असूनही सुंदर व आपलेंच वचन खरें करणारी होती||१८||                                                                                                                                        अर्थः----आणि ती,लोकांविषयींच्या गोष्टी करण्यांत तत्पर बहुत करून फार बडबडणारी घरच्या उदृोगांत मोठी शूर,क्रूर आणि कृपण असून तंटेखोर अशीं होती||१९||                                                                                      अर्थः----अशाप्रकारणाचीं तीं स्त्रीपुरुषें मोठ्या प्रमांणे राहून रममाण होत असत.त्यांना संपत्ती विषयी व घरवगैरे कांहीं कमी नव्हतें परंतु त्यापासून त्यांना ‘संतति नसल्यामुळें’सुख होत नसे||२०||               अर्थः----नंतर त्या स्त्रीपुरुषांनीं आपणास संतती होण्यासाठीं अनेक धर्म करण्यास आरंभ केला.त्यांनी दररोज दरिद्री लोकांस गाई,भूमि,सवर्ण व वस्त्रेंयांची दानें दिलीं||२१||                                                                                                                    अर्थ:----असा धर्म करितां करितां त्यांनी आपल्या द्रव्यातून अर्धे द्रव्य धर्ममार्गाकडे खर्च केलेंतथापि त्यांना पुत्र झाला नाहीं किंवा कन्याही झाली नाहीं म्हणून तो आत्मदेव ब्राम्हण अतिशय चिंतातूर झाला ||२२||                                              भावार्थ:---त्या सात्विक ब्रह्माने आपली धर्माने असलेली संपत्ती दानधर्मात बरीचसी व्यय--खर्च केली,तरी पण त्याला संतान झाले नाही.आपल्याला वाटते की संतान त्या ब्राह्मणास व्हावावयास पाहिजे,पण संतान झाले नाही.याचा अर्थ असा होतो की ईश्वर नसावा,असता तर एवढा दानधर्म करून,एवढा सात्विकपणा असून संतान झाले असते,पण संतान झाले नाही.याचा अर्थ असा होतो की,कांही लोकांच्या मनात ईश्वर नसावा--नाहीच.आपल्यात सात्विकपणा नसेल तर असा विचार आपल्या मनात येतो.ईश्वर आहे ही भावना असण्यासाठी आपले मन सात्विक असावयास पाहिजे,म्हणजे आपले मन शुद्ध पाहिजे.आपले मन अशुद्ध असेल तर ईश्वर नाही,असा विचार मनाला पटतो.हे सर्व आपल्या मनावर अवलंबून आहे.पूर्व अनेक जन्मातील पाप असेल म्हणजे अंत:करण अशुद्ध असेल तर पूर्व जन्मातील पापाचे कर्म भोगावयास परिपक्व झाले असेल तर त्या कर्मांच्या भोगामुळे या जन्मात कितीही पुण्य केले असेल तरी त्या पुण्य या जन्मात भोगावयास येईल किना येणार नाही हे निश्चितरूपाने सांगता येत नाही.अन्य म्हणजे जेव्हा ते कर्म परिपक्व होईल  तेव्हा भावी जन्मात भोगावयास येऊ शकते.म्हणून त्या ब्राह्मणास या जन्मात दान—धर्म करूनहि पुत्र—संतान झाले नाही.त्यामुळे त्याला या जन्मात पुत्र होणार नाही.याचा अर्थ असा होत नाही की,ईश्वर नाही.या जन्मात सत्कर्म  करूनही—दानधर्म करूनहि पुत्र—संतान किंवा संसारातील मागणी—इच्छा पूर्ण होऊ शकते.आपले मागचे कर्म किती आहे,कोणत्या प्रकारचे आहे व परिपक्व होण्यासाठी किती वेळ आहे व आता वर्तमान काळात किती करावे हेही माहित नसते.आपल्याला त्या कर्माविषयी अज्ञान असते.म्हणून आपण सत्कर्म करीत राहावे.सत्कर्म करण्यात आपण—जीव स्वतंत्र आहोत,तर फळ भोगण्यास परतंत्र आहे. ”ईश्वर आपणास--जीवांस कर्मानुसारच  फळ निश्चित देतोच.” म्हणून–जीवांनी सत्कर्म करावे.कोणतेच कर्म निष्फळ नसतेच.सत्कर्मांचे—स्वधर्मांचे फळ हे सुख देते व असत्—परधर्मांचे कर्माचे फळ हे दु:ख देत असतेम्हणून आपण सत्कर्म—स्वधार्मांचेच कर्म करावे व असत्—परधर्मांचे कर्म करू नये.भगवंत—ईश्वर हा आपणांस—जीवांस ज्यांच्या—त्यांच्या कर्मानुसारच फळ देत असतोच.त्यानुसारच आपणास--जीवांस भोग भोगावाच लागतो.आपण केलेले कोणतेही कर्म ते सत्कर्म—स्वधर्मांचे किंवा असत्—परधर्मांचे कर्म असो त्या कर्मांचे आपणास—जीवांस ताबोडतोब किंवा कालांतराने किंवा अन्य जन्मात भोगावयास येतेच.म्हणून आपण नेहमी सत्कर्म करावे व असत्—कर्म—परधर्मांचे कर्म कधीच करू नये.ते आपल्या कर्मांच्या भोगानुसार सर्व कांही संसार हा चालू असतो.कारण “करावे तसे भरावे” असा नियम आहे,आपणांस—जीवांस आपल्या कर्मांनुसारच भोग मिळत असतो.याचा अर्थ असा होतो की आपले आपली सुख किंवा दु:ख दुद्धीच्या निश्च्यायानुसार व कर्म करण्यानुसार—आचारानानुसारच आहे.म्हणून आपण–जीवांनी संत—महात्मा यांच्या सत्संगाद्वारे सत्संग करूनच आचरण—कर्करावे.||२२||          अर्थः----ऐके वेळी तो ब्राहमण,”संतती होईना म्हणून’दु:खानें घर सोडून देवून वनांत गेला;आणि तेथें दोन प्रहराच्या वेळीं तहान लागली म्हणून तो एका तलावावर प्राप्त झाला”||२३||                                                                                                   अर्थः---आणि संततीच दु:खाने अगदीं कृश झालेला तो आत्मदेव,त्या तलावांतील उदक प्राशन करून,तेथेंच बसला.नंतर सुमारें दोन घटिकांनी त्याठिकाणीं कोणी एकसंन्यासी आला||२४||                                                                    अर्थः---त्या संन्यासानें उदक प्राशन केलें असें पाहून तो ब्राहमण,त्याच्याजवळ गेला व पायां पडून श्वोच्छ्व्वास टाकीत टाकीत (रडत)त्याच्या पुढ्यांतच उभा राहिला||२५||                                                                                                                                                                                           भावार्थ:----संत---महात्मा यांची भेट झाल्यानंतर त्यांना साष्टांग नमस्कार करणे आपले कर्तव्य असते.त्यात जीवाचेच हित असते.साधू—संत—महात्मा यांच्याजवळ प्रथम आध्यात्मिकच प्रश्न करावे तर संसारिक प्रश्न शक्यतो करू नये.जर आपण संसारिक प्रश्न केले तर त्यांच्या मार्गदर्शानुसार आचरण करावे,अन्यथा आचरण करू नये,कारण त्यात हित असते.||२५||     अर्थः----तेव्हां संन्यासी म्हणाला-हे ब्राम्हणा तू कां बरें रडतोस?तुला आतिशय मोठी आशी चिंता कोणती लागली आहे?हें तूं आपल्या दु:खाने कारण मला लवकर सांग||२६||                                                                                                   भावार्थ:---संत--महात्मा यांना दुसऱ्यांचे दु:ख पाहून दु:ख होत असते.त्याप्रमाणे आपणासही दुसऱ्यांचे दु:ख पाहून दु:ख पहावयास पाहिजे व ते दु:ख आपण अधिकारांनुसार  कमी—किंवा पूर्ण नाहीसे करावयास पाहिजे.हाच आपला स्वधर्म आहे.त्या ब्राह्मणाच्या चेहऱ्यावरून—हवभावावरून  हा ब्राह्मण दु:खी आहे,असे त्या संन्याशाला समजले,म्हणून त्या संन्याशाने त्या ब्राह्मणास विचारले की,”तुझ्या दु:खाचे कर्झन काय आहे ? ते कारण मला सांग.||२६||                      अर्थः---ब्राहमण म्हणाला---हे ऋषे,पूर्वीच्या पापानें संचित झालेलें माझें दु:ख तुला काय म्हणून सांगुं ? पहा--माझे पूर्वज(पितर) ‘मी दिलेलें’उदक गरम गरम प्राशन करितात.म्हणजे माझे पूर्वज,मी दिलेलें,उदक प्राशन करिते वेळी ‘सध्या हा आम्हांस जळ देत आहे परंतु त्याच्या पश्चात आम्हांस कोणीही तिलांजली देणार नाहीत असें म्हणांत येऊन’ शोकग्रस्त होत असतात त्यावेळीं त्यांच्या उष्ण अशा श्वासोछववासांनी ते जल गरम होत असतें व तें ते प्राशन करितात||२७||                                                  भावार्थ:---ब्राह्मणांचे पूर्वज—पितर जेव्हा वर्तमान काळातील ब्राह्मण म्हणजे ज्यास पुत्र—संतान नाही,असा हा ब्राह्मण याच्याकडून जळ प्राशन  करतांना  असतांना असा विचार करतात की सध्या हा आपणास जळ देत आहे,पण याच्या मृत्युनंतर याला पुत्र—संतान नसल्यामुळे आपणास जळ देण्यास कोणीच नाही.त्यामुळे आपणांस जळ मिळणार नाही,अशी त्यांना चिंता लागलेली आहे.अशा चिंताग्रस्त श्वोसोछववासांमुळे वर्तमानकाळांतील जळ गरम होत आहे.त्यांच्या चिंतेस मीच कारण आहे.त्यामुळे मीही चिंताग्रस्त जीवन जगत आहे.म्हणून मला एवढे वैभव असून दु:खी आहे.थोडक्यांत आपण—सर्वांनी  प्रयत्न करून अपयस आले तर चिंताग्रस्त न होता आनंदाने प्रारब्ध भोग समजून स्वीकार करावयास पाहिजे.हेच आनंदाचे रहस्य आहे.असे राह्यमय जीवनाचा निश्चय होण्यासाठी संत—महात्मा यांचा सत्संगच करावा.यास अन्य पर्याय नाही.जसे तहान—तृप्ति होण्यासाठी पाण्याशिवाय अन्य पर्याय नाही,त्याचप्रमाणे सत्संगाशिवाय पर्यायच नाही—नाही—नाही.असा आमचा अनुभव आहे--अनेकांचा अनुभव आहे.म्हणून आपणही अनुभव येईपर्यंत श्रद्धा ठेऊन सत्संगच करावा—करावा—करावा.||२७||            अर्थः---तर मग देव,अतिथी वगैरे तूं दिलेल्याचा स्वीकार करून तृप्त होतात कींव नाही असें म्हणशील तर--हे ऋषे,तसेच देव आणि ब्राहमण हेही मीं दिलेल्या जलवगैराचा स्वीकार करीत नाहींत.यास्तव मी प्रजादु:खाने शून्य झाल्यामुळें प्राणांच त्याग करण्यासाठीं याठिकाणीं आलों आहे.||२८||                                                                                                                                                                                 भावार्थ:---तो ब्राह्मण म्हणतो की, ”देवता व ब्राह्मण मी दिलेल्या दानाचा प्रसन्न चित्ताने स्वीकार करत नाहीत”.वास्तविक पाहता देव, अतिथी त्या ब्राह्मणाच्या दानाचा स्वीकार करतात,पण ब्राह्मणाची भावना अशी की स्वीकार करत नाहीत.”हीच नकारात्मक भावना त्याच्या दु:खाची कारण आहे,वस्तुस्थिती नाही.वस्तुस्थिती दु:खास कारण नसून वस्तुविषयक अनुकूल किंवा प्रतिकूल भावनाच सु:खास किंवा दु:खास कारण आहे.हाच शात्रांचा सिद्धांत आहे.”त्याने या जन्मात कांही परोपकार घडला तर त्याचा दोष जाईल,त्यामुळे त्याचे जीवन सुखकारक होईल.त्याला व त्याच्या पत्नीस मान,सन्मान देऊन समाजाने सामावून सुखी ठेवण्याचा प्रयत्न करावयास पाहिजे,असे वागणे यास “परमार्थ”किंवा स्वधर्म असे म्हणतात.म्हणून आपल्या स्वधर्मांचे पालन करावयास पाहिजे.आपण ज्यांना पुत्र—किंवा संतान नाही,हा त्यांचा दोष नसून त्यांच्या  प्रारब्धाचा दोष असतो.प्रारब्धाचा दोष प्रयत्नाने निवृत्त होत नसतो,तर तो दोष भोगूनच संपत असतो.म्हणून “प्रारब्धाचा भोग भोगारांनी व इतरांनी—समाजांनी आनंदाने स्वीकार करून जीवन व्यतीत करावयास पाहीजे.हाच प्रत्येकाचा स्वधर्म—परमार्थ आहे.”  त्या संतानहीन ब्राह्मणास समाज--त्याचे बांधव त्याला  योग्य वागणूक देत नसल्यामुळे तो  प्राण देण्यासाठीच या वनात आला आहे.या ब्राह्मणाच्या प्राण देण्यास कारण समाजाबांधव आहेत.असे समाजाने न वागता असे उपेक्षित जे आहेत,त्यांना समाज प्रवाहात सामावून त्यांना सुखी करणे हाच स्वधर्म-- परमार्थ आहे,तर समाज—प्रवाहात न सामावून घेणे हा परधर्म--अधर्म आहे.म्हणून असे कळण्याकरिता संत--महात्मा यांची संगती करून डोळसवृत्ती आणून परमार्थात सहभागी होऊन सर्वांचे हित करावे,हाच वैश्विक—वैदिक---वारकरी---मानवता स्वधर्म आहे.||२८||                                                                                                                                                                                                                                                                                                   अर्थः----अहो ! प्रजाविरहीत असलेल्या त्या वांचण्याला धिक्कार असो;प्रजेवाचून त्या घराला धिक्कार असो;ज्या पुरुषाला संतती नाहीं, त्या धनाला धिक्कार असो;व तसेंच ज्या कुलामध्यें,संतती नाहीं त्या कुलालाही धिक्कार असो ||२९||                                                                           अर्थः----बरें,स्त्री वांझ आहे तें तर आसों द्दा,परंतु मी जी एक गाय पाळलेली आहे ती तर काकववंध्या (एकवेळी वियालेली)किंवा मरतवांझ अशापैकी नसून अगदींच वांझ आहे.मी जो एक वृक्ष लाविला आहे तोही वांझच;म्हणजे त्याला फुल फळवगैरे कांहींच येत नाहीं||३०||                                                                                                                                              अर्थः---दुसरें असें किं माझ्या घरांमध्ये जेंजें म्हणून फळ आणावें तेंते शीघ्र सुकून जातें ! अहो,पुत्रहीन असल्यामुळें भाग्यहीन अशा माझ्या वांचण्यानें तरी उपयोग काय होणार आहे ? कांहींच नाहीं||३१||                                                                                                अर्थः---हे नारदा,असें बोलून तो ब्राहमण,दु:खाने पिडीत होत्साता त्या संन्याशाच्या एका बाजूस बसून मोठमोठ्यानें रडूं लागला.तेव्हां त्या संन्याशाच्या अंत:करणात मोठी द्या आली||३२||                                         भावार्थ:---आपणास इतरांचे दु:ख पाहून दु:खी व्हावयास पाहिजे,तर इतरांचे सुख पाहून सुखी व्हावावयास पाहिजे.यासच मानवता स्वधर्म असे म्हणतात.हेच तर श्रीमद्भागवत श्रवणाचे फळ आहे.दया न येता,त्याच्याकडे उपहासाने पाहिले तर पुण्य न होता पाप लागेल,हे मात्र निश्चित आहे,म्हणून आपण असे आचरण करणे हाच स्वधर्म आहे व असे आचरण न करता उपेक्षा करणे अधर्म आहे.स्वधर्म हा सु:खास कारण आहे,तर पराधर्मानुसार आचरण करणे दु:खास कारण आहे.म्हणून आपण स्वधर्माचेच पालन करावे तर परधर्मांचे पालन करू नये.||३२||                                                                                                                                                        

अर्थः----आणि त्या योगानें त्याच्या मस्तकावरील अक्षरमाला वाचून पहिली व सर्व जाणून नंतर तो,सविस्तर त्या ब्राम्हणास सांगू लागला||३३||                                                                                               अर्थः----संन्यासी म्हणाला-हे ब्राह्माणा,पहा-कर्माची गती मोठी बलवत्तर आहे.यास्तव प्रजारूप अज्ञान सोडून दे आणि ‘सर्व मिथ्या आहे असा’विचार करून ह्या संसारवासनेचा त्याग करावा.||३३||                                                                      | यतिरुवाच                                                                                             |              मुञ्चाज्ञानं प्रजारूपं बलिष्ठा कर्मणो गति: | विवेकं तू समासाद्द त्यज संसारवासनाम् ||३४||                                                                                                                              भावार्थ:---हे विप्रवरा,ऐक.मी तुझे प्रारब्ध जाणले आहे यापुढील सात जन्मात तुला संतानप्राप्तीचा मुळीच योग नाही.म्हणून प्रजारुप म्हणजे पुत्र—संतान होण्याची इच्छेचा त्याग कर.म्हणून  तू आता या जन्मात धर्मानुसार वागवून आचरण चांगले ठेव,यातच तुझे हितच आहे.आत्महत्या करणे पुरुषअपराध आहे.हा मनुष्य देह पुण्याईने मिळत असतो.प्राण देणारा-आत्महत्या करणारा हा अधोगतीला जाऊन पुन्हा लवकर मनुष्य देह मिळतच नसतो,आत्महत्या करणारास प्रथम भूत—पिशाच्च योनी मिळत असते.त्या योनीत पाणी  आणि अन्न दिसत असून भाग घेता येत नाही,तर तसेच उपासी जीवन कंठावे लागते.भूत—पिशाच्च योनी इतकी दु:खदायक योनी अन्य कोणतीच नाही.म्हणून आत्महत्या करू नका किंवा इतरांचा प्राण घेऊ नका.आपण प्राण देणे किंवा इतरांचा प्राण घेणे हा हा फारच मोठा अपराध आहे व यास शिक्षा तसीच फारच महान कष्टदायक आहे.म्हणून विचार करा-विचार करा-विचार करा.त्यानंतर त्यास यमपुरीस जावून फार दु:ख भोगावे लागून,चौऱ्याऐंसी योनीस कोटी-कोटी जावे लागते. कर्माचे प्रकार:---- १–-संचित कर्म.२-- प्रारब्ध कर्म.३--क्रियमाण कर्म.                                                                                                                                                                  १--संचित कर्म:---अनेक जन्मातील मनुष्य देहातील जे पाप--पुण्यात्मक कर्म त्यास “संचित कर्म” म्हणतात.                                                                                                                      २--प्रारब्घ कर्म:---संचित कर्मातून वर्तमान देहात जे कर्म परिपक्व होऊन भोगण्यास आलेले सुख—दु:खात्मक भोग त्यास “प्रारब्ध कर्म” असे म्हणतात.                                                                                                   ३--कर्म:---वर्तमान देहात जे कर्म केल्या जाते व संचितात जाऊन पडते त्यास “क्रियमाण कर्म” म्हणतात.                                                                                                          यापुढील सात जन्मात,तुला संतानप्राप्तीचा मुळीच योग नाही.संन्यासातच सर्व प्रकारचे सुख आहे.संतान.धन,प्रतिष्ठा,जे असेल,ते सर्व प्रारब्धानुसार मिळत असते.”करावे तसे भरावे“ असा नियम आहे.जो जसे कर्म करेल त्यानुसार त्याला ते फळ मिळत असते.म्हणोन कोणत्याही जीवाने काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद--अंहकार,मत्सर,यांना आपल्या ताब्यात ठेवावे,जीवाने त्यांच्या ताब्यात जावू नये.त्यामुळे जीव सुखी होत असतो.कर्मापुढे कोणाचेही कांही चालत नाही.संत—महात्मा यांचा सत्संग करून  विवेका—विचार करून विश्वास ठेवावा.तेव्हा संसारातील वासना निवृत्त होत असते,व जीव सुखी होत असतो.||३४||                                                                                                                 अर्थः---हे ब्राह्माणा,सांगतों ऐक.आज मी तुझ्या प्रारब्धात काय आहे तें पाहिलें.”तुझ्या नशिबात सात जन्मांपर्यंत तुला पुत्रसंतान नाहीं,खरोखरच नाहीं !!” ||३५||          अर्थः---संततीपासून कोणालाही सुख होत नाही.पहा--सगर राजाचे साठहजार पुत्र होते.इंद्रानि पळवलेल्या आश्वमेध यज्ञासंबंधी श्यामकर्णाला शोधित असतां कपिल महामुनीच्या नेत्रापासून निघालेल्या आग्निनें दग्ध झाले त्यामुळे तो सगरराजा दु:ख पावला.तसाच पूर्वी अंगनामक राजाही आपल्या वेननामक पुत्राच्या दुष्टपणामुळें दु:ख पावोन घरदार सोडून वनांत निघून गेला.यास्तव,अरे,तू आतां कुटुंबाची आशा सोड;संन्यासामध्येच सर्वया सुख आहे||३६||                                                                                          भावार्थ:---संसारात देहसंबंधीमुळे---पत्नी,पुत्र,पुत्री यामुळे दु:ख भोगावे लागते,ही वस्तुस्थिती आहे,म्हणून संन्यास घेणे हे योग्य असते.कारण संन्यास धर्म हा परोपकार करण्यासाठीच असतो,त्या जीवनात अधिक द्दाययाचे असते व कमी घ्याययाचे असते.”घेणे म्हणजे संसार व देणे म्हणजे परमार्थ होय.”घेणे म्हणजे ओझे व देणे म्हणजे ओझे कमी किंवा नाहीसे करणे होय.घेणे म्हणजे ऋणको व देणे म्हणजे धनको होय.म्हणून घेण्याचे संस्कार बंद करा व देण्याचेच संस्कार करून घ्या.संन्यास आश्रमात असे असते,म्हणून संन्यासी व्हावे.संन्यास म्हणजे त्यागी जीवन आहे,तर भोगी जीवन नाही.त्यागात सुख आहे,तर भोगत दु:ख आहे.म्हणून आपण—जीवांनी संसारात न पडता संन्यासच ग्रहण करावा.कारण त्यागात सुख आहे,तर भोगत दु:ख आहे.संन्यास आश्रमात जीवब्रह्मऐक्यज्ञान—निष्काम दान  घडते.तर संसारात देणे आणि घेणे असे दोन्ही कार्य घडते,म्हणून देणे फक्त संन्यासतच घडते,म्हणून संन्यास आश्रमाचा स्विकार करून सुखरूप व्हावे.जन्म—मरण परंपरा निवृत्त होते.||३६||                                                                                                                                                                                                                                                                           अर्थः---ब्राहमण म्हणाला---हे यते,मला विवेकानें काय होणार आहे?कांहीच नाहीं.‘माझ्या प्ररब्धीं पुत्र  नसला तथापि’तूं मला बलत्कारानें तरी पुत्र दे.जर तूं पुत्र देणार नाहींस तर मी,तुझ्या पुढ्यांत शोकानें मुर्च्छीत होऊन प्राण त्याग करीन||३७||                                                              भावार्थ:---विवेकाने त्याचे समाधान झाले नाही,कारण त्याचा अधिकार कमी पडला.संन्यास घेण्यासाठी विशिष्ठ अधिकार लागत असतो,तो अधिकार त्या ब्राह्मणात नव्हता.म्हणून त्याचे समाधान झाले नाही.म्हणून तो ब्राह्मण पुत्राचीच मागणी करतो.पुत्र न दीला तर प्राण त्याग करतो असे म्हणतो,कारण त्याच्याकडे गृहस्थाश्रामाचेच संस्कार असल्यामुळे पुत्राचीच मागणी करतो.म्हणून आपण सत्संग करून “जगत हे मिथ्या आहे व ब्रह्म सत्य आहे” असे संस्कार करून घ्यावयास पाहिजे.||३७||                                                                                                                           अर्थः---मला तर असें वाटतें  कीं--पुत्रादिकांच्या सुखानें रहित असा संन्यासरूप आश्रम शुष्कच होय.व इतर लोकांचा पुत्रपोत्रादिकांनी युक्त असा गृहस्थाश्रमच संन्यासापेक्षा’सुखी होय.||३८|| भावार्थ:---जो तो ज्याच्या त्याच्या अधिकारानुसार—संस्कारानुसार बोलत असतो,वागत असतो--कृती करत असतो.म्हणून ब्राह्मण म्हणतो----संन्यास सर्वथैव निरस आहे.लोकाचारात गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ आहे.लोकाचार आणि धर्म यांचा तौलनिक अभ्यास केला तर धर्म हा श्रेष्ठ ठरतो--ठरवावा असा नियम आहे.भावार्थ सर्व आश्रमात संन्यासाश्रम श्रेष्ठ आहे,पण ब्राह्मणाचा अधिकार कमी असल्यामुळे तो गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ समजतो. असे ब्राह्मणाचे वैयक्तिक मत आहे.शात्राचे मत तसे नाही.गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ म्हणण्याचा भाव असा आहे की,गृहस्थाश्रमात राहून--असून परमार्थ करता येतो,कारण त्यांना कांहीना कांही साधना घडू शकतो.कांही संस्कार होतात.फारच आग्रहाने केला परमार्थही होऊ शकतो,पण फारच रत व्हावे लागते.सन्यास आश्रमात तेवढे कष्ट घ्यावे लागत नाहीत,तात्पर्य अधिकारानुसात सर्व कांही होते.||३८||                                                                                                                              अर्थः---असा त्या ब्राह्माणाचा‘पुत्रप्रात्पी--विषयीं’आग्रह पाहून तो तपस्वी म्हणाला--हे आत्मदेवा ब्रहमदेवाचा लेखखोटा केल्यामुळें चित्रकुतू राजा,‘प्राक्तनी नसतांही ऋषीकडून बलत्कारानें पुत्र पोवोन’कष्ट मात्र पवला||३९||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  भावार्थ:---राजा चित्रकेतूच्या प्रारब्धात पुत्र--संतान नव्हते,पण`अंगिरा मुनींच्या कृपाप्रसादामुळे राजाला पुत्रसंतान झाले.राजाला अनेक राण्या असल्यामुळे स्वाभाविक राजाचे अधिक प्रेम ज्या राणीला पुत्रसंतान झाले,त्या राणीवर जडले.परिणाम इतर राण्या उदाशीन झाल्या.त्या--त्या पुत्राच्या प्रतिकूल झाल्या व अखेर त्यांनी त्या पुत्राला विष पाजून मारून टाकले.अखेर राजा पूर्वीसारखाच संतानहीन--पुत्रहीन झाला.त्यामुळे तो फार दु;खी जीवन जगू लागला.अंगिरा मुनींनी अगोदरच त्याला सांगितले होते की,झालेले संतान सुखही देईल व दु:खही देईल,पण त्यावेळेस समजले नाही. राजाला संतान होईल या भावनेत असल्यामुळे तो खूप आनंदित झाला होता.आनंदाच्या भरत त्याच्या लक्षात आले नाही.म्हणून आपण—जीवांनी जीवन व्यतीत करीत असतांना प्रयत्न करावा,पण प्रयत्न करून अपयश आले तर प्रारब्ध समजून आहे,त्याच्यातच समाधान समजून जीवन व्यतीत करावे.||३९||              अर्थः---हे ब्राह्माणा तुला जरी पुत्र झाला तरी ‘दैवानें हतोद्दम पुरुष सुख पावत नाहीं तसा’त्या पुत्रापासून तुंही सुख पावणार नाहींस;आणि तूं तर आशाप्रकाशाचा हट्ट करीत आहेस तरी याचना करणाऱ्या तुला अधिक काय सांगावें!||४०||                                                           भावार्थ:---संन्याशाच्या माहित होते की, या ब्राह्मणास सात जन्मात पुत्रसंतान नाही.तसेच पुत्रापासून सुखही मिळणार नाही.म्हणून पुत्र—संतानाचा हट्ट न धारण करता सत्संगाद्वारे ज्ञान—पुत्र उत्पन्न करून जीवनाचे महासार्थक करून घे.||४०||                                                                                                                           अर्थः---हे नारदा,त्या ब्राह्माणाचा आत्याग्रह पाहुन संन्याशानें त्याला एक फळ दिलें आणि सांगीतलें कि—ब्राह्माणा,हें फळ आपल्या स्त्रीसहवर्तमान तूं भक्षण कर म्हणजे त्यापासून पुत्र होईल||४१||                                                                                              भावार्थ:--- वास्तविक पाहता संन्यासी जो आहे,त्याच्या मनात या ब्राह्मणास पुत्र द्दावा असे नव्हते,पण त्या ब्रह्माचा प्राण वाचवा म्हणून पुत्र व्हावा,म्हणून एक फळ त्याच्या पत्नीस खाण्याकरिता दिले.म्हणून आपण आपली असलेली भावना मागे घेऊन संत—महात्मा  यांच्या अज्ञानुसार जीवन जगण्यातच आपले हित असते.||४०||                                                                                                                                                                                                     |                                  सत्यं शौचं दया दानमेकभक्तं तू भोजनम् | वर्षावधिस्त्रिया कर्यां तेन पुत्रोsतिनिर्मल: ||४२||   अर्थः---परंतु तुझ्या स्त्रीनें सत्यानें वागावें,शुचिर्भूतपणा ठेवावा;भूत दया करून दानद्यावें आणि एक वेळ फक्त भाताचें  भोजन करावें.असा नियम एकवर्षापर्यंत केला असतां तेणेंकरून अतिनिर्मळ(उत्तम)असा पुत्र होईल||४२||                                                       भावार्थ:--- ज्या स्त्रीस फळ खाण्यास दिले,१--त्या स्त्रीने सत्याने वागावे.स्वधर्मानुसार आचरण करावे,कारण त्यामुळे अंत:कारण शुद्ध राहत असते—शुचिर्भूतपणा राहत असते.२—भूतदया म्हणजे जे जीव दु:खित असतील त्यांना आपल्या अधिकारानुसार त्यांचे दु:ख निवृत्त करून सुख देण्याचा प्रयत्न करावा.३—त्या स्त्रीने दिवसातून एकवेळ केवळ फक्त भाताचेच जेवण करावे.हे असे नियम एक वर्षपर्यंत पालन करावे.हे फळ सेवन करून यानुसार आचरण केले तर पुत्र—संतान होईल,अन्यथा होणार नाही.जसे आपणास खोकला नावाचा रोग खालेला म्हणून वैद्द यांनी सांगितले की,याप्रमाणे औषधाचे सेवन करावे व याप्रमाणे कुपथ्याचा त्याग करावा.असे केले असता खोकला नावाचा रोग निवृत्त होऊन आरोग्य येईल,अन्यथा येणार नाही.||४२||                                                                                                                                                                                         अर्थः---असें सांगून तो योगी संन्यासी निघून गेला व आत्मदेव ब्राह्मनही आपल्या घरीं परत आला.घरीं आल्यावर त्यानें आपल्या स्त्रीच्या हातांततें फळ देऊन ‘व संन्याशाने सांगितल्याप्रमाणें तिला सांगून’आपण कोठें तरी उद्योगधंदा करण्यास निघून गेला.||४३||  अर्थ:---नंतर त्याची ती द्रुष्ट स्त्री,आपल्या सखीजवळ येऊन रडत रडत म्हणाली---अगे,मला मोठी चिंता उत्पन्न झाली आहे ! मी हें फळ भक्षण करणार नाहीं||४४||                                                                                     अर्थः---कारण,हे फळ भक्षण केल्यानें पोटांत गर्भ राहील;त्या गर्भाच्या योगानें उदर मोठें होईल;नंतर त्यामुळें  आहार थोडा होईल. --- खाणे--पिणें कमी झाल्यावर शक्ति नाहींसी होईल,मग घरातील उद्योगधंदा ‘माझ्या हातून’ कसा बरें होईल?जर कदाचित वाटीकेंत(वाडींत,फुल बागेंतवगैरे)निकटीचें जाणें झालें तर गर्भिणी स्त्रीला पुन:गांवांमध्ये कसें बरें धांवत येतां येईल ? यदाकदाचित् जर गर्भ,शुक्रासारखा (बारा वर्षे)पोटांतच राहिला तर तो कुशींतून बाहेर कसा निघेल?||४५||४६||                                                                                                               अर्थः---तेंही असो द्दा; दुसरें असें कीं--तो गर्भ आडवा आला तर मला मरण येईल!बाळंत होत्येवेळी तर मोठेच कठीण दु:ख होत असतें ते मीं सुकुमार स्त्रीनें सहन कसें बरें करावें ? ||४७||                                                                                                                         अर्थ:---तेंही कसेतरी सहन करितां येईल परंतु जेव्हां मी अशाप्रकारे मंद होईल तेव्हां माझी नंदन आहे ती, घरांत असलेले सर्व द्रव्य लुटून घेऊन जाईल. आणि या अशा स्थितीमुळे खरेपणा, शुचिर्भूतणावगैरे नियमही राखण्याचे कठीन दिसतात||४८||                                                             अर्थ:---बरें, नंतर तरी सुख होईल? असें म्हणशील तर तेंही नाहीं. पहा--प्रसूत झाल्यावर त्या स्त्रिया, त्या पुत्राचें लालन व पालनवगैरे करण्याविषयी फार दु:ख होत असते. यास्तव मला तर असें वाटतें की--वांझ असलेली किंवा विधवा झालली स्त्री सुखी असत्ये. ||४९||                                            अर्थ:---हे नारदा, याप्रमाणे त्या ब्राह्माणाच्या स्त्रीनें कुतर्क काढून तें (पतीनें दिलेली) फळ भक्षण केलें नाहीं. नंतर, जेव्हां तिच्या पतीने, “फळ भक्षण केलेस काय ?” असें विचारलें; तेव्हां तिनें सांगीतले कीं--“हो, फळ भक्षण केलें.”||५०||                                                                          अर्थ:---नंतर एकेवेळी, तिची धाकटी बहीण तिच्या घरी आपोआप आली होती तेव्हा तिने आपल्या बहिनीजवळ तें सर्व सांगीतले आणि म्हणाली--हि मला मोठी चिंता प्राप्त झाली आहे.||५१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                 अर्थः----मात्र ऐवढेंच कर कीं-- आणून देईपर्यंत तूं गर्भिणीसारखी(गर्भार आहें असें लोकांना दाखवीत)सुखानें घरांतच गुप्त राहा;कोणासही समजूं देऊं नको.आतां तुझा पती आपला पुत्र मला कसा देईल असें म्हणसील तर--माझ्या पतीला द्रव्य दे म्हणजे तो तुला  आपला बालक म्हणून देईल.||५३||                                             अर्थः---नंतर माझा बालक(गर्भ)सहा महिन्यांचाच मरण पावला असें सर्वजन म्हणतील.तर मग त्याला दुधवगैरे कोण पाजील असे म्हणशील तर-मीच तुझ्या घरीं येऊन दररोज त्या बालकाचें दुधवगैरे पोषण करीत जाईल.५४||                                                                                        अर्थः---आतां तें संन्याशानें दिलेलें फळ,सध्या परीक्षा पाहण्याकरिता आपल्या गाईला खाण्यास दे, म्हणजे झालें.हे नारदा,तदनंतर त्या धुधुंलीनें,स्त्री स्वभाव (मुर्ख)असल्यामुळे तें बहिणींने सांगितल्याप्रमाणेंसर्व आचरण केले.||५५||                                    |                      फलमर्पय धेन्वै त्वं परीक्षार्थंतू साम्प्रतम्| तत्तदाचरितं सर्वं तथैव स्त्रीस्वभावत: ||५५||                                                               अर्थ:---नंतर,स्त्री,कांही कालानें ती (धुंधुलीची धाकटी बहीण)प्रसूत होऊन पुत्र झाला;तेव्हां त्याच्या पित्यानें तो बालक धुंधुलीस एकांतात कोणाला न समजतां आणून दिला||५६||                                                                                                                                                 अर्थ:----पुत्र आणून देतांच धुंधुलीनें मला सुखपूर्वक पुत्र झाला असें आपल्या पतीस सांगून पाठविले तेव्हा आत्मदेव ब्राह्माणास पुत्र झाल्यामुळें सर्व लोकांना आनंद उत्पन्न झाला||५७||                                                                                                                                 अर्थः---मात्र त्या आत्मदेवानें पुत्राचे जातकर्मवगैरे करून,ब्राहमणास दानें दिली.त्याच्या घरामध्ये गाणें वाजविण यांचा एकसारखा घोष होऊं लागला व पुष्कळ मंगल कृत्यें हि होऊं लागलीं||५८||                                                                                                                                अर्थः---नंतर ती धुंधुली पतीस म्हणाली--हे स्वामीन माझ्या स्तनामध्ये दुध येत नाहीं  असी दुधाविरहीत असलेली मी दुसऱ्याच्या दुधानें या बालकाचें कसें बरें पोषण करूं ?||५९||                                                                                                                           अर्थः---हल्लीं माझी धाकटी बहीण प्रसूत झाल्यावर तिचा बालक मरण पावला आहे तरी तिला बोलावून आणून घरामध्यें बाळगावी;म्हणजे ती तुमच्या बालकाचें पोषण करील||६०||                                                                                                                                            अर्थः---तिच्या पतीनें(आत्मदेवानें),आपल्या पुत्राला रक्षणाकरितां स्त्रीनें सांगीतले तें सर्व केले.नंतर त्या पुत्राच्या मातेनें धुंधुलीनें आपल्या पुत्राचें नाव ‘धुंधुकरी’ असे ठेविलें.||६१||                                                                                                                                       अर्थः---पुढें तीन महिने गेल्यावर ती गाई ‘फळ भक्षण केल्यामुळें’पुत्र प्रसवली.तो सर्वांगांनी सुंदर असून सुवर्णासारखी कांती असलेला,अलौकिक व शुद्ध असा होता||६२||                                                                                                                                                            अर्थः---अशा त्या पुत्रास पाहून आत्मदेव ब्राह्मानानें,संतुष्ट होऊन त्याचे जातकर्मादी संस्कार स्वत: केले.नंतर सर्व लोक,आश्चर्य मानीत त्याला पाहण्याकरितां येऊ लागले.||३|||                                                                                                                                            अर्थः---आणि म्हणूं लागले कीं--अहो आत्मदेवाचा आता मोठा भाग्योदय झाला आहे.पहा याच्या गाईलाहि देवरूपी बालक झाला आहे ! हें आश्चर्य नव्हे काय ? आश्चर्य होय.||६४||                                                                                                                                              अर्थः---हे नारदा;परंतु भाग्यवशात् त्यांतील गुह्य काय तें तर कोणालाही समजलें नाहीं.नंतर त्या बालकाचे गाईसारखे(लांबट)कान होतात असें पाहून त्याचें ‘गोकर्ण’असें नांव ठेविलें.||६५||                                                                                                                              |                         कियत्कालेन तौ जातौ तरुणौ तनयावूभौ | गोकर्ण पण्डितो ज्ञानी धुन्धुकारी महाखल: ||६६||                                                       ||         मृताजातौ अजात मृतमूर्खभ्यो सुतौ वरम । यतस्तौ स्वल्प दु:खाय यावज्जीवं जडो दहेत ।।                                                                                     भावार्थ:---- न झालेला पुत्र थोडे दु:ख देतो,जन्म घेऊन मेलेला पुत्र हा त्यापेक्षा म्हणजे न पुत्रापेक्षा थोडे अधिक दु:ख देतो,तर मूर्ख पुत्र हा सर्वांपेक्षा अधिक आपण मरेपर्यंत दु:ख देतो.याचा अर्थ असा होतो की,पुत्र झालाच तर सुपुत्र व्हावा,अन्यथा होऊच नये.                                                                                                                                                 अर्थः---कांहिं कालानें ते धुंधुकारी व गोकर्ण हे दोघेही पुत्र तरून झाले.त्यातून गोकर्ण हा मोठा पडित व ज्ञानी झाला आणि धुंधुकारी तर महादुष्ट झाला ||६६||                                                                                       अर्थः----तो धुंधुकारी,त्राण,शौच व क्रिया यांनी रहित,अभक्ष्य पदार्थ भक्षण करणारा,कोपिष्ट,दुष्ट परिग्रह घेणारा,प्रेताच्या हातांतीलसुद्धां घेऊन खाणारा,चोर,सर्वलोकांबरोबर द्वेष करणारा व दुसऱ्यांचीं घरे जाळणारा,हिंसा करणारा,शस्त्रें बाळगणारा,गरिबांस आणि आंधळ्यांसवगैरे पिडा देणारा आणि निरंतर चांडाळाबरोबर प्रीती करणारा असल्यामुळें हातांत पाश होऊन कुत्रीं बाळगणारा असा होता.तसाच तो दुसऱ्यांच्या मुलास खेळविण्याकरितां घेऊन विहीरींत टाकीत असे.||६७-६८-६९||  अर्थः---पुढें त्या धुंधुकारीनें,वेशांच्या वाईट संगतीला लागून आपल्या पित्याच्या द्रव्याचा नाश केला.एके दिवशीं त्यानें आपल्या  मातापितरांस ताडन करून घरात भांडींकुंडी होतीं तीं सर्व तो घेऊन गेला.||७०||                                                                                                                      |                   तत्पिता कृपण: प्रोच्चैर्धनहीनो रुदोद ह | वन्ध्यत्वं तु समिचीनं कुपुत्रो दुःखदायक: ||७१||                                                                                                           ।                                 पुत्राचीया वार्ता शुभ ऐके जेवी माता।।तुकाराम महाराज।।                                                            |    नाही तर न झालेलाच चांगले--बरे असते,आनंदाला कारण कारण असते,अन्यथा दु:खाला  दु:खच असते.||७१||   अर्थ:---अशा रीतीनें द्रव्यहीन झल्यामुळें अगदी दीन झालेला त्याचा पिता आत्मदेव,मोठ्या स्वरनें रुदन करीत करीत म्हणूं लागला कि वांझपना असलेला चांगला;परंतु दु:ख देणारा कुपुत्र नव्हे||७१||                                                                                                              |                क्व तिष्ठामि क्व गच्छामि को मी दुःखं व्येपोहयेत् | प्राणांस्त्यजामि दुःखेन हा कष्टं मम संस्थितम् ||७२||                                                     अर्थः----अरे ! आतां राहूं कोठें ? जाऊं तरी कोठें ? माझें दु:ख कोण बरें नाहींसे करील ? मला हें मोठें दु:ख उपस्थित झालें आहे ! हायहाय !! मी आतां या दु:खानें प्राण तरी  सोडतों ! ||७२||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      भावार्थ:----गोकर्णाने जसा आपल्या आईवडिलांना वैराग्याचा उपदेश केला,तसे आजही संत--महात्मा यांनी लोकांना भक्ति ज्ञान वैराग्याचा उपदेश करून जे जीव देण्याचा म्हणजे आत्म—हत्याचा प्रयत्न करतात,त्यांना उपदेश करून परावृत्त करावयास पाहिजे.असे आपण हे कार्य केले तर किती महान कार्य होऊ शकते.आपण असे निष्काम महान उपकारिय कार्य करावयास पाहिजे.||७२||                                                                                                                                                          |                            तदानीं तु समागत्य गोकर्णो ज्ञानसंयुत: | बोधयामास जनकं वैराग्यं परिदर्शयन् ||७३||                                             अर्थः-----हे नारदा,त्यावेळीं ज्ञानवान् असलेला गोकर्ण त्याच्याजवळ येऊन आपल्या पित्यास वैराग्य दाखवीत बोध करूं लागला कीं||७३||                  |                           असार: खलु संसारो दुःखरूपी विमोहक: | सुत: कस्य धनं कस्य स्नेहवाञ्ज्वलतेऽनिशम् ||७४||                                                   अर्थः---अहो,हा संसार अगदीं असार असून  खरोखर दु:ख रुपी व मोहकारक आहे.यांत पुत्र कोणाचा?व धन कोणाचें ?जप्ता स्नेहवान्-- (तेलानें भिजलेली वातवगैरे)पदार्थ जळत असतो त्याप्रमाणें स्नेहयुक्त प्राणी,रात्रंदिवस त्रास पावत असतो.||७४|| भावार्थ:---संसार हा असार म्हणजे दु:खरूप आहे.हा संसार मोहात पाडतो,मोह म्हणजे देहासंबंधीवाचून न करमणे म्हणजे ते जवळच असावे वाटणे किंवा आपण त्यांच्याजवळ असावे वाटणे,यास “मोह” असे म्हणतात.मोहामुळे देहसंबंधी जवळ असावे असे वाटल्यावर त्यांना जवळच ठेवावे वाटते,त्यामुळे देव व संत-महात्मा यांची संगती होत नाही.त्यामुळे परमार्थ होत नाही.कोणाचे पुत्र ? कोणाचे धन?,स्थूल शरीर सुटल्यानंतर मनाबरोबर फक्त संस्कार,पाप-पुण्य बरोबर येते,बाकी सर्व मृत्युलोकातच राहत असते.याकरिता जे बरोबर येते व तेही पुण्य-सुखच बरोबर न्यावे,पाप-दु:ख बरोबर नेऊ नये.म्हणजे पुण्यात्मक कर्म करावे,तर पापात्मा कर्म करू नये.||७४||                        |                           न चेन्द्रस्य सुखं किंचिन्न सुखं चक्रवर्तिन: | सुखमस्ति विरक्तस्य मुनेरेकान्तजीविन: ||७५||                                                 अर्थः---पहा इंद्राला स्वर्ग--पदापासून थोंडेंसुद्धा सुख होत नाहीं. तसेंच सर्वभौम राजालाही राज्यापासून सुख होत नाही;मग इतरांस तरी कोठून होणार ? होणारच नाही.हाँ,एकांत वास करणाऱ्या विरक्त अशा मुनीला मात्र सुख होतें.||७५||                                                                      भावार्थ:---सात्विक लोक सुखी राहत असतात.राजस किंवा तामस लोक दु:खी असतात.म्हणून आपण सात्विक वृत्तीत अधिक राहण्याचा प्रयत्न करावा.||७५||                                                                                                                                                                                      |                    मुञ्चाज्ञानं प्रजारूपं मोहतो नरके गति: | निपतिष्यति देहोsयं सर्वं त्यक्त्वा वनं व्रज ||७६||                                           अर्थः---यास्तव ज्याअर्थी मोहपासून नर्ममध्येह गति होत असत्ये त्याअर्थी हें प्रजारूप अज्ञान टाकून हा देह कधींना कधींतरी नाश पावणार आहे म्हणून सर्वसंग परित्याग करुन वनामध्यें निघून जा.||७६||                                                                                   भावार्थ ---पुत्र हा जीवाचा असतो का ? पुत्र कोण ? स्थूल शरीर म्हणजे पुत्र ? प्राण म्हणजे पुत्र ? मन म्हणजे पुत्र ? जीव म्हणजे कोण ? हे कळण्याकरिता साधु-संत-महात्मा यांची संगती करावी लागते,तेव्हा कळते.म्हणून हे ब्राह्मणा  हे कळण्याकरिता वनात निघून जा.तेथे संत--महात्मा यांची सेवा करून,त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन,अभ्यास करून कळून घे व जे कळून घेतले त्याचा अनुभव घे.||७६||                                                                                                                                                                                                                                                              अर्थः---याप्रमाणें त्या गोकर्णचें वचन श्रवण करून वनांत जाण्याची इच्छा करणारा त्याचा पिता आत्मदेव म्हणाला--बा गोकर्णा ‘वनात निघून जा’असें तूं सांगत आहेस परंतु तेथें जाऊन करावें तरी काय ?हें मला सविस्तर सांग||७७||                                                                 अर्थः---हे दया निधी गोकर्णा,मी,शठ होत्साता स्नेहरूप पाशांनी बद्ध होऊन पंगुसारखा कर्माच्या योगानें अंधुकूपांत खरोखर पडलों  आहे त्या माझा तूं उद्धार कर.||७८||                                                                                                                                             |गोकर्ण उवाच |                                                                                                                                                                     |                  देहेsस्थिमांसरुधिरेऽभिमतिं त्यज त्वं जायासुतादिषु सदा ममतां विमुञ्च |                                                                                                                         |                     पश्यानिशं जगदिदं क्षणभङ्गनिष्ठं वैराग्यरागरसिको भव भक्तिनिष्ठ: ||७९||                                                              अर्थ:--- गोकर्ण म्हणाला- हे ताता तूं,अस्ति, मास व रक्त यांच्या योगानें बनला गेलेल्या या देहाचेठिकाणी असलेला ‘हा माझा आहे कींव हा देहच आहें मी असा,’अभिमान टाक;स्त्री पुत्र इत्यादीकांचे ठायीं निरंतर असलेला ‘हे माझे आहेत अशा’ममतेचा त्याग कर;या जगताची स्थिती क्षणभंगुर आहे असे निरंतर पहा आणि वैराग्याविषयीं प्रीतीयुक्त होऊन भक्तिनिष्ट हो||७९|| भावार्थ:---आपण--तुम्ही  ज्या स्थूल शरीरात राहतात,ते स्थूल शरीर जीवाचे राहण्याचे ठिकाण—घर आहे.शरीर म्हणजे आपण नाही.जसे घरात राहणारा मानुष आणि घर दोन्ही एक नसून घर व मानुष वेगवेगळे आहेत,तसे स्थूल शरीर व आपण—तुम्ही त्या स्थूल शरीर व जीव एक नसून वेगवेगळे आहेत.हे शरीर नेहमी बदलणारे आहे,आपण--तुम्ही मात्र न बदलणारा आहे.याकरिता जे बदलणारे आहे ते क्षणभंगुर आहे,आपण--तुम्ही मात्र नेहमी असणारे असे आहोत.आपण—तुम्ही सुखरूप आहोत.आपण—तुम्ही ज्या शरीरात राहातो,ते शरीर दु:खरूप आहे,म्हणून जे दु:खरूप आहेस,त्याचा आपण—तुम्ही त्याग करावा.असे वैराग्य आपल्या—तुमच्या ठिकाणी असेल तर  आपण—तुम्ही सुखरूप आहोतच.||७९||                                                                                                                                                             |             श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराजआपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की----------                                                                                                                                 ।                कोणाचे मायबाप कोणांचे गणगोत ।मृग जळवत जाईल लया ।।२।।ज्ञानेश्वर महाराज गाथा ।।  संसार करणारारांनी त्यांची सेवा न केली तर,त्यांना यमपुरीला जाऊन शिक्षा भोगावी लागेल.आईवडिलांची सेवा करणे हे त्याचे कर्तव्येच आहे,कारण आपणास त्यांनी लहानाचे मोठे केले.आपल्यावर सुसंस्कार केले.पुत्रांनी म्हातारपणी आपले पालनपोषण करावे,म्हणून धन संग्रह करून ठेवले.आपल्याला भावी जीवनासाठी जीवनसाथी-जोडीदार-पत्नी मिळवून दिली.याकरिता त्यांचे आपल्यावर उपकार आहेत,याकरिता त्या ऋणातून उतराई होण्यासाठी आपण त्यांची सेवा करणे आपले कर्तव्ये आहे.आज समाजाकडे पहिले तर असे दिसून येते कि,आपले लग्न झाल्यानंतर आपण त्यांना वेगळे-स्वतंत्र टाकीत आहोत,व पत्नीबरोबर राहत आहोत.हे आपले फारच चुकत आहे.आपण मेल्यानंतर यमराज आपणास शिक्षा केल्याशिवाय राहणार नाही,हे मात्र निश्चितच आहे.कारण “करावे तसे भरावे”हा नियम असतोच.याची आठवण-स्मरण ठेऊन आईवडिलांची सेवा मात्र करावी,ही आपणास कळकळीची विंनती आहे.भगवंत आपणास सदबुद्धी देवो,ही त्यांच्या पायी प्राथांना-साष्टांग दंडवत. असो.                                                                                                                                                               श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की---------------------------------                                                                                                                                              |                                  कोणाचे मायबाप कोणांचे गणगोत | मृग जळवत जाईल लया ||२||                                                                                                                       मायबाप कोणाचे गणगोत आहे.ते मृगच्या जळाप्रमाणे आहेत,म्हणजेच दिसण्यापुरते आहेत,भासाण्यापुरते आहेत,वास्तविक नाहीत.कांहीना आईवडिलांची सेवा करा म्हणतात,तर कांहीना करण्याची गरज नाही असे म्हणतात,असे का?असे सांगण्याचा त्यांचा कांही तरी हेतू असेल?त्यांचा हेतू हा आहे कि,आपआपल्या अधिकारानुसार कोणतेही कार्य करावे,अधिकार नसेल तर कार्य करू नये.जो पत्नीचा--गृहस्थाश्रमाचा स्वीकार करेल,त्यांने आईवडिलांची सेवा आवस्य करावी.सेवा न केली तर दोष लागेल.ज्याला परमार्थ करावयाचा आहे,त्यांनी ज्ञान प्राप्त करून,ज्ञानदान करावे.जसे गावातील सरपंच हा गावाचा कारभार पाहतो.पुढे चालून तो जर आमदार झाला तर,गावाचा कारभार न पाहता तालुक्याचा कारभार पाहतो,पुढे चालून राज्याचा कारभार पाहतो,व पुढे चालून देशाचा कारभार पाहतो.म्हणजेच अधिकजनांची सेवा करतो.त्याचप्रमाणे ज्ञानदान करणारा अधिक जणांना ज्ञानदान करून अधिकजणांचे हित करतो.हे कार्य करत असतांना आईवडिलांची सेवा होत नाही.पण अधिकजनांची सेवा केल्यामुळे हे आधिक कार्य होते,म्हणून त्यास शात्रांने त्यास आईवडिलांच्या सेवेपासून मुक्त केले आहे-न करण्याची परवानगी देली आहे,तर सेवा करणे दोष सांगितला आहे.हे कळण्याकरिता संत-महात्मा यांची संगत करून कळवून घ्यावे.अज्ञानावस्थेत हे कळत नसते व पटत नसते. ||२||                                                                                                                                                                             गोकर्ण म्हणतात:-- हा संसार असार आहे.असार ही वस्तू दु:ख देणारी असते.                                                                                          श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात कि,                                                                                                                                              |        असार घेईजे सार पारखूनिया विचार ।जेणे तुटे येरझार मरणजन्मी ।।१।।ज्ञानेश्वर महाराज गाथा ।।                                                       ती वस्तू भासणारी असते तर असणारी नसते म्हणजेच सुखरूप नसते, म्हणून अशा वस्तूचा त्याग करावा .ही वस्तू तात्पुरते सुख देते व परिणामी दु:ख देते, म्हणून अशा वस्तूपासून सुखरूपतेची अपेक्षा करू नये तर जी वस्तू सुखरूप आहे तिच्याकडून सुखरूपतेची अपेक्षा करावी . उदा-परमात्मा.जगात परमात्माही आहे व जगही आहे.यातील परमात्मा हा सुखरूप आहे व जग हे तात्पुरते सुख देणारे आहे व अंती दु:ख देणारे आहे याकरीता जगण्याकरीता म्हणजे अवश्य गरजा भागवण्याकरता जग तर सुखरूपतेसाठी परमात्मा प्राप्त करून घ्यावा.यामुळे जन्म--मरण परंपरा नाहीसी होते व सुखारुपता प्राप्त होते.  

सार:– परमात्मा हा साररूप आहे – सुखरूप आहे . जीवाला तर तात्पुरत्या सुखाची अपेक्षा नसून कायमचे दु:ख जावे व कायमचे सूख मिळावे ही अपेक्षा आहे याकरिता जीवाने जो परमात्मा सुखरूप आहे तो प्रयत्नाने प्राप्त करून घ्यावा . याकरीता धर्मानुसार आचरण करून म्हणजे दुसऱ्यास दु:ख न देता सुख देण्याचा प्रयत्न करावा, परोपकारी जीवन जगावे , दान करावे ,सहिष्णूतापूर्वक जीवन जगावे . असे आचरण केल्याने मन शुद्ध होईल हे आचारण मनपूर्वक असेल तर मन स्थिरही होईल .यामुळे परमात्मा प्राप्त करून घ्यावा असी भावना होऊन आपण तसा प्रयत्न करू प्रयत्नाला फळ प्राप्त झाल्यानंतर त्या जीवाचे कायमचे दु:ख जाईल व कायमचा सुखरूप होईल .||२|| मोह:– विशिष्ट जीव जवळ असावे वाटणे, त्याचंच हित व्हावं असे वाटणे, स्वत:पेक्षा तोच सुखी व्हावा असे वाटणे व मला दु:ख झाले तरी चालेल, माझे अहित झाले तरी चालेल, या भावनेस मोह असे म्हणतात. कोणाचा पुत्र ?कोणाचे धन ?                                                                                                                                                                          धन:– धन हे प्राप्त करण्यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागतात व एवढे धन प्राप्त करून घेण्यात काही अधर्म झाला तर कुटूंबातील सर्व त्या धनाचा उपभोग घेतात व अधर्माने ते धन कमावलेले असल्यामुळे जी काही शिक्षा होईल ती सर्व कर्त्यास भोगावी लागते . एवढा कर्ता विचार करत नाही पण शिक्षा त्याला भोगावी लागतेच,म्हणून दुसऱ्यावर अन्याय करून धन कमवू नये . आपण तर वर्तमान-पत्रातून अधर्माने धन कमावणारे पहातोत . अखेर- शेवटी ते धन आपल्याबरोबर निश्चित येत नाही व तसेच मान -प्रतिष्ठाही बरोबर येत नाही.असे आहे तर हे अधर्माचे धन प्राप्त करून काय हिताचे आहे!हित तर निश्चित नाही पण अहित निश्चितच आहे हे मात्र खरे आहे.  

आसक्ती असलेला मनुष्य रात्रंदिवस दु:ख भोगत राहतो.विरक्त,एकांतात जीवन कंठणारे मुनिच सुखी असतात.“हा माझा पुत्र आहे.”या अज्ञानाचा त्याग करा.                                                                                                                                                    भगवंत अर्जुनाला महाभारताच्या युद्धाच्या प्रसंगी सांगतात कि,                 ।         ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषांनाशितमात्मन: ।तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम ।।गीता ।।१६ ।।             परमात्मा याच्या ज्ञानाने आज्ञान नष्ट होते. ते ज्ञान सूर्य जसा सर्व वस्तूंना दाखवतो,  मोहामुळे नरकाची प्राप्ती होते.हे शरीर तर नाहीसे होणारे आहे.म्हणून सर्वसंग त्याग करून आश्रम -सत्संगात जा.

आत्मदेव म्हणतात:– आश्रमात-सत्संगात जाऊन काय करू, ते मला सांग.  

गोकर्ण म्हणाला :– हे शरीर ,हाडे ,मांस आणि रक्ताचे कोठार आहे.||७९||                                                                                                                                             |                   धर्मं भजस्व सततं त्यज लोकधर्मान् सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि कामतृष्णाम् |                                                                |                                 अन्यस्य दोषगुणचिन्तनमाशु मुक्त्वा सेवाकथारसमहो नितरां पिब त्वम् ||८०||                                           ।               शरीर दु:खाचे कोठार ।शरीर रोगाचे भांडार ।शरीर दुर्गंधीची थार ।नाही अपवित्र शरीरा ऐसे ।।१।।                                                                                         अर्थः----तूं लौकिक(काम्य)धर्माचा त्याग करून सतत भागवत धर्माचा स्वीकार कर.विषयाभिलास टाकून साधूपुरुषांची सेवा कर आणि लवकरच दुसऱ्याच्या गुणदोषांचा विचार करणे सोडून देऊन भगवत्सेवा व भगवत्कथा रस यांचे अतिशय सेवन कर म्हणजे दु:खापासून मुक्त होशील||८०||                                                                                     तुकाराम महाराज “शरीर म्हणजे मी”असे म्हणणे सोडणे चांगले,आणि स्त्री-पुत्रांनासुद्धा ‘आपले” मानू नका. जीव,“शरीर म्हणजे मी असे समजतो” हे जीवाचे असे म्हणणे बरोबर नाही.जीव हा परमात्मा याचे प्रतिबिंब आहे,म्हणजेच तो परमात्मा याचा आहे. कारण जीवाला मी नेहमी असावेसे वाटते ही त्याची भावना सत्य आहे.ज्या शरीराला मी आणि शरीरसंबंधी माझे समजतो ते शरीर आणि शरीरसंबंधी नेहमी आहेत का?”नाही” हे त्याचे उत्तर त्या जीवकाडूनच येते.“नाही” हे उत्तर त्या जीवाकडून येते, तर त्या जीवाने त्या शरीराला “‘मी “असे म्हणावे का?तसेच “शरीरसंबंधीला माझे “म्हणावे का ? जीव तर असे म्हणतो, कारण जीव विवेक करत नाही — विवेक म्हणजे सार आणि असार याचा विचार करणे, सार म्हणजे घेण्यासारखे -सुखस्वरूप असणारे  आनंदरूप असणारे होय. असार म्हणजे दु:ख स्वरूप असणारे होय. हा विवेक फक्त मनुष्य शरीरातच करता येतो, अन्य शरीरात करता येत नाही . म्हणून जीवाने मनुष्य शरीरात आल्यावर हा विवेक संत -महात्मा यांच्या सत्संगात अवश्य करावा.यासाठी मनुष्य देह दिलेला आहे, पण जो जीव विषयात -संसारात आसक्त झालेला आहे,तो जीव विषयांचा -संसाराचाच विचार करतो, त्यामुळे त्याचे जीवनातील तात्पुरते सुख व कायमचे दु:ख जात नाही. जो जीव संसारात असतो पण आसक्त नसतो, तो जीव संसारात असूनही आसक्त नसल्यामुळे ज्ञान मार्गात असल्यामुळे तो कायामचे दु:ख घालवण्याचा प्रयत्न करतो व प्रयत्न केल्यामुळे त्याचे कायमचे दु:ख जाते व कायमचा सुखरूप होतो .वैराग्य रसात आनंद आहे:– वैराग्य म्हणजे त्याग होय .त्याग म्हणजे देणे होय. वास्तविक भोगत आनंद नसून त्यागात आनंद आहे.आपल्या दैनंदिन जीवनाची सुरवात त्यागातून दररोज होत असते. इतरांना अगोदर देऊन मग आपण भोगण्यात आनंद वाटतो म्हणून जीवाने वैराग्याचा अभ्यास अवश्य करावा वैराग्याशियाय ज्ञान अनुभवला येत नाही म्हणून वैराग्य-रसात आनंद मानून भक्ती करावी .हा संसार क्षणभंगुर आहे.||१||                                                                                                                                                                                |                                     क्षणभंगुर हे जाय न कळता ।ग्रास गिळी सत्ता नाही हाती ।।३।।तुकाराम महाराज ।।  |                                      एवं सुतोक्तिवशतोsपि गृहं विहाय यातो वनं स्थिरमतिर्गतषष्टिवर्ष: |                                                                           |                                  युक्तो हरेरनुदिनं परिचर्ययासौ श्रीकृष्णमाप नियतं दशमस्य पाठात् ||८१||                                                                                                              अर्थः----हे नारदा,याप्रमाणेंआपल्या पुत्रानें(गोकर्णाने)केलेल्याच उपदेशाच्या योगानेंच गृहाचा त्याग करून,ज्याच्या वयाची साठ वर्षे निघून गेली आहेत असा तो आत्मदेव ब्राहमण,बुद्धी स्थिर करून  वनांमध्ये निघून गेला आणि तेथें श्रीहरीची सेवा करण्याविषयीं लागून तो खरोखर प्रतीदिवशी दशमस्कंधाचा पाठ करून श्रीकृष्णाचे सानिध्य पावला||८१||                                                                                                                                                भावार्थ:---असे नेहमी मानून केवळ वैराग्य-रसात आनंद मानून भगवंताची भक्ती करा.नेहमी धर्माचा आश्रय करून राहा.सर्व लौकिक व्यवहाराचा त्याग करा.साधू–-संताची सेवा करा.भोगलालसाला जवळही येऊ देऊ नका. दुसऱ्यांच्या गुण-दोषांचा विचार करणे तत्काळ सोडून देऊन आणि भगवतसेवा व भगवंताच्या कथांचा नित्य आनंद लुटा.याप्रमाणे पुत्राच्या उपदेश ऎकुन आत्मादेवाने घर सोडून आश्रमात गेला.आश्रमात सेवा करून-श्रवण करून त्याने भगवंताची प्राप्ती करून घेतली—परमात्म्याचा अनुभव घेतला. .त्याप्रमाणे आपणही घरादारांचा त्याग करून आश्रमात राहून संत---महात्मा यांच्या मुखातून शात्र ऐकून ज्ञान प्राप्त घ्यावे व परमात्माचा अनुभव घ्यावा.यातच आपले—सर्व जीवांचे परमहित आहे.यासाठी सत्संग करावा—करावा—करावा.||८१||          |याप्रमाणे पद्मपुरणाच्या उत्तर खंडातील श्रीमद्भागवतमहात्म्यामध्यें विप्रमोक्ष निरुपणनामक हा चवथा[४] ऐक्याऐंशी(८१)अध्याय समाप्त झाला श्री सद्गुरूचर्णार्पणमस्तु ||श्रीकृष्णार्पणमस्तु||                                                                                            --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|५---          २---श्रीमद्भागवताचे फळ---परम---हित---फायदा--- [२---धुंधुकारीचा प्रेतयोनीत जन्म आणि तीतून उद्धार]                                --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                                            |                  पितर्युपरते तेन जननी ताडिता भृशम् | क्व वित्तम् तिष्ठति ब्रूहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ||१||     अर्थः---सूत म्हणाला--- हे शौनका,पिता मरण पावल्यावर त्या धुंधूकारीनें आपल्या मातेस पुष्कळ मार देऊन म्हणाला--द्रव्य कोठें आहे ते सांग,नाही पेक्षां लत्ताप्रहर करून ठार मारोन टाकीन ||१||                                                                                                      भावार्थ:---धुंधुकारी हा व्यसनाधीन होता,त्यामुळे तो दुर्वर्तनी होता.वडिलांच्या मृत्युनंतर आपल्या आईस पुष्कळ मारले व विचारले की,”धन कुठे ठेवले आहे?त्या धनाची मला अत्यंत गरज आहे.ते धन मला दे.”आईने त्याला धन दिले नाही,कारण तो व्यसनी होता.अखेर धुंधूकारीने धमकी दिली की,”तु जर मला धन न दिले तर तुझा प्राण घेऊन गतप्राण करून टाकीन”धुंधुकारीने आपल्या जन्म देणाऱ्या आईविषयी घेतला,यास कारण काय आहे ? या कारणांचा जर आपण विवेक—विचार केला तर आपणास असे दिसून येते की,धुंधुकारीस विवाहित असलेल्या अनुकूल पत्नीचा त्याग करून ज्या केवळ धनावर प्रेम करणाऱ्या असून धुंधुकारीवर प्रेम करणाऱ्या नव्हत्या अशा स्त्रियांच्या आसक्तीत मोहित झाला होता.असे असले तरी धुंधुकारीसमात्र असे वाटत होते की,त्या स्त्रियां माझावरच[धुंधुकारीवरच]प्रेम करत आहेत.असा भ्रम होण्याचे कारण धुंधुकारीचा असलेला त्या स्त्रियांवर असलेला मोह होय.मोह जो करतो त्याला कळत नसतो,तर जे त्याचे आत्मियतीचे असतात,त्यांनाच कळत असतो.असे असले तरी हा मोहित मनुष्य जे आत्मीयतेचे असतात,त्यांचे ऐकत नसतो.त्यांचे खरे न वाटता ज्यांना मोहित[स्त्रियां] झाला,त्यांचेच खरे वाटत असते.जे आत्मीयतेचे आहेत,त्यांना शत्रू समजून त्यांच्याशी प्रतिकूल आचरण करीत असतो.म्हणून आपण कोणावरही मोह करू नये,कारण मोह हा दु:खच देत असतो तर प्रेम हे सुखच देत असते.आपणास दु:ख नसावे तर सुख असावे वाटते.||१||                                                                                                                           अर्थ:---याप्रमाणें त्या धुंधुकारीच्या भाषणानें फार त्रास पावल्यामुळें व आपला पुत्र असून त्यानें असें दुःख दिल्यामुळें त्याची माता जी धुंधली तिनें रात्र झाल्यावर विहिरीमध्यें उडी टाकिली व त्याच्या योगानें ती मरण पावली ||२||        |                                   गोकर्णस्तीर्थयात्रार्थं निर्गतो योगसंस्थितः | न दुःखं न सुखं तस्य न वैरी नापि बान्धवः||३||                                                                                                                                    अर्थ:---मातापित्यांची अशी स्थिती झाल्यावर गोकर्ण हा योगधारण करून तीर्थयात्रा करण्याकरितां निघून गेला.त्याला ‘मातापिता मरण पावल्यामुळें किंवा सर्व धन नाहीसें झाल्यामुळें’दुःख मुळींच झालें नाहीं.कारण,तो कोणाला शत्रू मानीत नसे व बंधूही मानीत नसे||३||                  भावार्थ:---भगवंत महाभारताच्या युद्धाच्या प्रसंगात अर्जुनाला असे म्हणतात की----------------------                                                                                                                                  |       यो न ह्रश्यति न द्वेष्टि न शोचति न कांक्षति ।शुभाशुभ परित्यागी भक्तिमान्य:स मे प्रिय:।।१२--१७।।गीता।। जो आनंदी होत नाही व दु:खी ही होत नाही,अनुकूल व्यक्तीचा वियोग झाला असता दु:ख करीत नाही.अनुकूल प्राप्तीची इच्छा करत नाही.असा जो चांगले आणि वाईट कर्मांचा त्याग करतो.तसेच भगवंतांवर सर्द्ध--विश्वास ठेवतो,तो मला प्रिय आहे.|१२|१७|  श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून आपल्यास सांगतात की-------------------------                                                                                                                             ।                        जो आत्मलाभसारिखे । गोमटे कांहीचि न देखे । म्हणोनि भोगविशेखें ।हरिखेंजेना।।ज्ञानेश्वरी ।।                                                                                           ज्याला आत्मलाभ झाला,त्याला त्या आनंदामुळे त्या व्यतिरिक्त चांगले असे कोणतेच दिसत नाही.तो विषयांच्या भोगाच्या उच्चाराने सुखी न होता दु:खी होतो.म्हणून आपली—जीवांची धारणा अशीच व्हावी,तर आपण पारमार्थिक आहोत,अन्यथा नाहीत.||                                                                                                                                                     श्रीसंत एकनाथ महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की----------------------------------                                                                                                   |         सुख दु:ख समान सकाळ जीवांचा कृपाळ । ज्ञानाचा उदबोध भक्तिप्रेमाचा कल्लोळ ।।१।।एकनाथमहाराज|| सुख—दु:ख हे ज्ञानी पुरुष्यास सारखेच वाटतात,कारण ते भक्तीच्या प्रेमात रममाण झालेले असतात.||१||एकनाथ—महाराज   |                             धुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत्पन्चपण्यवधूवृतः | अत्युग्रकर्मकर्ता च तत्पोषणविमुढधीः||४||                                                                                                                                                         अर्थः---इकडे धुंधुकारी,पांच वेश्या बाळगून घरांतच राहूं लागला.तो त्याचे पोषण करण्याकरितां मुर्खबुद्धि होऊन[अविचाराने] मोठमोठी भयंकर कृत्यें करीत असे.||४||                                                               भावार्थ:---धुंधुकारी हा वेश्यासह घरात राहू लागला.वास्तविक वेशां या धन कमावणे हा त्यांचा उद्ध्येस असतो,तर प्रेम देणे त्यांचा मुळीच उद्धेस नसतो.भोगासाठी पैसा लागत असतो.पैसा मिळवण्यासाठी तो क्रूर कर्मे करू लागला,अधर्माने धन कमवू--मिळवू लागला.क्रूर कर्म असता धुंधुकारीस कोणी पकडून शिक्षा करेल असे वाटत नसे किंवा धुंधुकारीस हे कृते करीत असतांना अपमान होत असेल असेही वाटत नव्हते.धुंधुकारी हा फक्त स्त्रियांत मोहित झाला होता असे नव्हे तर शब्द,स्पर्श,रूप,रस,गंध या पांचही विषयांत आसक्त झाला होता.आपणही स्त्रियांत मोहित न होता,शब्द,स्पर्श,रूप,रस व गंध अशा कोणत्याही विषयांत आसक्त होऊ नये. आपण एका किंवा सर्व विषयांत आसक्त झालोत तर आपली अधोगती झाल्याशिवाय राहणास नाही,असे निश्चितच आहे. म्हणून आपण सत्संग करून  जीवन व्यतीत करावे.यातच आपले परम—हित आहे.||४||                                                                                   अर्थः---एकेंवेळीं त्या दुष्ट वेश्या त्याच्याकडे अलंकार मांगू लागल्या तेव्हा तो कामांध झालेला धुंधुकारी,‘अशा वाईट कृत्यानें’आपणास मृत्यू प्राप्त होईल हें मनांत न आणितां त्यांचे दागिने मिळविण्यांकरितां’ घरांतून निघालां ||५||              भावार्थ:---वेश्या या धनाची---अलंकाराची मागणी करत असतात.एकी दिवशी वेश्यांनी त्याला सोन्याच्या दागिन्याची मागणी केली,म्हणून तो कामांध म्हणजे जो स्त्रियांत—विषयांत आसक्त झालेला,त्यांच्या मागण्यांची पूर्तता करण्याकरिता चोरी करण्याकरिता घराच्या बाहेर पडला.आपण—जीवांनी मात्र वेश्यांत—विषयांत आसक्त होऊ नये,कारण विषयांची पूर्तता—पूर्णता कधीच होत नाही.”जो कधीच पूर्ण होत नाही,त्यास “विषय” असे म्हणतात”.स्त्रियांत—विषयांत आसक्त होऊ नये.त्यामुळे धुंधुकारी चोऱ्या करण्याकरिता रात्री घरातून बाहेर पडला. ||५||                                                                                                                        अर्थः---आणि द्रव्य,वस्त्रें व कांही अलंकारवगैरे जिकडे सांपडतील तिकडून हरण करून पुःन घरीं परत आला आणि त्यानें त्या वेश्यांस ते सर्व दिलें|||६||                                                                अर्थः---त्या धुंधुकारींने,पुष्कळ द्रव्याची रास आणलेली पाहून रात्र होतांसत्या वेश्या स्त्रियांनी विचार केला कीं-हा (धुंधुकारी) दररोज चोरी करितो.यास्तव राजा याला पकडून घेऊन जाईल ||७||                                                                                                                                            भावार्थ:---धुंधुकारीने पुष्कळ धन व सोने चोरून आणून त्या वेश्यांच्या स्वाधीन केले.एक ना एक दिवस याची चोरी उघडकीला येईन,त्यामुळे त्याला पकडतील व त्याच्याबरोबर आपल्यालाही पकडतील.या भीतीच्या पोटी यातून बाहेर पडण्याचा कांही तरी मार्ग काढावा असे त्यांना वाटले.||७||                                                                                                                                         अर्थ:---आणि त्याच्याकडे द्रव्य असेल हिरऊन घेऊन तो राजा पुनः यास खरोखर मारून टाकील यांत संशय नाही.राजा जर मारणार आहे तर माग त्या द्रव्यांचे संरक्षण करण्याकरितां आम्हीच कां याला गुप्तपणें मारुं नये ? मारून टाकावें;हेंच योग्य असे त्यांना वाटले. ||८||                भावार्थ:---शासनकर्ता धुंधुकारीला पकडेल व त्याच्याबरोबर आपणासहि पकडून तुरुंगात टाकील व मृत्युदंडाची शिक्षा दोघानांही करेल,त्याच्याबरोबर  असाही  त्यांनी विचार केला की,त्यापेक्षा याला आपण मारून टाकू.यामुळे आपले धन आपणास राहील व तुरुंगही मिळणार नाही.वेश्या अशा स्वार्थी असतात,धोकेबाज असतात.धनासाठी इतरांचा प्राण घेण्यास मागेपुढे पाहत नाहीत,कारण त्यांचे प्रेम व्यक्तीवर नसून धनावर असते.याकरिता मनुष्यांनी स्त्रीवर विश्वास अजिबात ठेऊ नये.स्त्रीची संगत करू नये.फक्त विधिवत जी लग्नाची जी स्त्री आहे तिचाच स्वीकार करवा.जी स्त्री विधिवत नसते,ती स्त्री अविश्वासू,धोकेबाज,स्वार्थी,कृतघ्न असते.म्हणून अशा स्त्रीची संगती करू नये,असे शात्रही सांगते व जगाकडे पहिले तर असे आपणास जगात अनेक उदाहरणे दिसून येतात.||८||                      |                पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युमुपचक्रमु: | त्वरितं न ममारासौ चिन्तायुक्तास्तदाभवन् ||१०||        |                               अर्थ:---तर आतां असें करावें कीं--या धुंधुकारीला मारून व याचें द्रव्य आहे तें घेऊन कोठेंतरी (पत्ता न लागेल अशाठिकाणी)निघून जावें म्हणजें झालें,हें नारदा,याप्रमाणे त्या वेश्यांनी निश्चय करून रात्रीं तो निजला तेव्हां त्याला दोऱ्यांनी घट्ट बांधून व गळ्यास फांस घालून त्याला मृत्यू येईल असे उपाय करण्यास आरंभ केला;परंतु तो लवकर मरण पावेना म्हणून त्या फार चिंताक्रांत झाल्या ||९—१०||||                                                                                                                                       |             तप्तान्गारसमुहांश्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः | अग्निज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः||११||                                                                                                                                 भावार्थ:---वेश्यांनी अनेक प्रयत्न करून त्याला जिवंत जाळले.धुंधुकारीला किती वेदना झाल्या असतील.किती दु:ख झाले असेल.वेश्यांना त्याची दया आली नाही.कारण त्या वेश्या त्याच्या नव्हत्या,तर त्या वेश्या धनाच्या--- होत्या,धन तर त्यांना मिळाले होते.आता त्यांना धुंधुकारी प्रतिकूल वाटू लागला,कारण त्याच्यातला दोष त्यांना दिसू लागला.ज्यावेळेस जीव त्यांच्या—विषयात आसक्त होतो,त्यावेळेस त्यांच्या बोलण्याने,सौंदर्यांने--रूपाने,नेत्रकटाक्षाने आसक्त होतो.आसक्त करून त्याचे धन लुटणे हा त्यांचा—स्त्रियांचा  मुख्य उद्धेस असतो.पण मनुष्यांच्या असे लक्षात येत नाही.त्याला वाटते की या स्त्रिया माझ्यावर प्रेम करत आहेत.जीव लावत आहेत,त्यांच्या जीवापेक्षा माझी काळजी घेत आहेत.हा केवळ पुरुषांचा भ्रम असतो.या भ्रमामुळे त्यांच्यात आसक्त होतो.म्हणून आपण अशा प्रकाराच्त पडून आसक्त होऊ नका.असे कळून आसक्त झालोत तर जीवनभर दु:खच भोगावे लागणार यात तिळमात्रही शंका नाही.आपणच नाही तर आपली विधियुक्त पत्नी,मुले—बाले,आई—वडील---सर्व कुटुंब यांना दु:खे भोगत जीवन जगावे लागेल.म्हणून याचा जो परिणाम होणार आहे,तो म्हणजे निषिद्ध कर्मांचा—पापात्मक असलेला,तो फक्त जो आसक्त झालेला आहे त्यासच व ज्या स्त्रियांनी विश्वासघात केलेला आहे त्याच स्त्रियांनाच भोगावा लागेल,इतारांना मुळीच नाही.||११||                         |                               आहारो द्विगुणा स्त्रीणाम लज्जाचापि चतुर्गुणा|                                                                                                                          |                                         साहसं षड्गुणम चैव कामश्चाष्ट गुणास्मृता।।शतकत्रय||                                                                                           |     आहार स्त्रीचा दुप्पट असतो.लज्जा चारपट असते,धैर्य सहापट असते,काम हा आठपट असतो.।।शतकत्रय                                                                                       अर्थ:---नंतर त्यांनी लाल झालेले पुष्कळसे निखारे आणून त्याच्या मुखांत घातले.तेव्हा तो धुंधुकारी,अग्नीच्या ज्वालेपासून झालेल्या अतिशय दुःखाने व्याकूळ होऊन मरण पावला||११||                                                                                                                                           |          आहारो  द्विगुण: स्त्रीणां लज्जाचापि चतुर्गुणा | साहसं षड्-गुणंचैव कामाश्चाष्ट गुण: स्मृत:  ||   |           भावार्थ:--- “पुरुषापेक्षा स्त्रीचा आहार हा दुप्पट,लज्जा चारपट,धैर्य सहापट व काम आठपट अधिक असते.” म्हणून धुंधुकारीला जिवंत जाळून मारून टाकले.पुरुष असे कार्य करू शकत नाही.असे अनेक उदाहरणे व्यवहारात आपण ऐकून आहोत. स्त्रीवर पतीचे—आई—वडिलाचे व   समाजाचे बंधन अधिक असल्यामुळे त्या आपल्या—इच्छा व्यक्त करू शकत नाहीत.असे असले तरी पण चेहऱ्यावर त्या कामाचा परिणाम दिसून आल्याशिवाय राहत नाहीत.असे “शतकत्रय”या ग्रंथात सांगितलेले आहे.||११||                                                                                                                                                      |                                   तं देहं मुमुचुर्गर्ते प्राय: साहसिक: स्त्रिय: |  न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापीदं तथैव च ||१२||                                          अर्थ:---नंतर त्या वेश्यांनी,तो त्याचा देह गर्तांत (खड्यांत)टाकिला.हे नारदा,स्त्रिया ह्या बहुतकरून मोठ्या साहसी असतात.पहा--धुंधुकारीला मारिलें हें त्यांचे गुप्त कर्मं कोणालाही समजलें नाहीं.एवढे साहस स्त्रीत दिसून येते. ||१२||                                                                                                                                     भावार्थ:---त्या धुंधुकारीस जिवंत जाळून मारले,खड्ड्यात पुरून टाकले.एवढे कार्य केले,कोणाच्याही लक्षात येऊ दिले नाही.एवढे साहस स्त्रीतच दिसून येते,पुरुष एवढे साहस करू शकत नाही.म्हणून पुरुषांनी स्त्रियांपासून सावध राहून जीवन व्यतीत करावयास पाहिजे.||१२||                                                                                                                                                                                                                                               अर्थ;---नंतर जेव्हां लोकांनी ‘धुंधुकारी कोठें आहे’ म्हणून’विचारिलें तेव्हां त्यांनी सांगितले की तो आमचा प्रिय धुंधुकारी द्रव्याच्या लोभानें व्याप्त झाल्यामुळें कोठें दूरदेशी गेला आहे;या वर्षी लवकरच येईल ||१३||                                                                                                                                                भावार्थ:---लोक—समाज--शेजारी त्यांना विचारात की.”धुंधुकारी कोठे गेला आहे” ? तर त्या लोकांना सांगत की,पैसा प्राप्त करण्याकरिता परदेशी गेलेला आहे.त्यामुळे ते लौकर येणार नाहीत.कधी कधी येतात व ताबोडतोब पहाटेच निघून जातात,ते फार व्यस्त आहेत.||१३||            |          स्त्रीणां नैव तु विश्वासं दुष्टानां कारयेद बुध: । विश्वासे य:स्थितो मूढ: स दु:खे::परिभूयते ।।१४।।    अर्थ:---सनत्कुमार म्हणाले:---हे नारदा,विचारशील पुरुषानें स्त्रियांचा विश्वास करूं नये;त्यांतून दुष्ट (त्या वेश्यांसारख्या)असतील त्यांचा तर मुळींच करूं नये.जो मूर्ख,त्याचा विश्वास धरून राहतो तो दुःखांनी पराभव पावतो.||१४|| भावार्थ:---भगवंत महाभारताच्या युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुनाला म्हणतात की------------------------------                                                                                                                                               ।                          काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।                                                                                                                   |                  महाशनो महापापमा  विद्ध्येनमिह वैरिणम ।।गीता—३—३७।।                                                                                                   हा काम आणि हा क्रोध रजोगुणापासून निर्माण होतात.हे महान शत्रू,महान पापी,महान भक्षक व तिन्ही लोकांचे--देव,दानव व मानव यांचे शत्रू आहेत.||गीता—३—३७--||                                                                                श्रीसंतज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून म्हणतात की-----------------------------                                                                                                                                               |           हे ज्ञाननिधीचे भुजंग । विषयदरीचें वाघ ।भजनमार्गीचे मांग । मारक जे ।।ज्ञानेश्वरी ||३-३७-२४१||                                                                                   कामक्रोधरुपी साप ज्ञानरूपी धनावर बसेलेले आहे,त्यामुळे ते ज्ञानाला प्रतिबंध करतात,तसेच तेच--कामक्रोध विषयरूपी गुहेतील वाघ आहेत,आणि ते--कामक्रोध भक्तीच्या मार्गातील घात--नुकसान करणारे मांग आहेत.अहितकरणारे आहेत--दु:ख देणारे  आहेत. ज्ञानेश्वरी—||३—३७—२४१||                                                            ।याचा` पहिला कुरुठा इंद्रिये । एथुनि प्रवृत्ती कर्मातें विये । आधी निर्दळूनि घाली तिये । सर्वथैव ।।ज्ञानेश्वरी।।३-४१-२६८||                                या कामक्रोधाचे मूळस्थान इंद्रिये आहेत.इंद्रीयापासून कर्म तयार होते.म्हणूनच इंद्रियांना आपल्या--जीवाच्या  ताब्यात ठेवावे.इंद्रियांची जशी ओढ असेल,तसे वागले तर जीवास दु:खास पात्र व्हावे लागते.ज्ञानेश्वरी||३—४१—२६८||                                                                                                                                                                                                              |                                   सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवर्धनम् |                                                                                                    |                                    ह्रदयं क्षुरधाराभं प्रिय: को नाम योषिताम् ।।१५।।  

अर्थः---अरे,ज्या स्त्रियांचे संभाषण अमृतासारखें मधुर असल्यामुळें कामी पुरुषांना रसवर्धक असतें त्यांचे ह्र्दय वस्त्राच्या धारे सारखें तीक्ष्ण (कठोर)असतें अशा त्या स्त्रियांना प्रिय असा कोण बरें आहे ? कोणी नाहीं.||१५||                                                                                                                                                   भावार्थ:----वेश्या असणाऱ्या स्त्रीया यांची वाणी--शब्द अमृताप्रमाणे असतात,पुरुषांच्या हृदयात—अंत:करणात प्रेम उत्पन्न करतात,परंतू त्यांचे ते प्रेम पुरुषावर नसते,तर ते प्रेम पुरुषाजवळ जवळ जो पैसा असतो,म्हणजे “पैसा मिळण्यासाठी” पैसा यावरच प्रेम असते.परंतू त्या पुरुषास वाटते की,"त्यांचे माझ्यावरच प्रेम आहे"असे त्या पुरूष्यास—समजूत असते.पुरुषाजवळील पैसा,धन संपल्यावर त्या वेश्या या पुरुषास विचारीत नाहीत,तेव्हा याला पश्चाताप होतो, व खरी परिस्थिती कळते.आता कळून थोडाफार उपयोग होतो,पण पाहिजे तेवढा उपयोग होत नाही,कारण आतापर्यंत त्याचे सर्व धन हरण—आपल्याकडे घेतलेले असते.यापुढे तरी त्या पुरुषाने सावध होऊन राहिले तरी बरे होते.अशा स्त्रीयांना फक्त धनच प्रिय असते,याचा विचार पुरुषांनी  अवश्य करावा---करावा—करावा.आपण यांचे उदाहरण आपल्या दृष्टीपुढे ठेऊन होणे विवेक—विचार करून सावध हिताचे असते.||१५||                                                                                                                                                                                                                                                                               |                        संहृत्य वित्तं ता याताःकुलटा बुहभुर्तुकाः  | धुन्धुकारी बहुवाथ महान् प्रेतः कुकर्मतः||१६||                                                                                                                                                अर्थ:---नंतर पुष्कळ पति असलेल्या त्या छिनाल स्त्रिया,त्यांचे सर्व द्रव्य लुटून निघून गेल्या.इकडे धुंधुकारी,मरण पावल्यावर वाईट कर्माच्या योगानें तो मोठें भूत बनला गेला. ||१६||                                                                                                                       भावार्थ:---धुंधुकारीची ती सर्व संपती घेऊन त्या वेश्या अन्य ठिकाणी राहण्यासाठी गेल्या,कारण पुन्हा तपास कार्यात आपणास पकडतील,या भीतीने अन्य ठिकाणी त्या राहण्याकरता निघून गेल्या व आनंदात राहून अन्य पुरुष्यांना आसक्त करू लागल्या.पण धुंधुकारी हा भूत योनीस गेला,कारण चोऱ्या करत असतांना अनेक जीवांचा त्याने प्राण घेतला होता.”आपणहून स्वत: प्राण देणारा व दुसऱ्यांचा प्राण घेणारा व मृत्यू पावत असतांना धनांत वासना राहणारा असे, भूतयोनीस जातात.म्हणून आपण आपला प्राण देऊ नये व इतरांचा प्राण घेऊ नये व प्राण निघून जातेवेळेश धनात वासना ठेऊ नये--त्या घटनेस प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष कारणीभूत होऊ नये--झाल्यास भूतयोनीस प्राप्त होऊन फार दु:ख भोगावे लागतात.आपण—जीवांनी शरीरातून अंतकाळी प्राण जातेवेलेश भगवंतांचा नामोच्चार—निष्काम भक्तीचा विचार—निर्गुण—निराकार जो परमात्मा यांच्या स्वरूपाचे चिंतन—“मी ब्रह्म आहे”    असा निश्चय करत—करत शरीराचा—प्राणांचा त्याग करावा.कमीत—कमी आपण कोणताही अपराध करू नयेच,व प्राण घेण्याचा व देण्याचा अपराध तर करूच नये,असा निश्चय करून जीवन जगावे. ||१६||                                                                                                                                      अर्थ:---वायुचें रूप धारण करणारा ते प्रेतरूप धुंधुकारी कधीं थंडी व कधीं उष्णता यांच्या योगानें अतिक्लेश पावोन भक्षण करण्यास कांही न मिळाल्यामुळें व तृषा लागल्यामुळें ‘हा दैवा आता काय करूं ?’ असा वारंवार विलाप करीत निरंतर दशदिशांमध्ये धावूं लागला परंतु कोठेहि त्याला आश्रय मिळाला नाहीं.नंतर कित्येक दिवसांनी गोकर्णास,धुंधुकारी मरण पवला असें लोकांकडून समजलें||१७-१८|| भावार्थ:---मनुष्यरूपी स्थूल शरीर सुटल्यानंतर मृत्यू लोकातच भूत योनीस प्राप्त झाला.त्याला त्यावेळेस यम—दूत नेण्यास येत नसतात,तर मृत्यू—लोकातच  भूत योनि प्राप्त होत  असते.भूत योनीत वायू व आकाश या भूतांचे प्रबाल्ये अधिक असते,व इतर तीन भुते किंचित असतात.भूत योनीच्या शरीरास पृथ्वीवर अन्न—पाणी प्रत्यक्ष दिसते,पण त्या अन्न—पाण्याचा भोग घेता येत नाही.त्यास तहान—भूक लागते व ते न मिळाल्यामुळे अत्यंत कष्ट—दु:ख भोगावे लागते.आपण मनुष्य--देहात असतांना पाणी किंवा अन्न मिळण्याकरिता किंचित उशीर झाला तर किती यातना—दु:ख होते,याचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.भूत योनीत तर कित्येक दिवस—कित्येक महिने—कित्येक वर्षे अन्न—पाणी मिळत नाही.अशा प्रसंगी किती कष्ट होत असतील,या घटनेची फक्त कल्पना केली तर काय चित्रे दिसते व किती दु:ख होते ! त्या भूतांना तर कल्पना आहे कि प्रत्यक्ष तसा प्रसंग भोगावायाचा आहे.म्हणून आपण जीवन जगत असतांना कितीही कष्टमय—दु:खमय प्रसंग आला तरी,आत्महत्या करू नये किंवा इतरांचा प्राण घेऊ नये.प्राण देण्याचे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष कारण होऊ नये.आपल्या शरीराचा आपण होऊन त्याग करू नये व इतर जे प्राणी—मानव असोत असे भूचर किंवा प्राणी-शेळी—बोकडा--मेंढी—मेंढा,कोंबडा—कोंबडी,गाय—बैल—हरीण—हरण किंवा जलचर प्राणी—असोत किंवा खेचर—आकाशात भ्रमण करणारे असोत,त्यांचा प्राण घेण्यास प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष कारण होऊ नये.याचा अर्थ असातोकी,मानवांनी कोणत्याही प्राण्यांचा मांसाहार करू नये,तर फक्त शाकाहारच सेवन करावा.जसा आपला जीव आपणास प्रिय आहे,त्याप्रमाणे प्रत्येकास आपला जीव प्रिय असतोच—असावयास पाहिजे. ”आपल्या इच्छेवरून इतरांच्या इच्छेची—भावनेची कल्पना करून,त्यानुसारच आचरण करावे.यासच “मानवता स्वधर्म” असे म्हणतात.” मानवांनी मानावांसाराखेच आचरण करावे व इतर प्राण्यांनी इतर प्रण्यांसारखेच आचरण करावे.उदा—गाय किंवा बैल पाणी कसे सेवन करतात ? मानव—प्राणी--स्त्री किंवा पुरुष किंवा पशु--प्राणी—गाय किंवा बैल हे ओठाने पाणी पेतात.हे दोघेही  मानव—प्राणी व पशु—प्राणी हे ओठांनेच पाणी सेवन करतात.याचा अर्थ असा होतो कि या दोघांनी वनस्पतीचाच आहार सेवन करावा.असा नियम असला तरी,या दोघांतील कोण नियमांचे पालन करतो ? ज्या मानवांना ईश्वरांनी वेशेष बुद्धी दिलेली आहे,त्यांनीच नियम पाळावाच कि ज्या पशु--प्राण्यांना विशेष बुद्धी न देता सामान्य बुद्धी दिलेली आहे,त्यांनी नियम पाळावा ? आपण मानव—प्राणी व पशु—प्राणी यांचा विचार केला तर असे दिसून येते की,मानव—प्राणी या नियमांचे पालन न करता नियमबाह्य आचरण करीत आहेत व पशु—प्राणी या नियमांचे १०० % पालन करीत आहेत.म्हणजेच मानव—प्राणी नियमांचे पालन न करता,पशु—प्राणीच नियमांचे पालन करीत आहेत.म्हणून मानव—प्राण्यांनी वेवेक—विचार करून आहार कोणता सेवन करावा ? यासाठी संत—महात्मा यांचा सत्संग करून निर्णय घेऊन त्यानुसार आचरण करावे.मानव—प्राणी यांनी सत्संग केला असता असे कळेल की,जे ओठांनी पाणी सेवन करतात,त्या वर्गांत आपण—मानव—प्राणी समाविष्ट आहे व जे प्राणी जीभीने चाटून पाणी पितात त्या वर्गात आपला समाविष्ट नाही.म्हणून  आता कळल्यानंतर वनस्पतीचा—शाकाहारच सेवन करावा,तर मांसाहार सेवन करू नये.कारण ज्या प्राण्यांना वनस्पतीचा—शाकाहार आरोग्यवर्धक आहे,त्यांना ओठाने पाणी सेवन करावे असा नियम केलेला आहे व ज्यांना मांसाहार सेवन करण्याचे विधान आहे,त्यांनी जीभीने चाटून पाणी सेवन करावे असे विधान सांगितले आहे. म्हणून आपण मानव—प्रांनी यांनी आपल्या विधानान वनस्पती शाकाहारच सेवन करावा,कारण तो आरोग्यवर्धक व नियमानुसार आहे.                                       जे प्राणी जीभीने चाटून पाणी सेवन करितात—पितात,त्यांना मांसाहार सेवन करण्याचा अधिकार आहे व जे प्राणी ओठाने पाणी सेवन करितात-–पितात त्यांना मांसाहार करण्याचा अधिकार मुळीच नाही तर फक्त वनस्पतीचाच आहार सेवन करण्याचा अधिकार आहे.याची अखिल मृत्यू—लोकांतील मानवांनी आपापल्या विवेक—बुद्धीने—विचार करून निर्णय घ्यावा.तो मानव मृत्यू लोकांत कोठेही राहणारा असो,कोणीही असो.यासाठी फक्त—फक्त—फक्त मानवांचे-मानवांचे—मानावांचेच शरीर असावे.अन्य कांहीही असो किंवा नसो.||१८||                                                                                          अर्थः---तेव्हां गोकर्णाने,तो अनाथ आहे असा विचार करून गयेमध्यें त्याच्या मुक्तीकरीता गयाश्राद्ध केलें.तदनंतर तो गोकर्ण,ज्या ज्या तीर्थाचे ठिकाणी जात असे तेथें तेथें श्राद्ध करीत असे ||१९||                                                                                                             भावार्थ:---गया ठिकाणी पितरांच्या नावाने श्रद्धाकर्म केले तर पितरांना चांगली गती प्राप्त होते.अनेक तीर्थावर धुंधुकारीच्या नावाने श्रद्धा कर्म केले तरी पण त्यास चांगली गती प्राप्त झाली नाही.कारण त्याने फार अत्याचार–अन्याय—परधर्म केला होता व त्यामुळे तो भूत योनीस प्राप्त झाला होता.म्हणून आपण—जीवांनी किंचतही अत्याचार—अन्याय—परधर्म करू नये,कारण तो दु:ख देतो.||१९||             अर्थः---याप्रमाणें फिरत फिरत तो गोकर्ण,आपल्या नगरामध्यें येऊन आपल्या घराच्या आंगण्यांत निजण्यासाठी आला त्यावेळीं रात्र असल्यामुळें गोकर्ण आल्याचें वर्तमान दुसऱ्या कोणाच्याहि लक्षांत आलें नाहीं ||२०||                                                                                     अर्थः----तो आपला बंधू गोकर्ण,तेथें निजला आहे असें जाणून तो (प्रेतरुपी) धुंधुकारी मध्यरात्रीच्या वेळी त्याला आपलें महभयंकर रूप दाखवूं लागला ||२१||                                                                                     भावार्थ:---आपला बंधू  गोकर्ण आपल्या वाड्यातच  झोपलेला आहे असे भूत योनीत असलेल्या धुंधुकारीच्या लक्षात आले.तेव्हा ते भूत आपले दु:ख सांगण्याकरिता प्रथम आपले महाभयंकर अनेक  रूप दाखवू लागले,कारण आपला बंधू गोकर्ण हा आपल्याला कांही साधन करून आपली  भूत  योनितुन मुक्तता करीन.||२१||                                                                                                         अर्थः---ते असें कीं---तो एखाद्या वेळीं बकरा होत असे;एखाद्यावेळी रेडा होत असें; कधी  इंद्रा बनत असें; केव्हां तरी अग्नि होऊन पेटत असे; व पुन एखाद्यावेळी पुरुषहि होत असें. ||२२||                                                                                                                     अर्थः---असें हें वैपरीत्य पाहून त्या गोकर्णानें,धैर्य धरून,हा कोणी तरी दुर्गतिला पोंचलेला आहे असा निश्चय करून नंतर त्यास विचारिलें, कीं----||२३||                                                                                                                                                      अर्थः---गोकर्ण म्हणाला:----अरे,रात्रीच्या वेळी अतिशय भयंकररूप धारण करणारा असा तूं कोण आहेस ? तुला अशी दशा कशामुळे प्राप्त झाली ? पिशाच आहेस ? किंवा राक्षस आहेस ? हे  आम्हांस (मला)सांग.||२४||                                                                                         अर्थः---सुत म्हणाला----- हे शौनका,याप्रमाणे गोकर्णाने विचारिले तेव्हा तो धुंधुकारी मोठमोठ्याने वारंवार रुदन करूं लागला आणि बोलण्यावीषयी अशक्य असलेल्या त्याने खुणा मात्र करून दाखविल्या||२५||                                                                                                   अर्थः---तेव्हा,गोकर्णाने आपल्या ओंजळीत पाणी घेऊन व काही मंत्रवगैरे म्हणून त्याच्यावर सेचन केले;तेणेकरून त्याचे पाप सर्व निघून जाऊन तो प्रेतरूपी धुंधुकारी बोलुं लागला.||२६||                                                 भावार्थ:---गोकर्णाने पाणी अभिमंत्रित करून त्याच्यावर शिंपडले.म्हणजे गोकर्णाने त्याच्याकडील कांही पुण्य त्याला दिले,त्यामुळे तो पुण्याच्या प्रभावाने बोलू लागला.जसे व्यवहारात पैशाची देवाण घेवाण करता येते,तसे पुण्याची देवाणघेवाण करता येते.आपणास पितरांच्या नावाने दानधर्म करून त्यांचा उद्धार करता येतो.चांगल्या गतीला पाठवता येते.म्हणून आपण आपल्या पितरांच्या नावाने दानधर्म करवा.पितरांच्या नावाने दानधर्म करणे आपले कर्तव्यच असते.आपण ते आवश्य करावयास पाहिजे.||२६||            |                         अहं भ्राता त्वदीयोस्मि धुन्धुकारीतिनामतः |  स्वकीयेनैव दोषेन ब्रम्हत्वं नाशितं मया ||२७||                                                                                               अर्थ:---प्रेतरूपी धुंधुकारी म्हणाला----हे गोकर्णा,मी धुंधुकारी या नावांचा तुझा बंधू आहे.मी आपल्याच दोषेकरून आपले ब्राह्मणत्व  नाहीसे केले.||२७||                 भावार्थ:---धुंधुकारीला आता पश्चाताप झाला,आता पश्चाताप होऊन तेवढा उपयोग आहे का ? हाच पश्चाताप मनुष्य देहात असतांना झाला असता तर त्याला त्यावेळेस कांही साधना करून त्याच्यावर भूत येण्याची वेळ आली नसती व एवढे दु:ख भोगावे लागले नसते.म्हणून जीवाला पश्चाताप हा मनुष्य देहात वेळेवर होणे अत्यंत जरुरी आहे.आपण तरी आपल्या चुकीचा वेळेवरच पश्चाताप करावा.म्हणजे कांही तरी साधन करून सुधारणा करता येते.२७||                                                                                                                                      |                    कर्मणो नास्ति संख्या मे महाज्ञाने विवर्तीनः  |  लोकानां हिंसकः सोsहं स्त्रीभिर्दु:खेन मारितः ||२८||                                                                                     अर्थ:----मी मोठ्या अज्ञानाने वागत होतो त्यामुळे माझ्या दुष्ट,कर्माची संख्या होणार नाही.पुढे लोकांची हिंसा करणाऱ्या अशा त्या मला स्त्रियांनी (वेश्यांनी)दुःख--दुःख देऊन मारून टाकिले||२८||                                                                                                           भावार्थ:----धुंधुकारी याने संत—महात्मा यांची संगत न करता,स्त्रियांची—विषयांची संगत धरली.त्याचा परिणाम असा झाला की,त्या स्त्रियांनी यास लुबाडून,त्याचा विश्वासघात करून जाळून टाकले.त्यामुळे धुंधुकारीस भूत योनी प्राप्त झाली.भूत—योनीत गेल्यानंतर तेथील दु:ख भोगत असतांना यातना असह्य झाल्यामुळे,त्याला आता पश्चाताप होऊ लागला.त्याला वाटू लागले की,मी विनाकारण इतरांना पिडा दिली.मी विनाकारण वेश्यांत आसक्त झालो.त्यांनी माझ्यावर प्रेम केले नाही तर माझ्या धनावर प्रेम केले.जिच्याबरोबर धर्मानुसार मग्न केले,तेचेच माझ्यावर प्रेम होते,पण मला कळले नाही.आता मिकारावे,असा त्यास पश्चाताप होऊ लागला.||२८||                                                                                                                                                                                                                   |                                 अतः प्रेतत्वमापन्नो दुर्दशां च वहाम्यहम् | वाताहारेण जीवामि दैवाधीनफलोद्यात् ||२९||                                                                                             अर्थः---तेणेंकरून मी पिशाचपणाला पोहोचून दुर्दशा भोगींत आहें.फळ मिळणें हें दैवाच्या स्वाधीन असल्यामुळें मी वायु भक्षण करून राहतो ||२९||               भावार्थ:---जो जीव आपणहून जीव देतो,किंवा ज्याच्यामुळे इतर जीव,जीव देतात,किंवा शरीर सोडत असतांना धनांत वासना ठेऊन प्राणांचा त्याग करितात त्यांना भुताची--योनी प्राप्त होत असते.म्हणून आपण आत्महत्या करू नये व कोणाच्या मृत्यूस कारणीभूत होऊ ने अन्त्कालाची आसक्ती धारण करू नये.जो जीव भुताच्या योनीस प्राप्त होतो,त्या जीवास पृथ्वीवरील अन्न व पाणी सेवन करू शकत नाही.भूत योनीतील जीव जेव्हा इतर योनीतील जीवाच्या शरीरात प्रेवश करील,तेव्हांच त्या जीवाने जे सेवन केले असेल,त्याचेच अन्न व पाणी हा म्हणजे भूत योनीतील जीव सेवन करतो,नाही तर हा भूत योनीतील जीव हा जीव उपाशी म्हणजे अन्न व पाण्याशिवाय राहावे लागते.आपणास अनुभव आहे कि,आपणास अन्न किंवा पाणी पिण्यास कांही कारणाने विलंब झाला तर किती दु:ख होते.या भूत योनीतील जीवास फारच काळ बाहेरच राहून जीवन जगावे लागते.त्याला अन्नपाण्याशिवाय किती काळ राहून,किती दु:ख भोगावे लागते,याची आपण कल्पनाही करू शकत नाहीत,तो जीव तर प्रत्यक्ष भोगीत असतो.यापेक्षा त्यांने जीव दिला नसता,तर त्याच्यावर ही वेळ आली असती का?मनुष्य देहात असतांना भिक मागण्याची वेळ आली तरी हरकत नाही,पण जीव देऊ नये.कारण भुताच्या योनिइतके दु:ख इतर कोणत्याही योनीत नाहीत,मनुष्य देहात असतांना असा विचार करून मनुष्य देहातील कोणाचा जीव घेऊ नये व मनुष्य देहात असतांना आपण आपला जीव देऊ नये.याचा विचार करून जीवन जगा.या विचाराचा परिणाम होण्यासाठी संत—महात्मा यांचा सहवास करून त्यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन वेदांताचे पुन्हा—पुन्हा श्रवण करा,परिणाम होईपर्यंत श्रवण करा,परिणाम होतोच.जसे एक—एक घास खा,तृप्ती होतेच,तसे श्रवण करा,परिणाम होतोच.भूत कोणाच्या शरीरात प्रवेश करते.जे जीव मांसाहार सेवन करतात,त्यांच्या शरीरात विशिष्ट काळ आणि योग एकत्र आले कि भुताचा प्रवेश होतो.विशिष्ट काळ व योग एकत्र येणे जरी आपल्या हातात---प्रयत्नात नसले तरी, मात्र मांसाहार  सेवन न करने हे मात्र प्रयत्नात आहे.म्हणून मासांहार सेवन न करता शाकाहाराचे सेवन करून,भूताने आपल्या शरीरात प्रवेश करू नये असा प्रयत्न करावा.||२९||                                                                                                                                  श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की------------------------                                                                                                                   ।               एक वेळ करी या दु:खा वेगळे । दुरितांचे जाळे नुगवूनि ।।१।।तुकाराम महाराज गाथा|| या जन्म—मरणाच्या दु:खापासून दूर करून सुखाकडे--सुखरुपतेकडे म्हणजेच पुन्हा दु:खाकडे नेऊ नको.||१||तु.म.||                                                                                                                                           |        आठवीन पाय हा माझा नवस । रात्रीही दिवस पांडुरंगा ।।२।।तुकाराम महाराज गाथा||                                                                            याकरिता  मी नेहमी आपल्या पायांचे म्हणजे अधिष्ठांचे ज्ञान प्राप्त करीन---परमात्मा यांचे ज्ञान प्राप्त करून करीन हाच माझा नवस आहे.||२||तुकाराम महाराज.||            गोकर्ण उवाच                                                                                                                                                     |                           त्वदर्थं तु गयापिण्डो मया दत्तो विधानत: | तत्कथं नैव मुक्तोSसि ममाश्र्चर्य मिदं महत् ||३१||                      अर्थः---हे दयासागरा,हे बंधो गोकर्णा,आता मला या दु:खांतून सोडीव.असें त्याचे भाषण ऐकून गोकर्ण त्याच्या बरोबर बोलूं लागला ||३०||                                      अर्थः---गोकर्ण म्हणाला------अरे,मी तुझ्यासाठी (तुझी मुक्ति होण्याकरितां) श्राद्धवगैरे विधि करून गयेंमध्यें ‘विष्णूपदावर’ पिंड दिला आहे तरी तूं आजून मुक्त कसा झाला नाहींस  ? मला हे मोठें आश्चर्य वाटतें. ||३१||                                                                               भावार्थ:---गोकर्णाने गया--क्षेत्रात धुधूकारीच्या नांवाने पिंडदान केले,दानधर्म केले,पण धुधूकरी प्रेत योनीतून मुक्त झाला नाही,कारण त्याच्याकडून चोऱ्या करत असतांना कांही जणांचे प्राण घेतले होते,म्हणून तो प्रेत--योनीला गेला होता,म्हणून गयाक्षेत्रात पिंडदान करून प्रेत योनीतून मुक्त झाला नाही.याकरिता आपण जीवन जगात असतांना कोणताही गुन्हा करू नये,पण प्राण घेण्याचा तर कोणती,कितीही वेळ आली तरी आत्महत्या करू नका—किंवा कोणाचा प्राण घेऊ नका. ||३१|| अर्थः---ज्यापेक्षां गयाश्राद्धनेंसुद्धां तुझी मुक्ति झाली नाहीं त्यापेक्षां याहून दुसरा याविषयी उपायच राहिला नाहीं.हे पिशाचा,आतां मी काय कारावें?तेच तूंच सविस्तर सांग.||३२||         अर्थः---प्रेत म्हणाला:---हे गोकर्णा,तूं जरी अशीं शेकडों गयाश्राद्धें केलींस तरी त्यांच्या योगानें माझी मुक्ति होणार नाहीं.यास्तव तूं आता दुसरा एखाद्या उपाय असेल तर त्याचा विचार करून पहा.||३३||                                                                                                 अर्थ:---असें त्याचें भाषण ऐकून गोकर्णाला मोठें आश्चर्य वाटलें आणि तो म्हणाला----,अशा शेंकडो श्रद्धांनींसुद्धां जर तुझी मुक्ति होणार नाहीं तर मग यांतून तुझी सुटका होणें फार कठीन आहें असें दिसतें ||३४||          अर्थः---हे प्रेता,आतां तूं आपल्या जाग्यावर निर्भयपणें स्वस्थ रहा.मी विचार करून तुझी मुक्ति साधणारा एकादा उपाय करितों; तूं भीति बाळगुं नकोस ||३५||                                                                                                                     अर्थः---असें  सांगतांच गोकर्णाच्या आज्ञेवरून तो प्रेतरूपी धुंधुकारी,तेथून आपल्या स्थानावर निघून गेला.नंतर गोकर्णाही त्या रात्री विचार करूं लागला,परंतु त्यास त्याबद्दल कांही उपाय सुचाला नाहीं.||३६||                                                                                               अर्थः---दुसऱ्या दिवशीं प्रात:काल होतंच गोकर्ण आला आहे असें वर्तमान ऐकून सर्व लोक, ‘त्याला भेटण्याकरितां’ मोठ्या प्रीतीने आले’ तेव्हां गोकर्णानें रात्रीं जें वर्तमान झालें होते ते सर्व त्या लोकांस . ||३७||                                                                                             अर्थः---त्या तेथें आलेल्या लोकांत शास्त्रसमुदायांचे अवलोकन करणारें असेहि कीत्येक मोठेमोठे विद्वान् योगनिष्ठ,ब्रह्माविषयीं वादविवाद कार्णारे व ज्ञानीवगैरे लोक होते परंतु त्यांनासुद्धां त्याची (प्रेताची) मुक्ति कसी होईल तें समजले नाहीं. ||३८||                                                                                                                       अर्थः---नंतर सर्वांनी मिळून त्या प्रेताच्या मुक्तीविषयी सूर्य सांगेल तेंच साधन उत्तम होय;असे ठरविलें. ’तेव्हां तो गोकर्ण तत्काळ सुर्यांच्या गतीच्या वेगाणें स्तंभन करून म्हणाला---हे जगताच्या साक्षिभूता सूर्या सांगेल तेंच साधन उत्तम होय; असे ठरविलें. ’तेव्हां तो गोकर्ण तत्काळ सूर्याच्या गतीच्या वेगाणें स्तंभन करून म्हणाला---हे जगताच्या साक्षिभूता सूर्या,तुला नमस्कार असो.तूं माझ्या बंधूकरितां, मुक्तीला हेतूभूत असलेलें साधन मला सांग.||३९-४०||                                                                                                                            |                            श्रीमद्भागवतान्मुक्ति: सप्ताहं वाचनं कुरु | इति सूर्यवच: सर्वेर्धर्मरूपं तु विश्रुतम् ||४१||                                                                                                  अर्थः---तें ऐकून सुर्य,दुरूनच स्पष्टपणें (ऐकुं येईल असें)म्हणाला कीं---हे गोकर्णा,”श्रीमद्भागवतापासून मुक्ति होते.”यास्तव तूं’ त्या श्रीमद्भागवताचा सात दिवसांत पाठ (साप्ताह)कर.||४१||                                                                                                                     भावार्थ:---सूर्यनारायण स्तुती केल्यानंतर सूर्यांनी सांगितले कि,”श्रीमद्भागवत सप्ताहविधी” करावा.श्रीमद्भागवत—शात्र हे सर्व महापापांना व भूत—योनिंनाही नष्ट करते—मुक्ती करिते.हे धर्मवचन सर्वांनी ऐकले.सर्वांना आनंद झाला.||४०-४१||                                  |                         सर्वेSब्रूवन् प्रयत्नेन कर्तव्यं सुकरं त्विदम् | गोकर्णो निश्चयं कृत्वा वाचनार्थं प्रवर्तित: ||४२||                                                     अर्थः---यापमाणें सूर्याचे धर्मरूप वचन सर्वांनी ऐकिले आणि ते सर्वजण म्हणाले---अहो,सूर्याने सांगितलेले साधन यत्न करून करावें.कारण हें करण्यास मोठें सुलभ आहे.||४२||                                                                                                                                    अर्थ:---नंतर तो गोकर्ण,निश्चय करून श्रीमद्भागवत वाचण्याकरितां प्रवृत्त झाला त्यावेळीं ते श्रवण करण्याकरितां त्या देशांतील प्रत्येक गावांतून पुष्कळ लोक त्याठिकाणी आलें.||४३||                                                                                                              भावार्थ:---आपल्या शेजारील प्रांतातील आणि खेड्यापाड्यातील अनेक लोकांना पत्रिका,दुरध्वनी,इत्यादिमार्फात निरोप करून आमंत्रित करावे.शक्य असल्यास त्यांची वाहतूक व्यवस्था,भोजन व्यवस्था,आरामव्यवस्था करावी.त्यामुळे “श्रीमद्भागवत ज्ञानदान” अधिक घडू शकतो.त्याकरिता कोणताही भेद न करता सर्वप्राणीमात्रांना कथा श्रवण करण्याकरिता सांगावे.लिंगभेद,वर्णभेद,जातीभेद,आर्थिक—भेद,  शारीरिक व्यंगभेद असा कोणताही भेद न करता सांगावे.कारण ईश्वरांचेच आपण सर्व लेकरे आहोत म्हणून श्रीमद्भागवतकथा ऐकण्यासाठी सर्वांना सांगावे---अधिक लाभ होतो.ज्यांना—ज्यांना निमंत्रण दिले ते—ते सार्वजन श्रीमद्भागवत कथा ऐकण्याकरिता सर्व आले.म्हणून आपणही जेथे श्रीमद्भागवत कथा असेल,त्याठिकाणी आवश्य निष्काम भक्ती घडण्याकरिता जावेच.||४३||                                                                                                                                                                                            अर्थः---आणि पंगु,अंध,वृद्ध व मंदवगैरे जीव होते तेहि आपआपला पापक्षय होण्याकरिता त्याठिकाणी प्राप्त झालें.हे नारदा,तेथें जो मोठा समाज जमला होता तो देवांनाही विस्मय करण्यासारखा होता.||४४||                                                                                                                     अर्थह---पुढें ज्यावेळेस तो गोकर्ण आसनावर बसून ‘श्रीमद्भागवताची’ कथा सांगू लागला त्यावेळीं तो प्रेत--रूप धुंधुकारीही,तेथें येऊन बसावयास जिकडे तिकडे जागा पाहुं लागला ||४५||                                                                                                                     अर्थः--- इतक्यांत तेथें त्यानें,सात पेरें असलेला उंच असा एक वेळू पाहिला; तेव्हां हा वायूरूपी धुंधुकारी,त्या वेळूच्या मुळातच एकछिद्र होतें त्यांत शिरून श्रवण कारण्याकरीतां बसला.||४६||                                                                   भावार्थ:---आपणही जेथे श्रीमद्भागवत कथा आहे,तेथे श्रीमद्भागवत कथा  श्रावण—भक्ती घडण्याकरिता आवश्य उपस्थित असावे,कारण त्यात आपलेच परमहित आहे.||४६||            |          वैष्णवं ब्राम्हणं मुख्यं श्रोतारं परिकल्प्य स: | प्रथमस्कन्धत: स्पष्टमाख्यानं धेनुजोSकरोत् ||४७||                                                                                                                        अर्थ:---आतां तेथें जाऊन बसण्यांचे कारण असें कीं--- वायुरूपी असल्यामुळें एकेजागी राहण्यास समर्थ नव्हता म्हणून वेळूमध्यें प्रवेश करून राहिला.नंतर गोकर्णानें,वैष्णव ब्राह्मणस मुख्य श्रोता कल्पून ‘श्रीमद्भागवताचे’ प्रथमस्कंधापासून व्याख्यान करण्यास सुरु केलें.हे नारदा,संध्याकाळ होतांच जेव्हां कथा बंद ठेविली तेव्हां तेथें एक मोठें आश्चर्य घडून आलें.||४७-४८||                                                                                                             भावार्थ:---कथा ऐकण्यासाठी कमीत--कमी एक वैष्णव मुख्य श्रोता बनवले,त्याशिवाय बाकीचे अधिकारी श्रोता नसले,तरी कांहीही हरकत नाही.कथा ऐकण्यास सर्वांना निमंत्रण दिले.कोणत्याही प्रकारचा भेद केला नाही.स्त्री--पुरुष,लहानमोठा,वयस्कर जात--पात,आश्रम,वर्ण,अवस्था असा कोणत्याही प्रकारचा भेद केला नाही.सर्व अखिल मानवांना कथा ऐकण्याची परवानगी दिली.आपणही असेच करावयास पाहिजे.कारण सर्व अज्ञानी आहेत.सर्वांचे अज्ञान जाऊन त्यांना ज्ञान व्हावे व त्यांचे परमकल्याण व्हावे.असे जो---  ज्ञानदान कर्ता आहे,त्यास पुण्य प्राप्त होऊन,त्याचे परमकल्याण होते.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत कथेचे आयोजन करून ज्ञान—दान करावे.यामुळे आपले जन्म—मरण निवृत्त होऊन इतरांचेही जन्म—मरण निवारण होण्यास कारणीभूत होउत.||४७||                                                                                                                                                                                      अर्थ:---तें असें की--सर्वलोक पहात असतां,त्या वेळूच्या सात पेरांपैकी एक मोठा कडकडाट शब्द होऊन फुटलें.तसाच दुसऱ्यादिवशीं संध्याकाळीं दुसऱ्या पेराचा भेद झाला||४९||                                                                                           भावार्थ:---- ज्या आपल्या--आभासाच्या—जीवाच्या सात अवस्था आहेत.त्यापैकी भूत--रूपी धुंधुकारीच्या सात अवस्थापैकी १--पहिल्या दिवशी १—अज्ञान:-----अज्ञान म्हणजे,ब्रह्म म्हणजे काय,याबद्दल कांहीसुद्धा माहित नसणे यासच “अज्ञान” असे म्हणतात.तो भुताचा—धुधुंकारीचा अज्ञान नावाचा दोष निवृत्त झाला.तसाच आपलाही—जीवांचा अज्ञान नावाचा दोष निवृत्त व्हावा म्हणून श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.दुसऱ्या दिवशीही २---आवरण:---आवरण म्हणजे आपल्याला—जीवाला कुटस्थरूप मुख्य आत्म्याचे—ब्रह्माचे सच्चिदानंदरूपाने भान  होऊ न देण्यास जे कारण,त्यास आवरण असे म्हणतात.या आवरणाच्या दोन शक्ती मानतात.१—एक--अभानापादक आणि २—दुसरी--असत्वापादक.या आवरणाच्या दोन शक्तीमुळे,ब्रह्माचे—आत्म्याचे भान होऊ न देणे,ते अभानापादक आवरणशक्तीचे कार्य आहे; आणि ब्रह्म नाही,असा निश्चय होणे हे असत्वापादक आवरणशक्तीचे कार्य आहे.आपणही अंत:करणपूर्वक—श्रद्धापूर्वक श्रवण केले तर अज्ञान व आवरण नावांचा दोष निश्चित--रुपाणे निवृत्त होतो.जसा भुताचा—धुधुंकारीचा आवरण नावाचा दोष निवृत्त झाला,तसाच आपलाही—जीवांचा आवरण नावाचा दोष निवृत्त होण्यासाठी श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.||४९||       |                              एवं सप्तदिनैश्र्चैव सप्तग्रन्थिविभेदनम् | कृत्वा स द्वादशस्कन्धश्रवणात्प्रेततां जहौ||५०||                           अर्थः---तिसऱ्या दिवशीं संध्याकाळी तसाच पेराचा भेद झाला.याप्रमाणें सातदिवसांमध्यें त्या वेळूची सातहि पेरें फुटली ||५०||           भावार्थ:---- तिसऱ्या दिवसापासून ते सात—दिवसामध्ये आपल्या--आभासाच्या—जीवांच्या—धुंधुकारीच्या——भुताच्या ३—विक्षेप म्हणजे कार्य होय.अज्ञानाचा परिणाम स्थूल—सूक्ष्म शरीरे आणि त्या—त्या शरीराच्या ठिकाणी होणारा अभिमान व त्यापासून होणारी अनंत दु:खे इत्यादी सर्व जागत्- यास विक्षेप किंवा शोक म्हणतात.हि अज्ञानाची साक्षात्-बंधरूप आहे,आणि पहिल्या दोन अवस्था हिच्या कारण आहेत.४—परोक्ष—ज्ञान म्हणजे सत्संगतीने आणि सच्छास्त्र ऐकून सच्चिदानंद ब्रह्मरुपाच्या अस्तित्वाबदल नि:संदेह ज्ञान होते त्यास परोक्ष—ज्ञान म्हणतात.या परोक्ष—ज्ञानाने “ब्रह्म नाही” अशा असत्वापादक आवरणाचा नाश होतो.५---अपरोक्ष-ज्ञान—म्हणजे “मी सच्चिदानंद ब्रह्मरूप आहे” असे आत्म्याचे ब्रह्मरूपाने जे नि:संदेह ज्ञान त्यास आत्म्याचे “अपरोक्ष-ज्ञान” असे म्हणतात.हे अपरोक्ष—ज्ञान सर्व अविद्दाजालाचा नाश करिते.म्हणजे “ब्रह्म म्हणजे काय हे मला माहित नाही” या व्यवहाराचे कारण जे [१]अज्ञान,आणि ‘ब्रह्म दिसत नाही’ म्हणून ते नाही अशा दोन्ही प्रकारचे[२]आवरण आणि ‘मी ब्रह्म नाही,मी कर्ता—भोक्ता,पापी—पुण्यवान्-,सुखी—दु:खी वगैरे धर्मवन्-संसारी आहे’ अशा प्रकारचा भ्रमरूप जो [३]विक्षेप किंवा शोक,या तिन्ही अवस्थांचा हे नाश करते.६----शोकानाश:----शोक नाश म्हणजे अपरोक्ष-ज्ञान झाल्यावर माझ्या ठिकाणी जन्म-–मरण,सुख—दु:ख पाप—पुण्यादी कोणताही संसार—धर्म नसून,सच्चिदानंद ब्रह्मरूप मी आहे,अशा रीतीचा जो धृढ नि:संदेह बोध होतो,त्यासच “शोकानाश” असे म्हणतात.यांत कूटस्थरूप आत्म्याच्या ठिकाणी जो जन्म—मरणाचा निषेध सांगितला,त्यावरून सर्वं अनर्थांचा आपोपाच निषेध झाला असे समजावे.कारण जन्मानंतरच सर्वांनर्थांची प्रतीति होते. जन्मच नाही असे म्हटल्याने त्यानंतरची सर्व दु:खे सहजच जातात;यासच “शोक—नाश” असे म्हणतात. ७—आनंदावाप्ती:---आनंदावाप्ती म्हणजे ज्यावेळी जीवास मी ब्रह्मरूप आहे,असे नि:संदेह ज्ञान होते,त्यावेळी जो विलक्षण हर्ष होतो,त्यास अतिहर्ष किंवा आनंदावाप्ती म्हणतात.अशा सर्व आपल्या---आभासाच्या—जीवांच्या—धुंधुकारीच्या—भुताच्या सातही अवस्था यांचा नाश झाल्या—होतील.म्हणून आपण श्रीमद्भागवताचे श्रवण करावे.श्रीमद्भागवतासारखे अन्य साधन दुसरे कोणतेही नाही,कारण आपण श्रीमद्भागवत—शात्र श्रवण केले तर आपल्या अंत:करणात असलेले तिन्ही दोष म्हणजे १--मलदोष—पापांची वासना,२—विक्षेप—दोष म्हणजे मनाची चंचलता,व अज्ञान नावाचा दोष निवृत्त होऊन सर्वंसुखाची प्राप्ती—रूप मोक्ष अनुभवास येतो.||५०||                                                                                                                            |                दिव्यरूपधरो जातस्तुलसीदाममण्डित: | पीतवासा घनश्यामो मुकुटी कुण्डलान्वित: ||५१||                                      अर्थः---हे नारदा,श्रीमद्भागवताच्या बारहि स्कंधांच्या श्रवणेंकरून तो प्रेतरूपी धुंधुकारी,प्रेतयोनीचा त्याग करून सुंदररूप धारण करणारा,व गळ्यात घातलेल्या तुळशीच्या माळांनी सुशोभित असा झाल ||५१||                                                                                                                                          भावार्थ:----अंत:करणपूर्वक श्रीमद्भागवत कथा श्रवण केली,म्हणून त्याची प्रेतयोनी शरीर नष्ट झाले व दिव्य शरीर प्राप्त झाले.प्रेत असलेला जीव हा दिव्य शरीर प्राप्त करू शकतो,त्यास भगवंतांचे रूप प्राप्त झाले.तर आपणास मनुष्य शरीरधारी आहोत.आपणही अंत:करणपूर्वक ही कथा श्रवण केली तर,निश्चितरूपाने आपला उद्धार झाल्याशिवाय राहणार नाही.हे निश्चितच आहे.||५०-५१||                                                                                                                                        |         ननाम भ्रातरं सद्दोगोकर्णमिति चाब्रवीत् | त्वयाहं मोचितो बन्धो कृपया प्रेतकश्मालात ।।५२।।        अर्थः-त्यानें त्यावेळी पीवळें वस्त्र (पितांबर) धारण केलेंले असून मुकुट धारण केला होता; तो मेघासारखा श्यामवर्ण आणि कुंडलांनी युक्त होता.असा तो धुंधुकारी आपल्या गोकर्ण बंधूला नमस्कार करून म्हणाला ||५२|                                             भावार्थ:--- संत-महात्मा असे दयाळू असतात.जसा गोकर्णाने सर्वांचा उद्धार केले,तसा संत-महात्मा जे आहेत,त्यांनीही श्रीमद्भागवत कथेचे वक्ते होऊन लोकांचा उद्धार करावा,म्हणजे त्यांचाही उद्धार होईल व आपलाही उद्धार होईल,मात्र “निष्काम प्रयत्न” करावा लागेल.म्हणजेच सकाम प्रयत्न जमणार नाही.धन—मान—प्रतिष्ठा घेऊन जमणार नाही,कारण हे सर्व नाशिवंत आहेत.म्हणून त्यांना त्यागच करावा लागेल.नाशिवंताने नाशिवंतच मिळत असते.जे नाशिवंत असते ते सर्व दु:खदायक असते.भगवंत अविनाशी आहे.||५२||                            |         धन्य भागवती वार्ता प्रेतपीडाविनाशिनी | सप्तहोsपि तथा धन्य: कृष्णलोकफलप्रद: ।।५३।।

अर्थ:---हे बंधो गोकर्णा,तूं परम कृपा करून या प्रेतरूप दुःखापासून मला मुक्त केलेंस! अरे,’धन्य आहे ती श्रीमद्भागवतसंबंधी कथा,कीं जी श्रवण केली असतां’ प्रेतरूप दुःखाचा नाश करणारी आहे.” ||५३||                                                                                                          भावार्थ:---ही श्रीमद्भागवत कथा प्रेत योनीचा नाश--नाहीसी करणारी आहे तर संसारातील सर्व दु:ख नाहीसे करील यात कांहीच आश्चर्य नाही,ते दु:ख तर सहज नाहीसे होते.विशेष म्हणजे मोक्ष प्राप्त करून देते.जन्ममरण निवृत्त करून सुखरूप करते.म्हणून श्रीमद्भागवत श्रवण यातच आपले परम आहे.||५३||                                                                                                                                                                           अर्थः---तसाच त्या श्रीमद्भागवताचा सप्ताहहि,श्रीकृष्णलोकींचे (वैकुंठीचे) फल (मोक्ष)देणारा असल्यामुळें धन्य होय.कारण-त्या सप्ताहाचें श्रावण केलें असतां सर्व पापें थरथर कापूं लागतात.||५४||                                                                                                  |           आर्द्रं शुष्कं लघु स्थूलं वाङ्मन: कर्मभि: कृतम् | श्रवणं विदहेत्पापं पावकः समिधो यथा ||५५||           अर्थः---ही (श्रीमद्भागवतसंबंधी) कथा व कथेंचें श्रवण हीं,जसा अग्नि,ओलें,सुकलेले लहान आगर मोठें कसेंही असलें तरीं तें काष्ठवगैरे जाळून भस्म करितो त्याप्रमाणे आमच्या वाणी,मन व कर्म यांच्या योगानें केलेल्या आर्द्र,शुष्क,लहान किंवा मोठ्या सर्व पापांचा तत्काल नाश करितात ||५५||                                                                 |   अस्मिन् वै भारते वर्षे सूरिभिर्देवसंसदि | अकथाश्राविणां पुंसां निष्फलं जन्म कीर्तितम् ||५६||                           अर्थः—हे गोकर्णा,नारदादिक तत्त्ववेत्त्या ऋषींनी,देवांच्या सभेंमध्यें,या भरतखंड मनुष्यजन्म प्राप्त होऊन ज्यांनी कथा श्रवण केली नाहीं त्या पुरुषांचे जन्म निष्फल होय;असें म्हंटले आहे ||५६||                       भावार्थ:---भारतवर्षात मनुष्य देहात जन्मास आला,पण कथा ऐकली नाही,त्याचा जन्म व्यर्थ गेला,कारण आपण ज्या कार्यासाठी आलोत,पण ते कार्य न केले तर तो जन्म व्यर्थ ठरणार नाही काय ? अर्थच व्यर्थ तर ठरेल व त्यापेक्षा अनर्थ ठरेल.कारण तो यमपुरीस व चौऱ्याऐंशी योनीस जाणार,म्हणजेच अनर्थकारक ठरणार.याकरिता मनुष्य जन्मास आल्यावर आवश्य कथा ऐकावी व सांगावीच.||५६||                                  अर्थ:---यास्तव,ममतेनें रक्षण केल्यामुळें पुष्ट व बलयुक्त झालेल्या अशा या विनाशि शरीरानें,शुकशास्त्र जें श्रीमद्भागवत त्याच्या कथेवाचून दुसरें काय करावयाचें आहे ? म्हणजे त्याचा उपयोग भागवतकथेच्या श्रवणाकडे न केल्यास दुसऱ्या कोणीकडे करावयाचा आहे? ||५७||                                                                                                                                                              भावार्थ:--- कारण ही कथा मोक्ष देणारी म्हणजेच कायमचे सुख देऊन कायमचेच दु:ख घालवते.अशा प्रकारची इच्छा प्रत्येक जीवाची आहे,ती इच्छा श्रीमद्भागवत श्रवण केल्यानेच पूर्ण होते.या जगात सप्ताहश्रवण केल्याने भगवंतांची तत्काळ प्राप्ती होऊ शकते,म्हणून सर्व प्रकारचे दोष नाहीसे करण्याकरीता हेच—श्रीमद्भागवत—शात्रच एकमेव साधन आहे.म्हणून श्रवण करावेच.||५७||                  |                           अस्थिस्तम्भं स्नायूबद्धं मांसशोणितलेपितम् | चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पात्रं मूत्रपुरीषयो: ||५८||                                                                                         अर्थः---आतां या शरीराविषयीं विचार केला असतां,कसें आहे पहा या शरीरामाध्यें अस्थींचे खांब आहेत;हे आंतून नाड्यांनी बांधलें गेलेंले आहे;याला मांस व रक्त यांचा लेप दिलेला असून बाहेरून कातड्याचे वेष्टन केलेले आहे;हे दुर्गान्धीने भरलेले असून मुत्र व विष्ठा यांचे पात्र आहे.||५८||                                                                     भावार्थ:---आपण ज्या शरीरात राहतो,ते शरीराचे स्वरूप कसे आहे ? या शरीराच्या अंत हाडे आहेत.आंत अनेक नाड्या असून त्या नाड्यांनी हे शरीर बांधलेले आहेतया शरीराच्या आंत मांस आणि युक्त आहे.आंतील हाडे,नाड्या,मांस व रक्त दिसू नये म्हणून त्यावरून कातड्याची गवसणी घातलेली आहे.त्यामुळे आंत जी दुर्गंधी आहे,ती आपणास दिसून येत नाही.त्या शरीरात आपण कितीही भारीतले अन्न व पाणी घातले तरी त्याचेच रक्त,मांस,विष्टा—मुत्र हे निश्चितरूपाने होणारच आहेत.तो मानव पुरुष—स्त्री बाहेरून दिसावयास कितीही सौंदर्यानेयुक्त तरी त्यांचा बाहेरून दुर्गंध येणारच हे निश्चितच आहे.अशा शरीरास पुरुषाने स्त्रियांच्या शरीरास व स्त्रियांनी  नी पुरुष्यांच्या शरीरास भुलावे का ? या शरीरात भूलण्यासारखे आहे काय ? आंत—बाहेर सर्व दुर्गंधीच आहे.दुर्गंध हा भूलण्यासारखा पदार्थ आहे काय ?  किंवा त्यागण्यासारखा पदार्थ नाही काय ? याचे काय उत्तर येणार आहे ? याचा विवेक—विचारपूर्वक  केला तर काय उत्तर येणार आहे ? याचा अविवेक—पूर्वक केला तर काय उत्तर येणार आहे ? दोन्ही प्रश्नांची उत्तरे एकच येणार आहे काय ? भिन्न—भिन्न उत्तर येणार आहे  ?||८||                                              |                              जराशोकविपाकार्तं रोगमन्दिरमातुरम् | दुष्पूरं दुर्धरं दुष्टं सदोषं क्षणभङ्गुरम् ||५९||                            |                         कृमिविङ्भस्मसंज्ञान्तं शरीरमिति वर्णितम् | अस्थिरेण स्थिरं कर्म कुतोSयं साधयेन्न हि ||६०||                                                            अर्थः---तसेच हे जरा,शोक व त्यांचे फल यांनी युक्त,रोगाचे घर,दुःखरूप,आन्नांदिकांनी पुरण (तृप्त)करण्यास अशक्य,दुःखाने सुद्धा धारण करण्यास कठीण,दुष्ट दोषयुक्त व क्षणामध्ये नष्ट होणारे असे आहे आणि शेवटी कुजून गेले असतां किडे,कोल्हया--कुत्रांनी भक्षण केले असतां विष्ठा किंवा दग्ध झाले असतां भस्म दशांते पावते;असे वर्णन केले आहे.||५९-६०||                                     भावार्थ:--- आपण ज्या शरीरात  राहतो ते शरीर जरा—म्हतापणानेयुक्त व शोकाने ग्रस्तयुक्त आहे.सर्व शरीर रोगांचे दु:खांचे घरच आहे.या शरीरास अन्न—पाणी यांनी कितीही तृप्त केले तरी अतृप्तच असते.या शरीरास दु:खही सहन होत नाही.हे शरीर दुष्ट व अनेक दोषांनी मल,विक्षेप—मनाची चंचलता व अज्ञान या दोषांनीयुक्त असल्यामुळे काम—क्रोध—लोभ—मोह—मद—मत्सर अशा अनेक दोषांनीयुक्त असल्यामुळे दु:खमय असेच आहे.असे दु:खमय तरी या मानव—शरीरात एक सद्--गुण फारच चांगला म्हणजे अखिल ब्रह्मांडात तो गुण दिसून येणार नाही,तो मानव—शरीरात दिसून येतो.हा सद्—गुण म्हणजे आपण—जीव, भगवंत—परमात्मरूप आहोत असे सत्संग करून,जीव—ब्रह्म—ऐक्य--ज्ञान--प्राप्त करून,त्याचा अनुभव घेऊन,परमात्मरूप होऊन सर्व दु:ख निवृत्ती व परमानंदाची प्राप्ती करून घेता येते.या व्यतिरिक्त अन्य साधन ब्रह्मांडात नाहीच.||५९--६०||                    अर्थः---त्या या अस्थिर शरीराच्या योगाने जर अविचल फल प्राप्त होते तर त्याविषयी हा जन; स्थिर कर्म कां नाही साध्य करून घेत बरे ? पहा--सकाळी जे शिजवून तयार केले अन्न,ते संध्याकाळी बिघडून जाते.||६१||                                              भावार्थ:--- मानवांचे शरीर किंवा कोणतेही शरीर अस्थिर असे जे पंचमहाभूते त्यापासून तयार झालेले आहे.असे असले तरी त्यापासून अविचल असलेला असा निर्गुण निराकार असलेला परमात्म्याचा अनुभव येतो.म्हणजेच माती देऊन सोने घेता येते.असे असूनही आपण—जीव असे का करत नाही.जसे सकाळी जे अन्न शिजवून तयार केले,ते संध्याकाळी बिघडून जाते. त्याचप्रमाणे मानव शरीर हे विनाशी आहे,त्या शरीराने अविचल असलेले ब्रह्म तत्वाचा अनुभव येणार नाही,पण जो संसार विनाशी आहे,दु:खरूप असे मात्र जाणून घेता  येते.म्हणजेच निष्काम कर्म करून,निष्काम भक्ती करून ब्रह्माचे—निर्गुण—निराकाराचे परोक्ष—ज्ञान प्राप्त करून घेता येते.हे परोक्ष—ज्ञान विनाशीच आहे.विनाशी शरीराने विनाशी परोक्ष—ज्ञान प्राप्त करून घेता येते.समान—सत्तेत साधक किंवा बाधक व्यवहार होत असतो.जेव्हा आपणास—जीवास परमात्म्याचा—ब्रह्माचा—निर्गुण—निराकाराचा—अविचल तत्वाचा अपरोक्ष अनुभव येण्यासाठी जे परोक्ष—ज्ञान विनाशी आहे,त्या वेळेस जे विषय विनाशी आहेत,त्या सर्वविषयांचा त्याग करून “मी परमात्मा अविचल—ब्रह्मरूप आहे”असा निश्चय करून वृत्तीचाही त्याग होतो—करावा लागत नाही.अन्य साधनाची गरज पडत नाही.जसे गढूळ पाणी स्वच्छ—निर्मळ करण्याकरिता त्या पाण्यात केतक नावाच्या वनस्पतीच्या पानाची पूड टाकावी लागते.ती पूड टाकल्यानंतर पाण्यातील गळ पाण्याच्या बुडाशी जाऊन बसतो व त्यानंतर केतक नावाची जी पूड टाकली आहे,तीही पूड आपणहून बुडाशी जाऊन बसते.त्यासाठी अन्य साधनांची गरज पडत नाही.                                                                                                                                                                                 अर्थः---तर त्याच अन्नाच्या रसाने पुष्ट झालेल्या शरीराचे ठिकाणी नित्यत्व तरी कसे येईल ? येणारच नाही.त्या शरीराचा योगाने सप्ताह श्रवण केल्यानेच या लोकांमध्ये श्रीहरी आपल्या अग्रभागी प्राप्त होतो.||६२||                                           भावार्थ:---अन्न व अन्नाचा रस नाशिवंत असतो.त्या नाशिवंत तत्वाने बनलेल्या शरीराने नित्यत्व असलेला निर्गुण-निराकार असलेला परमात्मा—अविचल—ब्रह्म अनुभवास येणार नाही.असे असले तरी,त्याच्यापर्यंत जाता येत नसले तरी,त्याच्याजवळ जाता येत असते.जसे आपणास गावास जावावयाचे आहे,तरी पण त्या गाव येईपर्यंत साधनांची गरज आहे.गांव आल्यानंतर त्या साधनचा त्याग  व गावांत प्रवेश,त्याच न्यायाने त्याच्याजवळ जाण्यासाठी साधनांचा स्वीकार व त्यानंतर साधनांचा त्याग करून त्याचा अनुभव येतो.||६२||                                                                                                                                                         |                                  बुद्बुदा इव तोयेषु मशका इव जन्तुषु | जायन्ते मरणायैव कथाश्रवण वर्जिता: ||६३||                                                        अर्थः---यास्तव दोषांची निवृत्ती होण्याकरिता हेंच एक साधन आहे,दुसरे साधन नाही,हे गोकर्णा,जेलोक,कथा श्रवण करीत नाहीत ते,’जसे पाण्यावर बुडबुडे,उत्पन्न होऊन लगीच नाहीसे होतात किंवा प्राण्यामध्ये जशा माशावगैरे किंवा क्षतावरील किडेवगैरे प्राणी उत्पन्न होऊन मरण पावतात त्याप्रमाणे केवळ मरण पावण्याकरितांच जन्म घेतात यांत संशय नाही||६३||                                                  भावार्थ:--- म्हणून दोषांची निवृत्ती फक्त जो मनुष्य देह आहे,त्या साधनाद्वारेच होते,अन्य साधनच नाही.आपण वर्तमान मनुष्य शरीरातच व मृत्यू—लोकातच आहोत.आज आपल्यासारखे भाग्यवान आपणच आहोत.स्वर्गातील राजा इंद्राहीपेक्षा आपण फार भाग्यवान आहोत.म्हणून या नरदेहाने संसार न करता परमार्थाच करावा.मनुष्य—देहात व मृत्यू लोकात अनेक आहेत,पण त्यापैकी परमार्थ करणारे किती  आहेत  ? कोणी कांहीही  करो,आपणमात्र निष्काम परमार्थच करावा.मृत्यू लोकांत जीव अनेक आहेत.मानवा इतर अनेक प्राणी  आहेत,पण त्यांना परमार्थ करता येत नाही कि परमार्थ करीत नाहीत ? त्यांना परमार्थ करता येत नाही.आपणास मात्र परमार्थ करता  येतो,पण आपण परमार्थ करीत  नाहीत.या दोन वर्गापैकी अपराधी कोण आहे ? मानव शरीरातील जीव अपराधी आहे,कारण परमार्थ करण्याचे  साधन असून परमार्थ करीत नाही.म्हणून मानव शरीरातील जीवांना शिक्षा होणार ? म्हणून आपण आपणास शिक्षा होऊ नये, म्हणून परमार्थाच करावा,अन्य कांहीच करू नये.||६३||                                                                                                                                                                                     अर्थः---अरे,जर जड असून सुकलेल्या वेळूच्या ग्रंथीचा कथा श्रवणाच्या योगाने भेद झाला तर त्या कथाश्रवणेकरून आर्द्र असलेल्या चित्ताच्या ग्रंथीचा भेद होईल यांत आश्चर्य ते काय ? कांहीच नाही||६४||          भावार्थ:---भागवताच्या प्रभावाने निर्जीव बांबूची गाठ तुटते,तर जीवांची अज्ञानरुपी गाठ तुटेलच म्हणून भागवत कथा ऐकावीच.||६४||                                        |                                  भिद्दते ह्र्दयग्रन्थिश्छिद्द्न्ते सर्वसंशया: | क्षीयन्ते चास्य कर्माणि सप्ताहश्रवणे कृते ||६५||                                     अर्थः---हे गोकर्णा,सप्ताह श्रवण केला असता मनुष्यांनी ह्र्दय ग्रंथी सुटते.त्यांचे सर्व संशय फिटतात;व त्याची सर्वशुभाशुभ कर्मेही नाश पावतात||६५||                                                                              भावार्थ:---श्रीमद्भागवत श्रवण केल्याने धुंधुकारी—भूत याचे हृदय—ग्रंथी निवृत्त होते,तर आपण—जीवांनी श्रीमद्भागवत श्रवण केले तर निश्चित हृदय—ग्रंर्थी म्हणजेच अज्ञान याची निवृत्ती होऊन परमात्मा यांची प्राप्ती होईल असे निश्चितच आहे||६५||.            अर्थः----आणि कथारूप तीर्थ चित्तामध्ये स्थिर असता तोच,संसार रूप चिखलाच्या धुवून टाकण्याविषयी कुशल अशी मुक्ती होते; असे विद्वजन म्हणतात||६६||                 भावार्थ:---श्रीमद्भागवत निष्काम सत्संग  केला असता भागवत—महात्म्य व स्कंध [१]पहिला ते स्कंध नऊपर्यंत [९] श्रवणाद्वारे अंत:करणातील मल—दोष निवृत्त होईल.श्रीमद्भागवत ग्रंथातील स्कंध दहावा [१०]श्रवणद्वारे अंत:करनातील चंचलता हा दोष निवृत्त होईल.श्रीमद्भागवतातील स्कंध आकारावा—बारावा [११—१२]श्रवणद्वारे अज्ञान नांवाचा दोष निवृत्त होईल.त्यामुळे आपले—जीवांचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखारुपता मिळेल.हीच सर्व जीवांची इच्छा--मानवी जीवनाचे सार्थक आहे.||६६||                     अर्थः---हे नारदा,याप्रमाणें तो (मुक्त झालेला) धुंधुकारी बोलत असतां,त्याठिकाणी वैकुंठवासि--जनांनी युक्त व देदीप्यमान तेज: पुंज असें एक विमान प्राप्त झालें ||६७||                                                                                      अर्थः---तेव्हां सर्वं लोक पाहत असतां जो धुंधली चा पुत्र धुंधुकारी त्या विमानांत जाऊन बसला.नंतर विमानांत असलेल्या विष्णुभक्तांना पाहून गोकर्ण म्हणूं लागला कीं---||६८||                                                                       अर्थः---गोकर्ण म्हणाला:---अहो ! याचठिकाणी निर्मल अंत:करण असलेले श्रोते पुष्कळ आहेत;त्यांच्याकरितां तुम्ही एकदम तितकी विमानें कां नाही आणिली ? ||६९||                                                                                           अर्थः---हे श्रीहरिप्रिय वैष्णव हो,याठिकाणी असलेल्या सर्वांना सारखेंच ‘श्रीमद्भागवताच्या सप्ताहाचे’ श्रवण घडलें आहे’ असें दृष्टोत्पत्तीस येतें तर मग त्यांना त्या श्रावणाचें’ फल मात्र निराळें कां झालें ? म्हणजे धुंधुकारीलाच विमान कां आणिलें आणि बाकीच्या श्रोत्यांना कां नाहीं आणिलें ? हे आम्हांस सांगा||७०||                                                                                        |हरिदास म्हणतात:----हरिदासा उचु:                                            |                                                     श्रवणस्य विभेदेन फलभेदोऽत्र संस्थित: |                                                                                                                                |                                                      श्रवणं तु कृतं सर्वेर्न तथा मननं कृतम् |                                                                                                     |                                                        फलभेदस्ततो जातो भजनादपि मानद||७१||                                                                                                अर्थः---याप्रमाणे गोकर्णाचें भाषण ऐकून हरिदास म्हणाले:---हे गोकर्णा,सर्वांनी श्रवण केलें खरें परंतु ‘धुंधुकारीनें जसें त्यांचें मनन केले तसे सर्वांनी केलेले नाही.असा श्रवणामध्यें फरक पडल्यामुळें त्याचें फळहि निराळें झालें.||७१||                         भावार्थ:---हरिदास म्हणतात की-----फळ सर्वांना का प्राप्त झाले नाही,कारण की,श्रीमद्भागवत सर्वांनी १---श्रवण केले,हे बरोबर आहे,मात्र त्यानंतर कांही साधन आहेत,ते म्हणजे,२---मनन हे दुसरे त्यानंतरचे साधन आहे,ते साधन फक्त धुंधुकारीने—भूतानि केले,इतरांनी केले नाही.३---मनन म्हणजे आपण जे कांही श्रीमद्भागवत श्रवण केले,त्या श्रवणावर पुन्हा--पुन्हा विचार करणे.त्या श्रवनाचाच ध्यास लागणे.त्यास मनन असे म्हणतात.३---निधिद्ध्यासन:--- त्यानंतरचे तिसरे साधन आहे.निधिद्ध्यासन म्हणजे त्यावर विचार केल्यानंतर [१]यात असार काय आहे---विजातीय काय आहे, त्याचा त्याग करणे.असार म्हणजे ज्या वस्तूस नाम व रूप आहे,त्यास“असार”असे म्हणतात.कारण ते दु:ख देणारे असते.ते कितीही मिळाले तरी इच्छा पूर्ण होतच नाही.उदा.धन,मान,विषय.[२]सार:---सार म्हणजे सुखरूप असणारे.ज्याला नाम व रूप नाही.परमात्मा हा प्राप्त झाला कि अजून कांही प्राप्त करावयाचे राहिले,ही भावनाच राहत नाही.कारण तो परिपूर्ण आहे.सुखरूप आहे.असा जो सुखरूप आहे त्याचा स्वीकार करणे,म्हणजेच त्याची अनुभूती घेणे.यास “निधिद्ध्यासन” असे म्हणतात.अशा रीतीने एवढी प्रक्रिया पूर झाल्यानंतर श्रीकृष्ण परमात्मा यांची प्राप्ती होते,तोपर्यंत नाही.असा फळात फरक बसला.साधनेत फरक म्हणून फळात फरक.याकरिता साधना पूर्ण करा,तरच फळ मिळते,अन्यथा नाही.||७१||                                                                                          |                तत्च्चित्तनं तत्कथमन्योन्यं तत्प्रबोधनम ।एतदेकपरत्वं च ब्रम्हाभ्यासं विदुर्बुधा:।।६।।पंचदशी।।                                                                                       त्याचेच चिंतन,त्याचेच वर्णन,परस्पर त्याचेच ज्ञान चिंतन.ह्याप्रमाणे त्याच्यामध्येच तल्लीन होऊन राहणे.त्यास ब्रम्हज्ञानी असे म्हणतात—ब्रह्माभ्यास असे म्हणतात. ||६||पंचदशी                                                                                                                                        भगवंत महाभारताच्या युद्धाच्या प्रसंगात अर्जुनास म्हणतात की -----------------------                                                                                                                                                      |                     मच्चित्ता मदगतप्राणा बोधयन्त:परस्परम । कथयन्तश्च मां नित्यं तुश्यन्ति च रमन्ति च।।गीता ।।                         माझे ठिकाणी ज्यांचे चित्त आहे.ज्यांचे प्राण--इंद्रिय माझ्या ठिकाणी आहेत.त्यांचे चित्त,इंद्रिय,प्राण अन्य विषय म्हणजे जड व जीवांकडे जात नाही.माझ्याकरिता त्यांच्या इंद्रियांचा उपयोग--व्यवहार होतो.असे ज्ञानी परस्परांना माझ्याविषयीच ज्ञान देतात.माझ्या भक्तीने संतुष्ट होतात व माझीच भक्ती करतात.।।गीता।।         |     सप्तरात्रमूपोष्यैव प्रेतेन श्रवणं कृतम् | मननादि तथा तेन स्थिरचित्ते कृतं भृशम् ||७२||                  |                                    अर्थ:----हे मानदा गोकर्णा,पहा,--प्रेतरूपी धुंधुकारीने,सात रात्र उपोषण करून श्रवण केलें आणि तसेंच त्यानें अगदी एकाग्र झालेल्या अंतकरणामध्ये श्रवण केलेल्याचें मननादिकहि केलें तसें त्या सर्वांनी भजन केलें असूनही श्रवणाचें पुन्हा माननवगैरे काहीं केलें नाहीं म्हणून त्यांना फलभेद झाला.आणखी असें आहे कीं--- झालेलें ज्ञान,दृढ नसल्यास ते नष्ट होतें,श्रवण केलेलें सर्व,प्रमाद झाल्यामुळें नष्ट होतें ||७२-७३||                                                                                                                                           |                                                 अदृधं च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम । |                                                                                                                                                    |                                  संदिग्धो हि हतो मन्त्रो व्यग्रचित्तो हतो जप: ।।७३।। |

भावार्थ:---धुंधुकारीने सात रात्र उपोषण म्हणजे अन्न—पाण्याचा त्याग करून श्रवण केले व इतरांना अन्न—पाणी यांचा स्वीकार करून श्रवण केले.धुंधुकारीने—भुताने एकाग्र मन करून श्रावण केले ,तर इतरांनी चंचल मनांनी श्रवण केले.धुंधुकारीने—भुताने मनन—निदिध्यासन व तत्वंपदार्थशोधन केले,इतरांनी यातील कोणतेच साधन केले नाही.थोडक्यात श्रवणादित फरक झाला म्हणून फळात फरक झाला.म्हणून आपण साधनापुर्वक श्रावण करावे,कारण त्यामुळे यथार्थ फळ मिळते.जेज्ञान दृढ होत नाही,म्हणजे ज्या ज्ञानात संशय राहतात ते ज्ञान अयथार्थ होय.जे ज्ञान अयथार्थ असते  ते ज्ञान ते जन्म---मरण निवारण करू शकत नाही.त्यास शब्दज्ञान असे म्हणतात.मंत्रपठन,जप असी कोणतीही साधना फळ देत नाही.म्हणून साधनेविषयी मनात संशय नसावा.म्हणून आपण नि:संशय असे यथार्थ ज्ञान प्राप्त करून त्याचा अनुभव घ्यावा. ||७३||                                                                                                                                                                                     |                               अवैष्णवो हतो देशो हतं श्राद्धमापात्रकम ।                                                                                                   |                                   हतमश्रोत्रिये दानमनाचारम हतं कुलम ।।७४।।                                                                             अर्थः---संशयभूत असलेला मंत्र नष्ट होतो म्हणजे त्याचें फल प्राप्त होत नाहीं.अस्वस्थचित्त असून जप केला असतां तो व्यर्थ होतो;जेथें वैष्णव जन नाहींत तो देश नाश पावतो;अपात्रक [ज्यांत योग्य ब्राम्हण नाहींत ते ]श्राद्ध,करूनहि व्यर्थ होतें.||७४||                         भावार्थ:---१---मंत्राबद्दल आपल्या मनात संशय नसावा,तर नि:संशय असावा.आपल्या मनात संशय असेल त्या संशयामुळे फळ मिळत नाही.२---आपले मन चंचल असेल किंवा अस्वस्थचित्त असेल तर जप करून फळ मिळत नाही.३---वैष्णव नसलेला देश म्हणजे ज्या ठिकाणी वैष्णव नाही तो देश व्यर्थ होय,कारण त्या ठिकाणी वैष्णव नसेल तर आपणास त्यांच्या मुखातून सत्संग घडत नाही,सत्संग न घडल्यामुळे परमार्थ कसा करावा हे कळत नाही.परमार्थ न कळल्यामुळे आपण सधना करू शकत नाहीत. म्हणून जेथे वैष्णव असेल तेथेच आपले जीवांचे वास्तव्य असावे.असणे फारच जरुरी आहे.४---अपात्र व्यक्तीस दिलेले श्राद्धाचे भोजन,पुण्याई निर्माण करू शकत नाही.ते आपल्या पितरांना मिळू शकत नाही.म्हणून श्राद्धाचे भोजन,पितरांच्या नावाने केलेला दानधर्म हा अपात्रास न करता पात्र व्यक्तीस करावा.पात्र व्यक्तीस केलेला दानधर्म आपल्या  पितरांना मिळतो,त्यामुळे त्यांची सद्गती होते.५---अवैदिक म्हणजे वैदिक कर्म करता येते पण धर्मशात्राप्रमाणे आचारण करत नाही अशांना देलेरले दान आपल्या पितरांना मिळत नाही,म्हणून वैदिक कर्म येत असून धर्मशास्त्राप्रमाणे आचरण करतो,त्यालाच दानधर्म करावा,म्हणजे त्या दानधर्माचे पुण्या आपल्या पितरांना मिळून त्यांची सद्गती होते.६---सदाचारहीनकुळ म्हणजे जे कुळ धर्मशात्राप्रमाणे आचरण न करता अधर्मानुसार आचरण करते,असे सदचाराहीनकुळ हे निंदनीय आहे.यांच्याशी जे संबंध प्रस्थापित करतात,तेसुद्धा निंदनीय ठरतात.म्हणून आपणसुद्धा सदचाराहीन कुळाशी संबंध ठेऊ नये,कारण संगतीचा परिणाम होत असतो.||७४||                                                                                                                                   |                                 हतमक्षोत्रीये दानमनाचारहतं कुलम् |                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |                                    विश्वासो गुरूवाक्येषु स्वस्मिन्दिनत्वभावना ||७५||                                                                                                                    |                      मनोंदोषजयश्चैव कथायं निश्चला मती: | एवमादीकृतं चेत्स्यात्तदा वै श्रवणे फलम् ||७६||

अर्थः---तसेंच वेदाध्यान न केलेल्या ब्राम्हणाचेठिकाणीं केलेलें दान,करून न केल्यासारखें होतें आणि कुळामध्यें अनाचर असल्यास तें नष्ट होतें.यास्तव असें करावें कीं-आपला गुरु,वाईटबरें सांगेल त्यावर विश्र्वास ठेवणें,आपल्याठिकाणी आपण दीन आहें अशी भावनाकरणें म्हणजे नम्रता राखणे,||७५||                                      अर्थः---मनामध्यें कामक्रोधादिक दोष असतील त्यांचा जय करणें आणि भागवतांच्या कथेचे ठिकाणीं निश्चलबुद्धि (एकाग्रमन)करणें इत्यादी हे नियम असतील तरच त्या श्रवणाचें फल प्राप्त होतें ||७६||                                                                                                  |                                     एवमादि कृतं चेत्स्यात्तदा वै श्रवणे फलम ।                                                                                                                                      |                                   पुन:श्रवान्ते सर्वेषां वैकुण्ठे वसतिध्रुर्वम ।७६।|                                                                                                          भावार्थ:---१—शम:---शम म्हणजे आपल्या ताब्यात मनास ठेवावे लागते,आपण मनानुसार आचरण करू नये.त्यामुळे काम-क्रोध—लोभ—मोह—मद—मत्सर दोषांची निवृत्ती करण्यासाठी मन आपल्या ताब्यात असणे अत्यंत जरुरी असते.आपले मन एकाग्र—निश्चल झाल्याशिवाय परिणाम होत नाही.आपले दोष निवृत्त झाल्याशिवाय श्रीमद्भागवत कथेचे फळ मिळत नाही.२—सद्-गुरूवचनावर विश्वास—म्हणजे ते शात्रानुसार--धर्मानुसार जे सांगतील ते ते सर्व खरे आहे असे मानणे व त्यानुसार आचरण करावे लागते.कारण साधन अगोदर असते व साध्या–फळ नंतर असते,म्हणून अगोदर साधन व नंतर सध्या असते,अशा प्रसंगात श्रद्धा—विश्वास ठेवावाच लागतो.श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा ग्रंथातून म्हणतात की---                                                                                                                                              |                 संतांचिया पायी हा माझा विश्वास ।सर्वभावे दास झालो त्यांचा ।।१।।तुकाराम महाराज ।।                                                                                  संत—१--महात्मा यांच्या पायी म्हणजे वचनावर—शब्दावर विश्वास ठेवावा.विश्वास ठेवल्याने आपला फायदा होतो—हित होते—सुखास पात्र होतोत.याकरिता सर्वभावाने म्हणजे स्थूल शरीराने,सूक्ष्म शरीराने,वाचेने मनानेत्यांचा दास व्हावे लागते—सेवक व्हावे लागते.||१||तु.म.||२– अंत: करणात नम्रता—म्हणजे आपण त्यांच्यापेक्षा कमी-लहान–त्यांच्या विषयात ज्ञानाच्या तुलनेने आपण अज्ञान आहोत असा निश्चय असणे.३—मनातील विकारावर विजय—म्हणजे काम,क्रोध,लोभ मोह,मद,मत्सर या षड विकारावर विजय—याचा अर्थ असा की,आपल्या–जीवाच्या ताब्यात काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद, मत्सर हे षड विकार असावेत,ज्या प्रमाणे नौकर आपल्या ताब्यात असला म्हणजे मालकाची प्रगती–हित—फायदा— कामे होतात,त्याप्रमाणे काम,क्रोध,लोभ,मोह,मद,मत्सर आपल्या ताब्यात असले म्हणजे आपली--साधकाची—जीवाची कामे—हित—फायदा—प्रगती होते.याकरिता आपण—जीवाने हे षडविकार आपल्या–जीवाच्या ताब्यात ठेवावेतच.४–कथा ऐकत असतांना चित्ताची एग्रातता—कथा ऐकत असताना मनात कथा या व्यतिरीक्त दुसरे विचार मनात न आणता कथेतच मन लावणे,यास चित्ताची “एकाग्रता” असे म्हणतात.याप्रमाणे नियमादिंचे पालन करावे.म्हणजे श्रवणाचे फळ मिळते,अन्यथा मिळत नाही.                                                                       श्रीसंत तुकाराम महाराज आपल्या अभंग गाथा या ग्रंथातून म्हणतात की------------------------------                                                                                                                                                                              |  कथा काळीची मर्यादा । सांगतो ते भावे ऐका । प्रीतीनें गोविंदा । हेचि एक आवडे ।।१।।तुकाराम महाराज ।।गाथा ।।  प्रेतीने म्हणजे आवडीने,श्रद्ध्येने,विशेषरूपाने गोविंद—भगवंत आवडावा.हे माझे म्हणणे ऐका.||१||                                                                                                                                              जी कथा सांगितली जात आहे,ती कथा ऐकत असतांना त्या कथा भागावर भाव म्हणजे जे संगीतातले आहे,ते खरे आहे,असे वाटावे.तसेच आवडीने ऐकावे.ते ऐकून तसे आचरणात आणावे,तरच फळ मिळते,अन्यथा फळ मिळत   नसते. संत श्री जगदगुरू तुकाराम महाराज म्हणतात की------------------------                    |येता न करी नमस्कार।कर जोडोनिया नम्र।न म्हणता थोर।आणिका खेटी तो चांडाळ।।७।।तुकाराम महाराज।।गाथा||    कथेमध्ये आलेल्या श्रोत्यांनी वक्ता यांना नम्रतेने हात जोडून व पायावर डोके ठेऊन नमस्कार करावा.अशी पद्धत आहे.अशी पद्धत न पाळता कथा श्रवण केली तर तो दुर्जन आहे.।।७।।तुकाराम महाराज ।।गाथा ।। ||७६||                                                                                                                                                                                              अर्थः---यास्तव पुनः  याप्रमाणे श्रीमद्भागवताचें श्रवण केलें असतां या सर्वांना वैकुंठ लोकाचे ठिकाणी निश्चयानें वास घडेल.हे गोकर्णा,तुला तर भगवान् गोविंद,स्वतः (आपला)गोलोक देईल. ||७७||                                                                                                       भावार्थ:---धुंधुकारीला वैकुठला घेऊन जाणारे पार्षद म्हणतात कि, ”धुंधुकारीसारखी कथा ऐकली तर आपल्या सर्वांना वैकुंठाला नेण्याकरिता स्वत: भगवंत येतील व घेऊन जातील.कारण आपण सत्पुरुष आहात.”||७७||                                                                                                                                                                                          अर्थः---हे नारदा,याप्रमाणे सांगून हरिकीर्तन करणारे ते सर्व विष्णुदास वैकुंठ लोकीं निघून गेले.नंतर त्या गोकर्णाने,श्रावण  महिन्यामध्यें पुनः पहिल्यासखी सात--रात्रींमध्यें करावयाची कथा (सप्ताह) सांगितली.व त्या सर्वांनी पुन्हा तिचे श्रवण केलें आणि मननहि केलें तेव्हां कथासमाप्तीच्या वेळीं जें वर्तमान झालें ते सांगतों;हे नारदा,श्रवण कर ||७८-७९||              अर्थः---कथा संपत होतंच भगवान् श्रीहरि,आपल्या भक्तांसह वर्तमान पुष्कळशीं विमानें बरोबर घेऊन प्रगट झाला.त्यावेळीं तेथें अनेक जयजयकार शब्द व नमोनमः शब्द होऊं लागले||८०||                                                                    भावार्थ:----गोकर्णांनी विष्णुदास यांनी ज्या पद्धतीने म्हणजे सात दिवस उपवास करून,सात दिवस मन एकाग्र करून.शं हि साधना करून,सहा विकारांवर—काम—क्रोध,लोभ,मोह,मद व मत्सर हे दोष निवृत्त करून कथा श्रवण केली.त्यामुळे असा परिणाम झाला की,भगवाण श्रीहरी आपल्या भक्तांसह पुष्कळसे विमान घेऊन,सर्वांना नेण्यासाठी प्रगट झाले.भक्तांचा जय—जय—जय--कार होऊ लागला.||८०||                                                                                                                               अर्थः---नंतर श्रीहरीनें,स्वतः मोठ्या आनंदाने त्याठिकाणी आपला पांचजन्य शंख वाजविला आणि गोकर्णास आलिंगन देऊन त्याला आपल्या सारखा (श्रीहरीसारखा शंख चक्रादी भूषणे धारण केलेला)केला.||८१||                                                                                                                    भावार्थ:---श्रीमद्भागवत कथेच्या समाप्तीनुसार स्वत: भगवंत त्या सर्वांना वैकुंठाला नेण्याकरिता विमान घेऊन आले.भगवंतांनी गोकर्णाला हृदयाशी कवटाळून त्याला भगवंतासारखे रूप दिले व सर्वांना घेऊन गोलोकधामाला गेले.म्हणून निष्काम परमार्थ केलेला फारच चांगला असतो.स्वत: भगवंत आले व स्वत:चे रूप दिले व गोलोकधामाला घेऊन गेले.म्हणून सकाम परमार्थपेक्षा निष्काम परमार्थ अनंतपटीने चांगला आहे.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत श्रावण करून निष्काम परमार्थाच करावा.||८१||                                                                                                                                                                                                                                                                                                  अर्थः---तसेंच त्या श्रीहरीनें,इतर श्रोत्यांसही घनश्याम,पितांबर परिधान केलेले,मुकुट धारण केलेले व कुंडले धारण केलेले असे एका क्षणामध्यें केले ||८२||                                                                                   भावार्थ:----भगवंतांनी वक्ता जो गोकर्ण यास आपलेच स्वरूप दिले व इतर श्रोत्यांनाही आपल्या साखेच स्वरूप दिले. आपणही त्यांच्याच पद्धतीने आजही श्रीमद्भागवत श्रावण केले तर आजही आपण भगवंत—स्वरूप होऊ शकतो.||८२||   | तद्ग्रामे ये स्थिता जीवा आश्र्वचाणडालजातय: | विमाने स्थापितास्तेऽपि गोकर्णकृपया तडा ||८३||                                                 अर्थः---आणि त्या गांवांमध्यें जे जे म्हणून चांडालापासून सर्व जातीतील लोक राहिले होते त्या सर्वासाहि गोकर्णाची कृपा झाल्यामुळें त्यानें,विमानांत बसविलें ||८३||                                                                  भावार्थ:----गोकर्ण यांनी पुन्हा देवदूतांनी ज्याप्रमाणे कथा वक्ती यांनी सांगावी व श्रोत्यांनी ज्या पद्धतीने श्रवण करावी,म्हणून सांगितले,त्याचप्रमाणे कथा सांगितली व श्रोत्यांनी श्रीमद्भागवत कथा श्रवण केली.त्यामुळे असा परिणाम झाला कि,कथेची सांगता झाल्या क्षणी भगवंत श्रीहरी अनेक दिव्य विमान घेऊन कथेच्या स्थळी विराजमान झाले.हा सर्व दिव्या प्रकार गोकार्णामुळे झाला.त्यामुळे प्रथम आल्या—आल्या गोकर्ण यांना आलिंगन देऊन हृदय भेट घेतली.त्याचा परिणाम असा झाला कि गोकर्ण भगवंत—रूप झाले.भगवंतांनी त्या सर्वांना—गोकर्ण व श्रोत्यांना वैकुंठ—लोकी नेले.आज आपणही त्याचपद्धतीने श्रीमद्भागवतकथा वक्ता होऊन सांगितली व श्रीत्यांनी त्याच पद्धतीने श्रावण केली तर त्याति प्राप्त झ गती आपणास मिळेल,यात शंका नाही.म्हणून आपण अनुभव घ्यावा.||८३||              |प्रेषिता हरिलोके ते यत्र गच्छन्तियोगिन: |गोकर्णेन स गोपालो गोलोकं गोपवल्लभम् |कथाश्रवणत: प्रीतो निर्ययौ भक्तवत्सल: ||८४||             अर्थः---आणि त्या सर्वांस ज्याठिकाणी योगीजन जात असतात त्या श्रीहरीच्या लोकाचेठिकाणीं (वैकुंठलोकीं)पाठवून दिलें आणि कथा श्रवणेंकरून संतुष्ट झालेला तो भक्तावत्सल भगवान् गोपाळ,त्या गोकर्णास आपल्याबरोबर घेऊन गोपांना प्रिय अशा आपल्या गोलोकाप्रत गेला.हे नारदा,जसे पूर्वी श्रीरामचंद्राने अयोध्यावासी सर्वलोकांस आपल्या लोकीं नेलें होतें तसेंच श्रीकृष्णानेंही त्या गावांतील सर्व लोकांस,योग्यांनासुद्धां दुर्लभ अशा गोलोकांत नेलें ||८४-८५||                                                                                                                     भावार्थ:---भागवत कथा श्रवणाने जीवास मोक्ष मिळून तो वैकुंठास पाठवून दिले,कि ज्या ठिकाणी जाऊन जीव—आपण सुखरूप होतो.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत आवश्य श्रवण करून आपले महा--हीत करावे.||८४||                                                                                                                                                                           |                       यत्र सूर्यस्य सोमस्य सिद्धानां न गति: कदा | तं लोकं हि गतास्ते तू श्रीमद्भागवतश्रवात् ||८६||                                                                                                  अर्थ:---अरें,ज्याठिकाणी सूर्याची,चंद्राची किंवा सिद्धांचीसुद्धां गति होत नाहीं त्या गोलोकाप्रत ते (ग्रामस्थ सर्व)लोक,श्रीमद्भागवताच्या श्रवणेंकरून गेले!काय हें आश्चर्य !!||८६||                                                                                                                                         अर्थः---हे नारदा,कथांमध्यें संचित झालेला व सप्ताहरूप यज्ञाच्या योगानें प्रकाशित झालेला असा ‘श्रीमद्भागवतसप्ताहाचा’ फल समुदाय आज तुला आम्हीं आणखी कोणता बरें सांगावा ? पहा-ज्यांनी ज्यांनी,गोकर्णानें सांगितलेल्या कथेपैकीं एक अक्षर आपल्या कानांनी ऐकिले होतें ते ते पुन: मातेच्या गर्भात प्रविष्ट झाले नाहींत. ||८७||                                                                                                                                         अर्थः---आणि जे वायू,जल व पर्ण हीं खाऊन देह शुष्क केल्यानें,विरकालपर्यंत उग्र तपें केल्यानें अथवा योगसाधन करण्यानें सुद्धा ज्या गतीला प्राप्त होत नाहींत ते सप्ताहाची गाथा श्रवण केल्यानें त्या गतीप्रत (मोक्षास)जातात.||८८||                                                                            भावार्थ:---इतर कोणत्याही साधनापेक्षा श्रीमद्भागवत हे साधन श्रेष्ठ आहे.कष्ट कमी आहेत,कष्टाच्या मानाने साध्य फार महान आहे.म्हणून आपण श्रीमद्भागवत कथा संत—महात्मा यांच्या मुखातून श्रवण करावी.त्यातच आपले महासाध्य आहे.||८८||              अर्थः---हे नारदा,मुनि मुनिश्रेष्ठ शांडिल्य ऋषिहि,चित्रकूट पर्वतावर बसून ब्रह्मानंदामध्यें निमग्न होत्साता ह्या (गोकर्णाच्या)पुण्यकारक इतिहासाचें पठन करीत असतो,मग इतरांनी याचें पठन करावें हें काय सांगावें !||८९||                 |                       आख्यानमेतत्परम पवित्रं श्रुतं सकृद्वै विदहेदघौघम ।सुद्धा ब्रम्हानंद                     |                                श्राद्धे प्रयुक्तम पितृतृप्तीमावहे   न्नित्यं सुपाठादपुनर्भवं च ।।९०।।            अर्थः---हे नारदा,ह्या परम पवित्र आख्यानाचें एकवार तरी श्रवण केलें असतां तें सर्व पापांचा नाश करीतें;श्राद्धाच्या वेळीं पठण केलें असतां पितरांची तृप्ति करितें आणि दररोज नियमानें पाठ केल्यानें पुनः जन्म होत नाहीं ||९०||   भावार्थ:---हि कथा निष्काम भावनेने श्रवण केली,तर अंत:कारण शुद्ध,स्थिर आणि ज्ञान होऊन मोक्षही प्राप्त होतो.हि कथा श्रवणकरावी.आपल्या पितरानिमित्य श्राद्धाच्या वेळी पारायण किंवा श्रीमद्भागवत श्रोत्यांना ज्ञान—दानाचे कार्य केले तर आपण पितरांना सत्--गती प्राप्त होते.म्हणून आपण कोणत्याही निमित्ताने श्रीमद्भागवत--कथेचे ज्ञान—दानाचे कार्य आवश्य करावे.||९०||               याप्रमाणेंपद्मपुराणांतील उत्तरखंडात भागवत--माहात्म्यामध्यें गोकर्णवर्णनरूपनामक हा पांचवा अध्याय श्लोक क्र--नव्वद [९०]समाप्त झाला.||५||गुरुचरणार्पणमस्तु श्रीकृष्णार्पणामस्तु ||                --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------|६                                                             सप्ताह यज्ञाचा विधी                      |                                               --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                               |                         अथ ते सम्प्रवक्ष्यामः सप्ताहश्रवणे विधिम् | सहायैर्वसुभीश्चैव प्रायः साध्यो विधि: स्मृतः ||१||                                                   अर्थः---सनत्कुमार म्हणाले-हे नारदा,आतां तुला सप्ताह श्रवण विधी सांगतो--हा सप्ताहाचा विधी बहुतकरून लोकांचे सहाय्य व वसू(द्रव्य)यांच्या योगाने साध्य होतो असे सांगितले आहे||१||                                                                                                                                     भावार्थ:---कथा नेहमीच श्रवण करावी.पण कलियुगात कामाच्या घाईत इतका वेळ नसल्यामुळे मिळेल तेवढा वेळ कथा ऐकावी.यासाठी ज्यांना अधिक वेळ मिळत नाही,त्यांच्यासाठी सप्ताहयज्ञाचा विधी सांगितला आहे.आपली आर्थिक परिस्थितीने संपन्न असल्यानंतर आपण एकट्यानेच सर्व खर्च करावा,पण आपली आर्थिक परस्थिती संपन्न नसेल तर,कमकुवत असेल तर लोकांची आर्थिक.शारीरिक कोणत्याही कोणत्याही प्रकारची मदन घेऊन कार्य करावे,जेणेकरून श्रीमद्भागवताचे श्रवण घडून मुक्त होऊन,जन्म--मरण नाहीसे व्हावे.हा मुख्य उद्देस आहे.इतरांची कोणत्याही प्रकारची मदत घेतली तर त्यांच्या सानुसार त्यांनाच पुण्य मिळेल.म्हणून गरज असेल जरूर मदत घ्यावी,पण गरज नसेलच मदत घेऊ नये.||१||                                                                                                                                   अर्थः---यास्तव ज्योतिष्यास बोलावून आणून व त्याच्याकडे मुहूर्त विचारून विवाहामध्ये जसे वित्त (किंव वित्त लावून)उत्साह करितात तसे व तितके द्रव्य व सप्ताहसंबंधे खर्च करून उत्साह करावा||२||                                                                                                                                   भावार्थ:---देशोदेशी पत्रिका पाठवून,दूरध्वनीद्वारे निमंत्रण देऊन,आग्रहपूर्वक येण्यास सांगावे.सहकुटुंबसहपरिवार सांगावे,कारण यामुळे स्त्रिया,वयस्कर,मुले--मुलींना,सर्वांना श्रवण घडते.त्याद्वारे धर्म,निष्काम कर्म,निष्काम उपासना आणि ज्ञान याचे संस्कार होतात,त्यांच्या आचार--विचारात सुधारणा होते.ते मोक्षमार्गाकडे येऊन त्यांचे जन्ममरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतात.म्हणून भागवत सप्ताहाचे आमंत्रण देऊन नियोजन करावे.||५||                                                                                                                                                                                 |                 दुरेहरिकथा: केचीद्दूरेचाच्युतकीर्तना: | स्त्रियः शुद्रादयो ये च तेषां बोधो यतो भवेत् ||६||                                                                                                                                                      अर्थः---सप्ताहाच्या कथेचा आरंभ करण्याविषयी आषाढ.श्रावण,भाद्रपद अश्विन,कार्तिक मार्गशीर्ष हे सहा महिने श्रवण करणाऱ्या जनांस मोक्षसूचक आहेत||३||                             भावार्थ:---थोडक्यात जे जे मानव आहेत अशा सर्वांना निमंत्रण देऊन भागवत कथेस श्रवण करण्यास बोलवावे,त्यांची राहण्याची,भोजनाची,आणि विश्रांतीची व्यवस्था करावी,कि ज्यामुळे स्थिर मनाने श्रवण करू शकतील.याचे फळ ज्याला--त्याला त्याच्या सहभागानुसार मिळेळ.||६||                                                                                                                                        अर्थ:---ह्या महिन्यांतही सप्ताहप्रारंभाचे दिवशी वर्ज करण्याविषयी जे-भद्रा दग्ध,व्यतीपात,वैधृती,गडांत वगैरे कालवगैरे कालयुक्त--दोष आहेत ते टाकावे आणि दुसरे जे उदयोगी पुरुष आहेत त्यांस या सप्ताहा विषयी सहायभूत करून घ्यावे.||४|| भावार्थ:---देशोदेशीचे जे विरक्त वैष्णव आहेत;त्यांना आवश्य आग्रहाने निमंत्रण ध्यावे.कारण त्यांच्यासोबत अनेक श्रोते येत असतात.अधिक लोकांना श्रवण घडते.कांही विशिष्ट पद्धतीने त्यांना सांगावे.||७||                                                                                                                             अर्थ:---तसेच हे सप्ताहाचे वर्तमान,प्रत्येक देशामध्ये जिकडे तिकडे पत्रे अगर दूतवगैरे पाठवून कि--जनहो,येथे श्रीमद्भागवताच्या साप्ताहसंबंधी कथा व्हावयाची आहे तरी तुम्ही सहकुटुंब अगत्य यावे.||५||                                                                                                                         अर्थः---ते बोलावणे असे पाठवावे कि---ज्यांना श्रीहरीच्या कथा दूर आहेत म्हणजे ऐकण्यास सांपडत नाहीत व ज्यांना श्रीहरीचे कीर्तनही दूर आहे अशा ज्या स्त्रिया व शुद्र इत्यादिक आहेत त्यांसही जेणेकरून समजेल असे--६||                                                                                                                अर्थः---तसेच देशादेशाचे ठिकाणी जे भगवंताच्या कीर्तनाविषयी उत्सुक असणारे व वैराग्यशील असे वैष्णव आहेत त्यांनाहि  पत्र पाठवावे त्यामध्ये असा मजकूर लिहावा कि--------------------------||७||                                                                                                                                |                       सतां समाजो भविता सप्तरात्रं सुदुर्लभ: | अपूर्वरसरूपैव कथा चात्र भविष्यति ||८||                                                                                                             अर्थः---“हे भक्तजनहो,येथे सात रात्री(दिवस)पर्यंत अतिदुर्लभ असा संतजणांचा मोठा समाज जमणार असून यामागे कधीही कोठे झालेली नाही अशी रसभरीत श्रीभागवताची कथा होणार आहे.||८||                                                                                                                                     अर्थः---तरी हे प्रेमळ व रसिकजनहो,तुम्ही,श्रीमद्भागवत--रूप अमृताचें प्राशन करण्याकरितां लवकर निघून यावें;विलंब करूं नये.आतां तुम्हांस जर कदाचित सात दिवस राहण्याविषयी अवकाश मिळाला नाही तर--येथे अतिदुर्लभ असा उत्साह आहे म्हणून अगर याठिकाणीचा एक क्षणभरसुद्धा वेळ मिळणे मोठे कठीण आहे असे म्हणा--एक दिवसतरी अवश्य येणे करावे.||१०||                                                                                                             |                               एवमाकारणं तेषां कर्तव्यं विनयेन च ।                                                                                                                                                              |                             आगन्तुकानां सर्वेषां वासस्थानानी कल्पयेत ।।११।।                     अर्थः---याप्रमाणे मोठ्या नम्रतेने त्यांस बोलावणे करावे.आणि जे—जे येतील त्या सर्वांस राहण्यासाठी जागा करून ठेवाव्यात.||११||            |                        तीर्थे वापि वने वापि गृहे वा श्रवणं मतम् | विशाला वसुधा यत्र कर्तव्यं तत्कथास्थलम् ||१२||                                                                                                       अर्थ:---सप्ताहाचे श्रवण करणे ते तीर्थावर--तीर्थ जवळ नसल्यास-वनामध्ये अगर आपल्या घरांमध्ये करावे असे सांगितले आहे.असे जरी आहे तथापि ज्या ठिकाणी जागा विस्तीर्ण असेल त्या ठिकाणी ते कथेचे स्थळ योजावे.||१२||         अर्थः---आणि त्या जागी झाडून निर्मल करावे,सारवावे,उंचसखल असल्यास लिंपावे आणि हि जागा रांगोळ्या वगैरे घालून सुशोभित करावी.||१३||                                                                                                                                                       अर्थः---घराच्या बाहेर करावयाचा असल्यास सप्ताहास आरंभ करण्याच्या पूर्वी पांच दिवस,मोठ्या यत्नाने आस्तरणे जमवून,केळीच्या खांबांनी सुशोभित व उंच असा मंडप करावा.||१४||                                                                                                                                              अर्थः---आणि तो मंडप,छते व त्यानंतर फळाफुलांचे झुंबक वगैरे लाऊन शोभिवंत करून,त्याच्या चारही दिशांचे ठिकाणी दरवाजावर बहु संपत्तीने सुशोभित केलेला ध्वज उभरावा.||१५||                                                                                                                                                  अर्थः---त्या मंडपाच्या वरच्या भागांत(वेदिकेच्यावर)विस्तीर्ण असे सात लोक(स्थानें)कल्पून त्यांवर विरक्त असे सात ब्राहम ण बोलावून आणून बसवावे.||१६||                     अर्थः---परंतु प्रथमतः त्यांच्यासाठी यथायोग्य क्रमाक्रमाने आसने ठेवावी,आणि त्याच वेळी वक्त्यालाही एक सुंदर असे आसन ठेवावे.||१७||                                                                                                              अर्थः---आतां जर वक्ता,उत्तराभिमुखबसेल तर श्रोत्याचे पूर्वाभिमुख बसावे आणि वक्ता जर पूर्वदिशेकडे मुख करून बसला असेल तर श्रोत्याचे उत्तरदिशेकडे मुख करून बसावे.||१८||                                                 अर्थः---अथवा पूज्य व पूजक यांच्या मध्यभागी पूर्वदिशा आली पाहिजे असे जाणून ती मध्यभागी ज्या प्रकारे येईल,तसे बसावे कारण---काल इत्यादी जाणणाऱ्या महतांनी,श्रवण करणाऱ्या जणांच्या नियमांत असेच सांगितले आहे.||१९||                                                                                                                                                                                                                                                    |                         विरक्तो वैष्णवो विप्रो वेदशास्त्रविशुद्धिकृत् | दृष्टान्तकुशलो धीरो वक्ता कार्योs तिनिः स्पृहः ||२०||                                                                    अर्थः---आतां वक्ता करावयाचा तो,ब्राहमण असून विरक्त,वैष्णव,वेदशास्त्रांचे शोधन करणारा,दृष्टांत देण्याविषयी कुशल धैर्यवान असून अत्यंत निस्पृह असा असावा||२०||                                                                                                            भावार्थ:---वक्ता हा वेद--वेदांत जाणणारा असावा.शात्र जाणणारा असावा.भागवतातील ज्या व्याख्या आहेत,त्याचा जाणकार असावा.श्रोत्यांचा अधिकार पाहून,त्यांना कळेल अशा भाषेत सांगणारा असावा.विशेष म्हणजे तो वक्ता नि:स्पृह असावा,हा वक्त्याचा गुण महत्वाचा आहे.नि:स्पृह म्हणजे,त्याला कोणत्याही प्रकारची आस म्हणजे इच्छा नसावी.कोणत्याही प्रकारची म्हणजे,शारीरिक,मानसिक,वाचिक,धन,सुवर्ण,वस्त्र,जमीन,सुवर्ण,वस्त्र,जमीन,वस्तू,विषय,मान,मोठेपणा,सन्मान,हार--माळ थोडक्यात कोणत्याही विनाशी तत्वाची इच्छा नसावी. भगवंतांची---जीवांची सेवा घडावी हाच वक्त्याचा उध्येश असावा.असा जो वक्ता आहे त्यास “नि:स्पृह” वक्ता असे म्हणतात.वक्त्याचा जातीचा विचार न करता शात्र जाणणारा व स्वधार्मानुसार निष्काम अरणारा करणारा असावा.ब्राह्मण जातीत जन्मणारा आहे व शात्र जाणणारा असेल व स्वधार्मानुसार आचरण करणारा फारच चागले झाले.म्हणजे दुधास्त साखरच पडली असे समजावे.असा वक्ता असेल तर श्रोत्याच्या आचार--विचारात बदल होऊन ते धर्मानुसार वागतात,भागवत श्रवण केल्याचे फळ मिळते.लोभी वक्ता असेल तर त्याच्या भागवत श्रवण केल्याने थोडासा फायदा न होता नुकसान मात्र होते.म्हणून वक्ता हा “श्रीत्रेय म्हणजे शात्र जाणणारा”,”ब्रह्मनिष्ठ म्हणजे आचरण शुद्ध असणारा” असला पाहिजे,व कृपाळू असावा,म्हणजे इतरांचा उद्धार करावा,इतरांचे दु:ख घालवावे,आपल्यासारखे इतरांना ज्ञान ध्यावे अशी ज्याच्या अंत:करणात तळमळ आहे व त्यासाठी प्रयत्न करणारा जो आहे,अशा त्याच्या वागण्यास “कृपाळूपणा” असे म्हणतात.असा भागवताचा “वक्ता” असावा.असे जरी शात्र सांगत असले तरी प्रत्यक्ष आपण असे पहातोत कि,असा जो वक्ता आहे,त्यांना किणी विचारात नाहीत,तर मनोरंजन.हास्य करणारा,गायन करून रंजन करणारा,ज्याला शात्राचे अध्ययन नाही,अशांना लोक वक्ता म्हणून बोलावत आहेत.कारण भागवतकारांना बोलावणारे अज्ञानी आहेत.ग्रामीण भागात तर भजनकरी भागवतकारांना बोलावत आहेत,तेही अज्ञानी आहेत.त्यामुळे श्रोत्यांना निष्काम धर्माचे ज्ञान होत नाही,निष्काम उपासनेचे ज्ञान होत नाही,वेदांतांचे ज्ञान होत नाही.त्यामुळे श्रोत्यांच्या विचारात व आचारात कांहीच फरक दिसून येत नाही.त्यामुळे लोकांचा सत्वगुण कमी किंवा नाहीसा होत आहे.त्यामुके निष्काम कर्माचा,निष्काम भक्तीचा व वेदांताचा प्रसार व प्रचार न होता मनोरंजन होत आहे.म्हणून श्रीमद्भागवताचा योग्य---अधिकारी वक्ता बोलावून त्याच्या मुखातून श्रीमद्भागवत शात्र श्रवण करावे,असा विवेक--विचार फार--फार अत्यंत जरुरी आहे.||२०||                                                                                                                                                                                        |         अनेकधर्म विभ्रान्ता: पाखण्डवादिनः | शुकशास्त्रकथोच्चारे त्याज्यास्ते यदि पण्डिता: ||२१||                                 अर्थः---परंतु जे लोक,अनेकप्रकारच्या धर्मामध्ये मोह पावले आहेत,स्त्रीलंपट झालेले आहेत किंवा नास्तिक--मताचे आहेत ते मोठे पंडित जरी त्यांस शुकशास्त्रांची (श्रीमद्भागवताची)कथा सांगण्याविषयी व्रज करावेत म्हणजे त्याजकडून श्रीमद्भागवताची कथा ऐकूं नये||२१||               भावार्थ:---जे लोक अनेक प्रकारच्या धर्मामध्ये मोहास प्राप्त झालेले आहेत—संभ्रमात झालेले—चंचल–द्विधा अवस्थेत पडलेले आहेत.त्यामुळे त्यांना काय करावे हे कळेनासे झाले आहे.त्यातील कांही लोक स्त्रीलंपट झाले आहेत.स्त्रीलंपट म्हणजे,स्त्रियांच्या अधीन झाले आहेत—स्त्रियांत आसक्त झालेले आहेत--स्त्री म्हणेल त्याप्रमाणे वागत आहेत.”बैलोबा” झाले आहेत.पुरुषांकडे सत्ता राहिली नाही,तर स्त्रीकडे सत्ता गेली आहे.स्त्रिया या पुरुषांवर अन्याय करत आहे.पूर्वी स्त्रियांवर अन्याय पुरुष करत असत.”कोणीच कोण्यावर अन्याय न करता प्रेमाने जीवन जगणे,हा फारच उत्तम मार्ग आहे”,पण असे दिसून येत नाही.तसे दिसून येण्यासाठी संत---महात्मा यांच्या मुखातून शात्र श्रवण केले तरच स्त्री--पुरुष स्वधर्माप्रमाणे वागतील,कोणी कोणावर अन्याय करणार नाही.ऐकमेकासी प्रेमाने वागून सुखी होतील.नास्तिक म्हणजे शात्राला न मानणारे,यात शिक्षित वर्ग जास्त दिसून येतो.त्यांनी आध्यात्म--शात्राचा अभ्यास केलेला नसतो,तर भौतिक शात्रांचाच अभ्यास केलेला असतो.त्यांच्यापैकी ज्यांनी अध्यात्म शात्राचा अभ्यास केलेला आहे ते मात्र ईश्वरास,संत---महात्मा यांना मानतात,पण ज्यांनी अध्यात्म शात्राचा अभ्यास केलेला नसतो ते ईश्वरास मानीत नाही.म्हणून त्यांनीही शात्राचा अभ्यास केला तर तेही ईश्वरास व संतास---महात्मा यांना मानल्याशिवाय राहणार नाहीत,असे निश्चितच आहे.त्यांचे मत प्रत्यक्ष जे खरे व बाकी जे दिसत नाही,ते सर्व खोटे आहे.असा त्यांचा समज आहे.[यास समज म्हणावा कि गैरसमज म्हणावे असे कोणी निश्चित करावे?] म्हणून जे स्त्रीलंपट,नास्तिक,शब्दज्ञानी आहेत,त्यांना श्रीमद्भागवत कथा सांगण्यासाठी वक्ता म्हणून बोलावू नये.असे श्रीमद्भागवत रचीयते भगवान व्यास मुनी यांचे मत आहे.ग्रंथ--श्रीमद्भागवत,प्रकरण--श्रीमद्भागवत महात्म्य,अध्याय क्र.सहावा---६,श्लोक क्र.२१ या ठिकाणी लिखाण केलेले आहे.म्हणून जे स्त्रीलंपट,नास्तिक,शब्दज्ञानी,विक्रेता नसावा.अशांना भागवत कथा सांगण्यासाठी बोलावू नये.श्रेमद्भागवत ग्रंथ या वक्त्यासाठी कांही नियम,आचारसंहिता असावी,त्या नियमात जे असतील त्यांनीच कथा सांगावी व इतरांनी सांगू नये.अशा प्रकारचे परवाना व प्रमाणपत्र असावे,संघटना अनेक आहेत,म्हणून आध्यात्म—शात्र संघटनेकडून परवाना असावा.त्यांनी प्रमाणित केलेले प्रमाण—पत्र असावे.यामुळे योग्य वक्ता होऊन तो योग्य निष्काम कर्म,निष्काम उपासना,वेदांताचे ज्ञान व वैराग्य यांचे उत्तम रीतीने मार्गदर्शन करीन व त्यामुळे योग्य मार्गदर्शन मिळाल्यामुळे लोकांच्या आचारात व विचारात फरक होऊन लोकातील काम,क्रोध,लोभ.मोह,मद व मत्सर कमी किंवा नाहीसे होऊन “रामराज्य” प्रस्थापित होऊन लोक सुखी निश्चित होतील.||२१|| |                  वक्तुः पार्श्वे सहायार्थमन्यः स्थाप्यस्तथाविध: | पण्डितः संशयच्छेता लोकबोधनतत्परः ||२२||                                                         अर्थः---इतके झाल्यावर वक्त्याच्या एका बाजूस जवळच त्याच्या सहाय्याकरितां म्हणून तशाच प्रकारचा(वक्त्यासारखा)दुसरा एक पुरुष बसवावा.तो स्वतःपंडित असून संशय नाहीसा करणारा व लोकांस न समजेल त्या ठिकाणी समजून देण्याविषयी तत्पर असा असावा||२२||                                                                                अर्थः---वक्त्याने,व्रत स्वीकारण्याकरिता एक दिवस अगोदर क्षौर करावे आणि दुसऱ्या दिवशी अरुणोदयाचे वेळी त्याने शौचवगैरे आटोपून स्नान करावे||२३||                            अर्थः---आणि संध्या,ब्रह्मयज्ञ नित्य कर्म संक्षेपानेच द्यावे.नंतर करून कथेमध्ये येणाऱ्या विघ्र निवारणार्थ गणपतीचे पूजन करावे||२४||                                                                                                          अर्थः---नंतर पितरांचे  तर्पण करून,आपली शरीरशुद्धीवगैरे करण्याकरिता प्रायश्चित करावे.तसेच मंडळ करून त्याच्यावर श्रीहरीची स्थापना करावी||२५||                              अर्थः---आणि मनामध्ये श्रीकृष्णाचा उद्देश धरून त्याची मंत्रपूर्वक क्रमाक्रमाने (षोडशोपचार)पूजा करून प्रदक्षिणा व नमस्कार केल्यावर पूजेच्या शेवटी त्याची स्तुती करावी.||२६||                                                                                                                                                                                                                                               |        अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।असंदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ।। गीता --१७--२८।।                                                 भावार्थ:---सात्विक श्रद्धयेवाचून केलेले हवन,दिलेले दान,आचरण केलेले तप,केलेले कर्म,त्यास “असत कर्म”म्हणतात.   त्याचे फळ इह लोकी--परलोकी मिळत नाही.आपल्याकडे येऊन त्यांनी आपल्यावर उपकार केले,हि आपल्यात भावना असावी,तर येणारात हा भाव असावा की,हि कथा त्यांनी घडवली,म्हणून आपणास श्रवण करावयास मिळाले.दोघातही अशा प्रकारचा भाव असेल,तर दोघानांही फळ मिळेल,अन्यथा ज्याला भाव असेल,त्यालाच ते फळ मिळेल.याकरिता दोघातही नम्रता असावी.श्रीमद्भागवत वक्त्यांची पूजा व स्तुती करावी.||११||                                                                                                                                                                                                 |                                   संसारसागरे मग्नं दीनं मां करुणानिधे ।               |                                                             |                                                     कर्ममोहगृहीतांग्म मामुद्धर भवार्णवात ।।२७।।         |                                                                                अर्थ:---ती अशी कि हे-करुणानिधे भगवंता,ह्या जन्ममर संसारसागरामध्ये बुडत असल्यामुळे दिन झालेल्या व कर्मरूप नक्राने धरले आहे अंग ज्याचे अशा माझा भवार्णवांतून उद्धार कर;माझा उद्धार कर||२७||                                                                                                                                              भावार्थ:---भागवत ग्रंथास किंवा वक्त्यास हि प्रार्थना करावी कि,”मला संसार नको,कारण संसारातील दु:खाने मी होरपळत आहे.मला या दु:खद संसारातून काढ व जेथे सुखारुपता आहे,त्याठिकाणी मला सुखरूप ठेव.हि माझी इच्छा पूर्ण कर.यासाठी मी तुला शरण आलो आहे.सर्व जीवांनी,त्यातल्यात्यात आपण मात्र श्रीमद्भागवत ग्रंथ श्रवण करून निष्काम कर्म,निष्काम उपासना करून वेदांतांचे ज्ञान प्राप्त करून,वैराग्य धारण करून त्या परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा,म्हणजे तेव्हा आपले जन्म--मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होऊत,अन्यथा नाही.||२७||      अर्थः---तद्नंतर,श्रीमद्भागवताचीही,धूप व दीप इत्यादी उपचारांसहित प्रयत्ने करून मोठ्या प्रीतीने यथाविधी पूजा करावी||२८|| अर्थः---आणि त्या श्रीमद्भावताच्या पुढे श्रीफल (नारळ)ठेवून नमस्कार केल्यावर त्याचवेळी केवळ प्रसन्नात: करण करून स्तुती करावी||२९||                                                                                                                                                                                            |             श्रीमद्भागवताख्योsयं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि | स्वीकृतोsसि मया नाथ मुक्त्यर्थं भवसागरे ||३०||                                              अर्थः---ती अशी कि--श्रीमद्भागवतनामक हा साक्षात श्रीकृष्णच आहे,यास्तव हे श्रीकृष्णा,या संसाररूप समुद्रामध्येच मुक्ती मिळण्यासाठी मी तुझा अंगीकार केला आहे||३०||                                                                                                                                                    भावार्थ:---श्रीमद्भागवत ग्रंथ हा साक्षात भगवान श्रीकृष्णच आहे,कारण त्यांचाच उपदेश ग्रंथात आहे.श्रीकृष्णच वाङमयमूर्तीच आहेत--त्यारूपाने  आहेत.म्हणून श्रीमद्भागवत ग्रंथास म्हणजेच श्रीकृष्णास शरण आलो आहे.म्हणून दु:खद संसारातून माझी सुटका करून मला सुखरूप करा,अशी मागणी करावी.||३०||                                                                                                                                            |                      एवं दीनवच: प्रोच्य वक्तारं चाथ पूजयेत् | सम्भूष्य वस्त्रभूषाभि: पूजान्ते तं च संस्तवेत् ||३२||                          अर्थः---अतएव हा माझा मनोरथ,निर्विघ्नपणे सर्वप्रकारे तूं सफल करावास.कारण,हे केशवा,मी तुझा दास आहे||३१||     भावार्थ:--हा मनोरथ म्हणजे दु:खद अशा संसारापासून माझी निवृत्ती करावी.हा संसार दु:खरूप असल्यामुळे मला नकोसा झालेला आहे.याकरिताच मी आपला निष्काम दास झालेला आहे.या आपल्या दासाची या दु:खद संसारातून निवृत्ती करावी.आपण माझी हि मागणी पूर्ण करणारच,अशा प्रकारची मला पूर्णपणे खात्री आहे.||३१||                              अर्थ:---हे नारदा,याप्रमाणे दीनवचनांनी स्तुती करून नंतर वक्त्याचीही पूजा करावी.आणि त्याला वस्त्र,अलंकावगैरे देऊन भूषित करून पूजा झाल्यावर त्याची स्तुती करावी||३२||                                                                                                                                                        भावार्थ:---ज्या वक्त्याच्या मुखातून श्रीमद्भागवताची कथा ऐकली,त्यांनी आपल्याला ज्ञान दिले,त्यांनी आपल्यावर परोपकार केले,म्हणून त्यांच्या या परोपकारातून उतराई—ऋण फेडण्याकरिता अल्पसा प्रयत्न म्हणून,त्यांची पूजा,स्तुती करून आपल्या आर्थिक अधिकारानुसार दक्षणा देणे अत्यंत जरुरी आहे.श्रीमद्भागवत वक्ता यांना आपल्या आर्थिक अधिकारानुसार वस्त्र—अलंकार—वैगेरे देऊन सन्मानित करावे.असा भाव व्यक्त केला तर भागवत कथा ऐकून आपल्या आचरणात फरक--परिणाम दिसून येतो---फळ मिळते.अन्यथा नाही.म्हणून उचित ते आवश्य करावे.||३२||                                                                                                                                                     |                     शुकरूपप्रबोधज्ञ सर्वशास्त्रविशारद | एतत्कथाप्रकाशेन मदज्ञानं विनाशय ||३३||                                                      अर्थः---हे सर्व शास्त्रांमध्ये निपुण असलेल्या प्रबोधज्ञा शुकरुपा ब्राहमणा,तूं हि (श्रीमद्भागवतसंबंधी)कथा प्रकाशित करून माझे अज्ञान नाहीसे कर||३३||                                                               भावार्थ:---भागवताचा वक्ता हा शुकस्वरूप आहे असा त्याच्या ठिकाणी श्रोत्यांचा भाव असावा.शात्र असे सांगते,तर भागवत वक्ता हा शुकस्वरूप आहे,तर भागवत सांगणारा वक्ता हा निष्काम कर्म,निष्काम उपासना सांगणारा,वेदांतांचे ज्ञान सांगणारा असावा व वैराग्ययुक्त असा अंतरंगातला असावा,किंवा सकाम कर्म,सकाम उपासना सांगणारा,कांही तरी मनोरंजन करणारा,वैराग्यसंपन्न नसावा.विषयांचा भोक्ता,मान--प्रतिष्ठा,पैसा,वस्त्र,सोने यांची अपेक्षा करणारा असा बहिरंगाचा वक्ता नसावा.असा विवेकापूर्व करून योग्य निर्णय घेऊन धर्मसंगत--अधिकारी पाहून,वक्ता यास पाचारण करून आपले परमकल्याण करून घ्यावे,कारण मनुष्य देह हा पुन्हा पुन्हा मिळत नाही.मनुष्य देहातच योग्य अधिकाऱ्याकडून भागवत श्रवण केले तरच ब्रह्मज्ञान प्राप्त होऊन,अनुभवास येवून जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होता येते.||३३||                                                                                                                                              अर्थः---नंतर मुक्ती व्हावी एतदर्थ मोठ्या आनंदाने वक्त्याच्या जवळ नियम करावा आणि तोच नियम,यथाशक्ती(धरवेल तितका)सात अहोरात्रपर्यंत धारण करावा||३४||                                                                                                         भावार्थ:---श्रीमद्भागवत निष्काम बुद्धीने श्रवण करावे म्हणजेच संसाराची कामना न करता भगवंतांची कामना करून श्रवण करावे—म्हणजेच मोक्षाची—चौथा पुरुषार्थाची अपेक्षा करावी.त्यासाठी श्रोत्यांचे जे नियम आहेत,त्या नियमांचे पालन करावे.आपण सात दिवसांचे पालन केल्यानंतर नेहमीसाठीच नियमांचे—मरेपर्यंत पालन करून अंती भगवंतांचेच  ध्यान करीत—करीत शरीर सुटेल.त्यामुळे आपण परमात्मा—रूपच होऊन जन्म—मरण निवृत्त होईल.||३४||                                                    अर्थः---कथेमध्यें विघ्न येऊं नये म्हणून आनखिं पांच ब्राहमणांस वरावें व त्या ब्राम्हणाकडून ‘ॐ नमोभगवते वासुदेवाय’ या द्वादशाक्षरी मंत्राने श्रीहरीचा जप करवावा||३५||                                                                                                                                        अर्थः---तसेच कीर्तन करणारे दुसरे जे वैष्णव ब्राहमण असतील त्यांचीही पूजा करून व नमस्कार करून त्यांनी आज्ञा दिल्यावर आपणही आसनावर प्रविष्ट व्हावे||३६||                                                                                              भावार्थ:---भगवंतांचे नामस्मरण करण्याकरिता दुसरे जे ब्राह्मण असतील,त्यांची हि पूजा करून,दक्षिणा समर्पण करून नमस्कार करावा.हा सर्व विधी झाल्यानंतर पुजाकांनी त्यांची अज्ञान झाल्यानंतर आसन ग्रहण करावे.||३६||         |                        लोकवित्तधनागारपुत्रचिन्तां व्युदस्य च | कथाचित्त: शुद्धमतिः स लभेत्फलमुत्तमम् ||३७||                                              अर्थः---आता जी पुरुष,आप्त वगैरेलोक,वित्त(धान्य व रत्नेवगैरे),धन(द्रव्य)घर व पुत्र इत्यादिकांविषयी चिंता टाकून व शुद्धमती होऊन कथेकडे लक्ष लावितो उत्तमप्रकारचे फल प्राप्त होते इतरांस होत नाही||३७||                                                                                                                                        भावार्थ:---कथा ऐकत असतांना एकाग्र चित्ताने म्हणजे लोकव्यवहार,संपत्ती,धन,घर,पुत्र यांची चिंता मनात न आणता फक्त कथेतच लक्ष ठेवतो.कथा श्रवण असतांना संसाररूपी जो व्यवहार आहे,त्याचा मुळीच विचार करीत नसतो.धन--घर—पुत्र—स्त्री याविषयीचे मनोराज्य करीत नाही.अशा श्रावण कार्तासच श्रीमद्भागवत श्रावण केल्याचे यथार्थ फळ मिळते व जे श्रीमद्भागवत---शात्राच्या नियमांचे पालन करीत नाहीत,त्यांना फळ मिळत नाही.म्हणून आपण नियमानुसार श्रवण करावे.||३७||                                                                                                                                           अर्थः---आतां वाचनाचा सांगतो-हे नारदा उत्तम बुद्धिमान पुरुषाने सूर्योदय झाल्यापासून कथेस आरंभ करून मध्यमस्वराने साडेतीन प्रहर(दिवस)होईपर्यंत उत्तमप्रकारे कथा वाचावी||३८||                                                                                                                                           भावार्थ:---सुबुद्धीमान म्हणजेच सात्विक वक्ता असेल तर सूर्यादयापुर्वी उठून नित्य कर्म शात्रात सांगीतल्याप्रमाणे कथेची संहिता---वाचन करतो.जर तो शब्दज्ञानी असेल किंवा शब्दज्ञानी नसेल व फक्त कथेतील काही तरी सांगत असेल तर संहिता म्हणजे काय हेही त्याला माहित नसेल तर---काय?कारण वर्तमान काळात ग्रामीण भागात बहुतेक असेच चाललेले दिसून येत आहे.कारण भागवत कथा सांगितली म्हणजे आर्थिक लाभ होतो.या लाभाच्या पोटी अशा कथा करणारे अधिक म्हणजे अंदाजे नव्वद टक्के असे चित्र दिसून येत आहे.कथा कोणी करावी,कसी करावी असे कांही मुळीच नियम दिसून येत नाही.त्यामुळे समाजातील लोकांचे व कथेच्या वक्त्याचे पारमार्थिक फारच अहित होत आहे.पण लक्षात कोण घेतो.? आज वर्तमान काळात ज्यांनी उत्तर भारतात वाराणसी या क्षेत्रात जाऊन बारा---पंधरा वर्षे तेथे राहून अध्ययन केलेले आहे.ते आचार्य होऊन,त्यांच्याकडे आचार्य म्हणून अधिकृत वाराणसी विद्ध्यापिठाचे पदाविव्यूत्तर प्रमाणपत्र आहेत.समाज अज्ञानी असल्यामुळे समाज वक्ता म्हणून त्यांना न बोलावता,ज्यांचे अध्यात्मशात्राचे अध्ययन झालेले नाही,अशांना वक्ता म्हणून बोलावत आहेत.याला कारण अज्ञान---अज्ञान---अज्ञान हे आहे.असे समाजातील लोकांचे अतोनात अहित होत आहे.पण लक्षात कोण घेतो---------||३८||                                                                                                                                                                           |    कथाविराम: कर्तव्यो मध्याग्न्हे घटिकाद्वयम् | त,त्यांना बोलावत आहे त्कथामनु कार्यं वै कीर्तनं वैष्णवैस्तदा ||३९||                                           अर्थः---परंतु मध्यान्हीच्यावेळी मात्र दोन घटिकापर्यंत कथा बंद करावी.कथा बंद ठेविल्यावर तत्काळ वैष्णवलोकांनी कीर्तन करावे||३९||                                                          अर्थः---कथा श्रवण करण्याची इच्छा करणाऱ्या मनुष्याने,मल यांचा जय होण्याकरिता आहार थोडा करावा;व तोही,हविष्यान्न करून एकवेळच करावा म्हणजे तो सुखावह होतो||४०||                                                                                                                         अर्थः---जर सामर्थ्य असेल तर सात अहोरात्र उपोषण करून श्रवण करावे अथवा तसे करण्यास सामर्थ्य नसेल तर तूप किंवा दुध प्राशन करून सुखपूर्वक श्रवण करावे||४१||                                                                                                                                                 |                       फलाहारेण वा भाव्यमेकभुक्तेन वा पुन: | सुखसाध्यं भवेद्दत्तु कर्तव्यं श्रवणाय तत् ||४२||                                                             अर्थः---तसेही करण्यास सामर्थ्य नसल्यास फलहार करून अगर एकवेळ भोजन करून श्रवण करावे.सारांश हाच कि,-कथा श्रवण करण्याकरिता जे सुखामध्ये होईल ते करावे||४२||                                                                                                                                          |                         भोजनं तू वरं मन्ये कथाश्रवणकारकम् | नोपवासो वरः प्रोक्तः कथाविघ्नकरो यदि ||४३||                                                     अर्थः---उपवास केला असतां जर तो कथेमध्ये विघ्न करणारा होतो तर तो चांगला नव्हे त्यापेक्षा कथा श्रवणानिमित्त भोजनच करावे,हे बरे;असे मी समजतो||४३||                                                                                                                                                  भावार्थ:---शात्र उपवास करण्यास सांगते,कारण कथा ऐकण्यापूर्वी आवश्यकतेपेक्षा अधिक जेवण केले तर जडता---आळस येतो,त्यामुळे झोप येण्याची शक्यता अधिक असते.झोपेत मन लीन होत असल्यामुळे कथा श्रवण होत नाही.म्हणून ज्यांना कथेत झोप येत असेल अशा श्रोत्यांनी उपवास करणे जरुरी आहे.म्हणून कमी आहार घेऊन कथा ऐकावी.थोडक्यात कथा लक्षपूर्वक ऐकावी.उपवास हा मुख्य नसून,कथा लक्षपूर्वक ऐकणे हे मुख्य आहे.शात्राने उपवास सांगितला आहे,कारण उपवासाचा मुख्य उध्येस आपल्या पचनक्रीयाला विश्रांत्री मिळावी हा मुख्य हेतू आहे.त्यादिवशी फलाहार करावा म्हणजे आहारात फरक होऊन त्या निमित्ताने वेगवेगळे जीवनसत्व शरीरास मिळतात,त्यायोग्य शरीराचे योग्य पोषण होऊन शरीर निरोगी होऊन धष्टपुष्ट होते.त्यादिवशी बहुतेक लोक जड पदार्थाचे सेवन करतात.बरेचसे पदार्थ तुपात किंवा तेलात तळून सेवन केल्या जातात.त्यामुळे तो सेवन केलेला पदार्थ जड असल्यामुळे पचनक्रीयास कठीण झाल्यामुळे,पचनक्रियेस जास्त कष्ट पडतात.शात्राचा हेतू साध्या झाला कि जास्त कष्ट पडले?शात्राचा हेतू शात्रासाठी आहे कि,आपल्या म्हणजे जीवाच्या हितासाठी आहे? असा विचार करून निर्णय घ्यावा व त्यानुसार कृती करावी.उपवास त्या दिवशी अन्न सेवन करू नये.ज्यांना शारीरिक कष्ट आहेर्त,त्यांनी कांही उपवासाचे पदार्थ सेवन केले तरी हरकत नाही,पण ज्यांना शारीरिक कष्ट नाहीत,त्यांनी अन्न न सेवन करणे योग आहे.हा उपवास ज्याचा त्यांनी ज्याच्या त्याच्या प्राप्त परिस्थितीनुसार करावा.||४३||                                                                                                                                                       |                    सप्ताहव्रतिनां पुंसां नियमाञ्छृणु नारद | विष्णुदीक्षाविहीनानां नाधिकार: कथाश्रवे||४४||                                    अर्थः---हे नारदा,आतां सप्ताह श्रवण करण्याचे व्रत धारण करणाऱ्या लोकांचे नियम सांगतो,ऐक.विष्णूदिक्षेने रहित जे पुरुष आहेत त्यांना कथा श्रवण करण्याविषयी अधिकार नाही||४४||                                                                                                                                           भावार्थ:---विष्णूभक्ताची दीक्षा म्हणजे शाकाहारी असावा,तर मासांहारी नसावा,कारण  शास्त्राचा नियम आहे,कि जे प्राणी ओठाने पाणी पितात,ते शाकाहारी आसतात व जे प्राणी जीभीने पाणी पितात,ते मांसाहारी असतात.उदामनुष्य,गाय,म्हैस,शेळी,मेंढी,घोडा,हत्ती,इत्यादी प्राणी ओठाने पाणी पितात,तर उदा—कुत्रा,मांजर,वाघ,उंदीर,      लांडगा,शिंह,इत्यादी प्राणी मांसाहारी आहेत,कारण ते जीभीने पाणी पितात.मानवेत्तर जे प्राणी आहेत,त्यांनी आजही हा नियम पाळला आहे,पुढेही पाळतील,पण मानव हा जो प्राणी आहे,त्यांनी मात्र नियमांचे उल्लंघन करून कसेही आचरण करत आहेत.मानव हा शाकाहारात येणारा प्राणी असून तो मांसहार सेवन करत आहेत.तो आहार त्याच्या शरीराला हानिकारक आहे.म्हणून मानवाने कधीच मांसहार सेवन करू नये.याकरिता  श्रीमद्भागवत श्रवण करण्याकरिता विष्णूभक्ताची दीक्षा घ्यावी.मांसाहार सेवन न करता तो कोणत्याही धर्माचा,पंथाचा,कोणत्याही लिंगाचा--स्त्री किंवा पुरुष,कोणत्याही वयाचा,भावार्थ तो मनुष्य प्राणी असून मांसाहारी नसून शाकाहारी असावा हा मुख्य नियम आहे.असा आपणास जागतिक पातळीवर इ.स. डिसेंबर दोनहजर एकोणीस [१२—२०१९]भारतीय शके कार्तिक एकोणीशे बेचाळीस पासून अनुभवयास येत आहे.याला कांही वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे कि मानवांनी जंगलांचे संरक्षण व पशु—प्राण्यांचे संरक्षण केले नाही म्हणून हा “विषाणू—कोरोना२०१९”निर्माण झाला आहे.म्हणून असे विषाणू निर्माण होऊ नये म्हणून जंगल संरक्षण व पशु—प्राण्यांचे संरक्षण करणे अत्यंत गरजेचे आहे.याविषयाबाबतीत कांही देशांनी कायदे केलेले आहेत,पण जागातिक पातळीवर सर्वंच देशांनी कायदे करणे अत्यंत गरजेचे आहे.आज नाही तर उद्दा—भविष्यकाळात कायदे करावेच लागतील.जसे तहान लागल्यावर पाण्याचे व्यवस्थापण करावे की तहानलागण्यापूर्वीच पाण्याचे व्यवस्थापण करावे ?असा विचार वैज्ञानिक व राजकीय सत्ताधीश यांनी आताच—या क्षणापासूनच विवेक—विचार करावा---सावधान—सावधान—सावधान---तो भागवतशास्त्र श्रवण करून,निष्काम कर्म करून,निष्काम भक्ती करून जीवब्रह्मऐक्य ज्ञान प्राप्त करून,वैराग्य प्राप्त करून,संसारबंधनातून मुक्त होऊन जन्ममरण निवृत्त करून सुखरूप होऊन शांती प्राप्त करू शकतो.||४४|| अर्थः---कथाव्रत धारण करणाऱ्या पुरुषाने,ब्रम्हचर्यव्रत धारण करावे;बिछान्यावर वगैरे न निजता भूमीवरच शयन करावे व तेंही कथा संपल्यावर करावे||४५||                                                                                                                                                           भावार्थ:---भागवतशास्त्र नित्य--नियमाने श्रवण करावे,कारण कधी--कधी ऐकले तर पूर्ण विषय कळणार नाही.याकरिता नित्यानियामानेच श्रवण करावे लागेल.ब्राह्मचार्यापुर्वक श्रवण करावे लागेल.त्यामुळे बुद्धी विषय ग्रहण व्यवस्थित करेल,भागवताचा विषय कळेल.तेज प्राप्त झाल्यामुळे मन स्थिर होऊन समाधान मिळेल.पत्रावळीवर जेवण केल्याने जेवण योग्य होईल म्हणजेच आवश्यकतेपेक्षा जास्त जेवण होणार नाही.जडता येणार नाही. आळस येणार नाही,त्यामुळे झोप येणार नाही,तर उल्लाहासपूर्वक कथा श्रवण होईल,म्हणून समाधान वाटेल---आनंद मिळेल.||४५||                                                                                                                                         अर्थः---तसेच,त्या कथाव्रती पुरुषाने प्रतिदिवशी उडीद हरभरावगैरे द्वीदल धान्य,मध,तेल,पोळी,भाकरी वगैरे जडान्न,स्व--  भावतःच वाईट असणारे अन्न,पर्युषित (शिळे)अन्न हि टाकावे||४६||                                                                                                                                          भावार्थ:---डाळ,मध,तेल,शिळे अन्न पचण्यास जड,असे पदार्थ जड असतात, म्हणून पचण्यास जड असतात,त्यामुळे जडता येऊन आळस येतो,यामुळे झोप येण्याची शक्यता अधिक असते.झोपेमुळे श्रवण घडत नाही,कारण झोपेत मन लीन पावलेले असते.म्हणून वरील पदार्थ खाऊ नयेत.भावनेने दुषित झालेले पदार्थ सेवन करू नयेत,कारण जे आपण अन्न खातो,त्या  अन्नाचा परिणाम आपल्या मनावर होत असतो.त्यामुळे मन दुषित होते.दुषित झालेले मनात श्रीमद्भागवत कथेचा परिणाम होत नाही---वागणुकीत बदल होत नाही,मनाच्या परिवर्तनसाठी भागवत श्रवण करणे जरुरी आहे.म्हणून जे श्रीमद्भागवत श्रवण करण्यापूर्वी वरील नियम पाळणे आपल्या हितासाठी अत्यंत जरुरी आहेत.||४६||                                                                                                                                                    |                           कामं क्रोधं मदं मानं मत्सरं लोभमेव च | दम्भं मोहं तथा द्वेषं दूरयेच्च कथाव्रती ||४७||                                                                 अर्थः---तसेच-काम,क्रोध,मद,मान,मत्सर,लोभ,दंभ,मोह आणि द्वेष हेही दूर टाकावेत.||४७||                                                                                 भावार्थ:---आपण कथा श्रवण करत असतांना जर आपल्या चित्तात मान-सन्मान,काम,क्रोध,मद,मत्सर,लोभ,दंभ,मोह आणि द्वेष असे दोष असतील तर त्या कथेच्या आपल्या चित्तावर परिणाम-बदल-परिवर्तन होत नाही.कथा ऐकून कांहीच उपयोग होत नाही.संसारातील जे कांही काम असेल,तेही होत नाही व पारमार्थिक कार्यही होत नाही.म्हणून कथा श्रवण करण्यापूर्वी हे दोष नाहीसे करून कथा श्रवण करावी.||४७||                                                                                                                                                                    |                  वेदवैष्णवविप्राणां गुरुगोव्रतिनां तथा | स्त्रीराजमहतां निन्दां वर्जयेद्द: कथाव्रती ||४८||                                                            अर्थः---त्याने वेद,विष्णू भक्त,ब्राम्हण,आपला गुरु,व गाई यांची सेवा करणारे त्याप्रमाणे स्त्रिया,राजा किंवा महंत यांची निंदा करूं नये||४८||                                                      भावार्थ:---भागवत श्रवण कर्त्यांनी १-वेद,२-वेदांतशात्र,३-वैष्णव,४-ब्राह्मण,५--सदगुरू,६--संत,७--महात्मा यांची निंदा करू नये,कारण त्या ग्रंथाद्वारे आपल्यास ज्ञान होते-ज्ञान झाल्यामुळे त्या ज्ञानाद्वारे आपणास निष्कामकर्म,सकाम कर्म,निष्काम उपासना,सकाम उपासना,ज्ञान,वैराग्य इत्यादीचा उपदेश मिळतो,म्हणून त्याचे आपल्यावर फारच उपकार होतात.त्या उपकाराच्या ऋणातून उतराई होण्यासाठी आपण त्यांच्याविषयी कृतज्ञानता राहण्यासाठी त्यांची स्तुती,सेवाभाव आपल्यात असणे अत्यंत जरुरी असते.त्या सर्वांची किंवा त्यांच्यातील काहिंची किंवा एकाची निंदा करणे,अपराध घडतो,असे झाल्यामुळे त्या कथेच्या श्रवणाचा लाभ होण्यापेक्षा अहितच होते,म्हणून आपल्या हितासाठी यांची निंदा न करता स्तुती व सेवा करणे आपले आध्य कर्तव्य ठरते.म्हणून जीवांनी त्यांच्याविषयी कृतघ्न न राहता,कृतज्ञभाव आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत असावा.८---गोसेवा करणाराची निंदा करू नये.कारण गाय हि गोमाता आहे.त्या गाईचे गोमुत्र,शेण,दुध,दही,तूप,ताक व बैल यांचा उपयोग आपल्या जीवनासाठी अत्यंत उपयोगी आहे---आरोग्यवर्धक आहे---उपकारक आहे म्हणून त्यांची सेवा व स्तुती करावयास पाहिजे.त्यांच्याविषयी कृतज्ञाता असावी व कृतघ्नता नसावी म्हणून त्यांची निंदा करू नये.निंदा केल्यास आपणास दोष लागतो.९---स्त्रिया या आपल्याला प्रेमाचा वर्षाव करतात,जन्म देऊन लहानाचे मोठे करतात,त्यासाठी कष्ट घेतात.पुत्राच्या---पुत्रीच्या सुखात आपले सुख मानतात.असे आहे तर,ज्यावेळेस आपले आई--वडील वयस्कर होतील,त्यावेळेस त्यांना परिश्रम न करू देता त्यांचे पालन--पोषण करावयास पाहिजे,कारण आपण लहान असतांना त्यांनी आपल्यासाठी किती परिश्रम घेतलेले असतात,या प्रसंगाचे सतत स्मरण ठेऊन,त्यांच्याविषयी कृतज्ञताभाव व्यक्त होण्यासाठी त्यांना येत्किंचीतहि    परिश्रम न होऊ देता,आपण त्यांची शारीरिक,वाचिक व मानसिक सेवा करून करून सुखी ठेवण्याचा प्रयत्न करणे आपले कर्तव्य आहे.तरी पण आपल्यातील कांहीजण कृतज्ञ न राहता,कृतघ्न होत असलेले दिसून येत आहेत.यात त्यांचा दोष दिसून येत आहे.हि फारच अयोग्य आहे.आपणसुद्धा एकदिवस वयस्कर होणार आहोत,हे निश्चितच आहे.त्यावेळेस आपल्याला आपल्या मुलाने पालनपोषण करावे,असे वाटणार नाही का?”करावे तसे भरावे” असा नियम आहे,असा विचार करून आपण आपल्या आई--वडिलांचे पालनपोषण करणे,हे ज्याच्या त्याचे हिताचेच असते.असे होण्यास कारण कोण असते ? आपला पुत्र कि आपली सून ? याला कारण पुत्र किंवा सून असू शकते.बहुतेक कारण सून दिसून येते,कारण सुनाचे आई--वडील माहेरात असतात व पुत्राचे आई--वडील त्या पुत्राच्या जवळ असतात.म्हणून सूनाचा विरोध असल्यामुळे पुत्राचे कांहीच चालत नाही.त्याची इच्छा असते कि,आई--वडिलांचे पालनपोषण करावे,पण त्या पुत्राची जी पत्नी असते,तिची मात्र इच्छा नसते.त्या सूनाचा पती जर  बैलोबा म्हणजे पत्नीचा आज्ञाधारक असेल तर,तो त्याच्या पत्नीचेच ऐकून आई--वडिलांना वेगळे टाकून आईं--वडिलापासून स्वतंत्र--वेगळा म्हणजे पत्नीसहीत राहतो व आपल्या पत्नीची इच्छा पूर्ण करतो व आई--वडिलांना कृतघ्न होतो.ज्यावेळेस हा वयस्कर होतो,त्यावेळेस याचा पुत्र व सून यांना वेगळे टाकून स्वतंत्र राहतात.“जसे करावे तसे भरावे” या नियमाने असे हे घडतच असते.वास्तविक पाहता याकरताच शास्त्र असे सांगते कि,त्या घरातील सुनांनी सासू आणि सासरे हेच माझे आई--वडील आहेत अशी भावना करून,सासू सासरे जिवंत असेपर्यंत त्यांचे पालनपोषण करावे.हे त्यांचे कर्तव्यच आहे.अशी भारतीय संस्कृती मानवतेला धरून आहे.धर्मशास्त्र हे समाजाच्या व्यवस्थेसाठी आहे कि गैरव्यवस्थेसाठी आहे?हा विचार कोणी करावा.समाजाने करावा,कि शासनकर्ते जे आहेत,त्यांनी करावा?कि पुत्र व सुनानी करावा?कि समाजसुधारक जे आहेत,त्यांनी करावा?कि संत---महात्मा—ऋषी--मुनींनी करावा?सर्व घटकांनी याचा विचार करून आई आणि वडिलांचे पालन--पोषण करावयास पाहिजे,कि आध्य कर्तव्यच आहे,असे कांही सर्व कळण्यासाठी संत--महात्मा यांची संगती करून श्रवण करून कळून घेण्याचा प्रयत्न करावा.असे कळले म्हणजे जीवास कळेल,व त्यामुळे तसे वागण्याचा प्रयत्न करेल व न कळले तर वागण्याचा प्रयत्न करणार नाही.त्यामुळे जे वयस्कर आई--वडील आहेत,त्यांची समस्या निवारण होऊन ते सुखी होतील,अन्यथा नाही.त्यातल्यात्यात शासनकर्ता यांच्याकडे सत्ता असते,त्या सत्तेमुळे असा कांही कायदा तयार करावा कि,ज्यामुळे आई--वडिलांचे शारीरिक व मानसिक सुख होऊन त्यांनी परिश्रम न करता त्यांची व्यवस्थित जीवन जगून सुखसंपन्न व्हावे.असा कायदा करणे अत्यंत जीवनावश्यक आहे.पण कोणता शासन कर्ता—सत्ताधीश लक्षात घेतो?  असे एक उदाहरण दिलेले आहेत.अशा अनेक समस्या आहेत.अशा अनेक समस्या सोडवून शासनकर्त्यांनी वयस्कर जे थोर जीव आहेत,त्यांचा आशिर्वाद घ्यावा.जे अशी व्यवस्था करीतील,अर्थातच त्यांच्यावर भगवंतांची कृपा झाल्याशिवाय राहणार नाही,त्यांना सुयश निश्चितच प्राप्त होईल.९--राजा म्हणजे शासन प्रमुख—सत्ताधीश देशाचा पंतप्रधान व राज्यांचे मुख्यमंत्री यांची स्तुती करावी व त्यांची निंदा करु नये.शासन करीत असतांना त्यांना अतोनात कष्ट घ्यावे लागतात.आपण एक कुटुंबप्रमुख असतांना एका कुटुंबाचे व्यवस्थापन पाहत असतांना किती विचार करून,किती कष्ट घेऊन सर्वांचे समाधान करता येत नाही.कोनीनाकोनी तरी दु:खी होत असतो.राज्यांचा किंवा पूर्ण देशाचे व्यवस्थापन--सुप्रशासन पाहत असतांना सर्वांचे समाधान साधने हे कष्टांचे काम असते.म्हणून उत्तम प्रशासन देण्यासाठी फारच शारीरिक व मानसिक कष्ट सहन करावे लागतात.म्हणून अशा सत्ताधीश जे असतात त्यांची निंदा करू नये असे धर्मशात्र सांगते.१०--महापुरुष यांची निंदा करू नये.कारण महापुरुष्यांना परोपकारी जीवन जगावे लागते.त्यांचे जीवन अखिल मानवाकरिता असते.त्यांच्या सुखासाठी असते.त्यांचा देह जगाच्या उद्धाराकरिता असतो.जगाच्या परमकाल्याकरिता असतो.रात्रंदिवस जीवांचे कल्याण करण्याकरिता कष्ट घेत असतात.त्यांना वैयक्तिक जीवन नसते.जरी त्यांची निंदा केली तरी त्या निंदेचा विचार न करता आपले कार्य चालूच ठेवतात.त्यांचा दृष्टीकोन नि:स्वार्थी असतो लोकांच्या हितासाठी ते आपले अहित करतात.इतरांच्या सुखाने ते सुखी होतात व इतरांच्या दु:खाणे दु:खी होतात.म्हणून अशा महापुरुष्यांची निंदा करू नका.||४८||                                         अर्थः---रजस्वला,अत्यंज,मालेंच्छ,पतित स्वधर्मापासून भ्रष्ट झालेला),संस्काररहिन,ब्रहमद्वेषी व वेदाचा अधिकार नसलेले पुरुष यांच्या बरोबर संभाषण करूं नये||४९||                                                                                                                                                        भावार्थ:---व्रतस्थ पुरुष्यांनी १---रज:स्वला स्त्रीशी संभाषण करू नये--तिला स्पर्श करू नये.कारण त्या अवस्थेत तिच्या स्थूल शरीरात दोष आलेला असतो.त्या दोषामुळे तिच्याशी संपर्क करू नये असे शात्र सांगते,संपर्क आला तर आपल्यात कालांतराने दोष येतो असे शात्राचे म्हणणे आहे.त्याला विज्ञान कारण आहे.पण आधुनिक विज्ञानवादी मान्य करत नाही.कालांतराने मान्य करतील.बरे असो.२--चांडाळ,म्लेंच्छ,पापी,म्हणजे मांसाहार करणारे,क्रोधी असणारे,दुर्व्यसनी असणारे,असे जे आहेत त्यांच्याशी संभाषण करू नये,कारण कथा जि श्रवण केली त्या कथेचा परिणाम होत नाही.३---गायत्रीचा जप न करणारे ब्राह्मण,असे जे आहेत त्यांच्यासी संभाषण करू नये.कारण ब्राह्मण म्हणजे निष्काम कर्म करणारे,निष्काम उपासना करणारे,४--ब्राह्मणाचा अधिकार असतांना साधना न करणारे,कर्तव्य पार न पाडणारे,अशा ब्राह्मणांसी संभाषण करू नका,कारण संगतीचा परिणाम होत असतो.५---[१]जीवब्रह्मऐक्यज्ञान गुरुगृही राहून,गुरूची सेवा करून,अभ्यास करून अध्यात्मविद्दा प्राप्त करून घेणारे.[२]गुरुगृही राहून जि अध्यात्मविद्दा प्राप्त करू त्या विद्देचे दान करणे--दान म्हणजे विद्दा  देणे,पण त्या विद्दाच्या मोबदला न घेणे,त्यास “दान” असे म्हणतात.विद्दा देऊन मोबदला घेणे यास “विक्री” असे म्हणतात.आध्यात्म--शात्र किंवा धर्म—शात्र विद्दा दान करा,पण विक्री करू नका असे सांगते.तसे करणे धर्मबाह्य आहे.म्हणून विक्रीला प्रतिबंध केलेला आहे.३---दान करणे,म्हणजे जे ब्राह्मण दान घेतात,पण देलेले दान पारमार्थिक कार्यास खर्च करतात.त्यायोगे सामाजिक कार्य,धार्मिक कार्य करतात,अपंग म्हणजे ज्यांच्यात शारीरिक किंवा मानसिक कार्य करण्याची क्षमता नाही,अशांना आवश्यक बाबीसाठी मदत करणे.अचानक कांही संकट आले तर अशांना मदत करणे.थोडक्यात परोपकार करण्यासाठी त्या दानाचा विनियोग करणे.[४]दान घेणे,दान घेऊ नये असा जरी नियम असला तरी न मागता आलेले धन पारमार्थिक कार्यासाठी--गरजवंतासाठी खर्च करणे,वैयक्तिक कार्यासाठी खर्च न करणे. अशा प्रकारचे दान घेण्याचा शात्राने अधिकार देलेला आहे.[५]सत्कर्म करणे:---सत्कर्म म्हणजे धर्मानुसार आचरण करणे.आपल्या अधिकारानुसार आलेली कर्तव्य पार पाडणे,त्यास “सत्कर्म” असे म्हणतात.[६]सत्कर्म करून घेणे,म्हणजे मनुष्याकडून धर्मानुसार आचरण करून घेणे.त्यांच्या अधिकारानुसार कर्तव्य करून घेणे.उदा---एकादशी वृत्त करणे व करून घेणे,शाकाहारी राहून आपल्या गळ्यात तुळशीची किंवा रुद्राक्षाची माळ असणे व इतरांनासुद्धा माळ घालण्यास परावृत्त करणे.पंढरी व आळंदीची मासिक दर्शनाची वारी करणे--असे “शटकर्म” जो करतो,त्यास “ब्राह्मण” असे म्हणतात.ब्राह्मण जातीत जन्माला,पण शटकर्म करत नाही,त्यास ब्राह्मण म्हणत नाहीत असे “व्यास मुनींनी” “महाभारत ग्रंथात” सांगितलेले आहे.ब्राह्मण जातीत जन्माला असतो किंवा नसतो, पण “शटकर्म” करतो त्यास “ब्राह्मण” म्हणावे व ब्राह्मण जातीत जन्माला,पण शटकर्म करत नाही,त्यास ब्राह्मण समजू नये,कारण तो “ब्राह्मण” नसतोच.||४९||                                                                                                                                                                                  |                               सत्यं शौचं द्यां मौनमार्जवं विनयं तथा | उदारमानसं तद्वदेवं कुर्यात्कथाव्रती ||५०||                                                          अर्थः---तसेच सत्याषन,शुचिर्भूतपणा,भूतदया,मौनव्रत,सरलता,नम्रता आणि उदारमन हे नियम राखून कथाव्रतीयाने त्याप्रमाणे वर्तन ठेवावे||५०||                                        भावार्थ:---कथा श्रवण करणाराने १---सत्य म्हणजे धर्मानुसार बोलावे धर्मानुसार उच्चार करावा व धर्मानुसारच आचरण करावे.त्यास “सत्य” असे म्हणतात.तर कथा श्रवण केल्याचा आपल्या चित्तावर परिणाम होतो,अन्यथा होत नाही,म्हणून नेहमी सत्यच असावे.२---शौच म्हणजे शुद्धता,निष्काम कर्म धर्मानुसार करून अंत:करण शुद्ध होते व अधर्मानुसार आचरण करून अंत:करण अशुद्ध होते,म्हणून नेहमीच जो धर्मानुसार आचरण करून अंत:करण शुद्ध करतो,त्याचे शुद्ध अंत:करण असते.त्यासच “शौच” असे म्हणतात.३---दया म्हणजे इतर जीवांचे दु:ख कमी किंवा नाहीसे करून त्यांना सुख देण्याचा प्रयत्न करणे यास “दया” असे म्हणतात.४---मौन म्हणजे संकल्प किंवा विकल्प उदयास न येणे त्यास मौन असे म्हणतात.ते मौन तीन प्रकारचे आहे.१---शारीरिक२---वाचिक३---मानसिक.[१]शारीरिक म्हणजे स्थूल शरीर स्थिर ठेऊन त्याच्यात हालचाल न होऊ देणे त्यास “शारीरिक मौन” असे म्हणतात.२---वाचिक मौन म्हणजे वाक् इंद्रियाने उच्चार न करणे त्यास “वाचिक मौन” असे म्हणतात.३---मानसिक मौन म्हणजे मनात संकल्प किंवा विकल्प न येऊ देणे त्यास ‘मानसिक मौन’ असे म्हणतात.५---आर्जव म्हणजे मनाचा सरलपणा होय.मनात जो विचार आहे,त्याचाच वाचेने उच्चार करणे व त्यानुसार आचरण करणे.असे जि वृत्ती आहे त्या वृत्तीस “आर्जव” असे म्हणतात.६---विनय म्हणजे नम्र्ता---अंहकाररहित होऊन आचरण करणे,कमीपणा घेऊन आचरण करणे,त्यास “विनय” असे म्हणतात.७---औदार्य म्हणजे मनाचा उदारपणा---आपल्याकडील असलेले जे आहे,ते इतरांना सहज देण्याची मनाची वृत्ती आहे त्यास “औदार्य” असे म्हणतात.वरील सर्व गुण सहजपणे अससावयास पाहिजे.म्हणजे हे वरील गुण श्रीमद्भागवत ऐकून आपल्यात आणून त्यानुसार आचरण करणे.श्रीमद्भागवत कथा ऐकारांनी जसा रोगी हा वैद्धयबुवांनी सांगितलेले औषध---पथ्य व सांगितलेले कुपथ्य यांचे पालन करतो,त्याप्रमाणे श्रीमद्भागवत हाही संसारातील रोगी आहे,त्यांनी संत—महात्मा यांनी सांगितलेले धर्माचे पालन करून जे कुपथ्य म्हणजे अधर्म सांगितलेले जि नियम आहेत त्याचे पालन करणे जरुरी आहे.त्या नियमाचे पालन न केले तर भवरोग---संसार निवृत्त कोणार नाही.याकरिता श्रीमद्भागवत श्रवण करा व धर्माप्रमाणे---नियम पालन करा,म्हणजे आपणास परमात्मा याची अनुभूती येऊन जन्म---मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होऊत.ते वर---अगोदर सांगितलेले कुपथ्य म्हणजे १---ब्रह्मचार्यांचे पालन,२---जमिनीवर झोपणे,३---पत्रवळीवर जेवणे,४---डाळ,मध,तेल,पचण्यास जड,वाईट भावनेने दुषित झालले आणि शिळे पदार्थ सेवन करू नयेत---खाऊ नयेत---म्हणजे या पदार्थांचा भोग न घेता त्याग करावा.५---काम,क्रोध,मद,मान---सन्मान,मत्सर,लोभ,दंभ,मोह आणि द्वेष त्यांचा त्याग करावा.वेद---शात्र,वैष्णव,ब्राह्मण,गुरु,गोसेवा सेवक,स्त्रिया,शासक कर्ता---सत्ताधीश यांची निंदा करू नये.६--- रजस्व स्त्री,चांडाळ,म्लेंच्छ,पापी,   गायीत्रीचा जप न करणारे ब्राह्मण,ब्रह्मणांचा द्वेष करणारे,वेद न मानणारे यांच्याशी संभाषण करू नये.७---सत्य,शौच,दया,मौन,आर्जव,विनय,आणि औदार्युक्त आचरण करावे.असे आचारणयुक्त होऊन श्रीमद्भागवत कथा श्रवण केली,तर परमात्म्याचा अनुभव येऊन जन्म—मरण निवृत्त होते.||५०||                                                                                                                                                                                                                                अर्थः---आतां हे सप्ताह श्रवण कोणी करावे असे म्हणशील तर-दरिद्री,क्षयरोगी,रोगी,भाग्यहीन,पापकर्म आचरण करणारा,निपुत्रिक व मोक्षाची इच्छा करणारा यांनी,हि कथा ऐकावी||५१||                                                                                                                                              भावार्थ:---१--दरिद्री,क्षयरोगी,किंवा कोणत्याही रोगाने पिडीत,असलेली मानव--व्यक्ती भागवत श्रवण करण्यास पात्र आहे--योग्य आहे--श्रवण करू शकतो.शारीरिक रोगी किंवा मानसिक रोगी असलेली व्यक्ती जर तो रोग संसर्गजन्य असेल तर अंतरावर बसावे,कारण त्या रोगाचा संसर्ग इतरांना होऊन ते रोगग्रस्त होऊ नये,असा मागचा उद्ध्येस आहे,त्या रोगग्रस्ताने म्हणून वेगळ्या ठिकाणी बसून कथा ऐकावी.असे केल्याने आपलेही साध्ये प्राप्त होते व इतरांचेही आपल्याकडून अहित होत नाही.असे वागणे त्यास “परमार्थ” असे म्हणतात.२-पापी-म्हणजे अधर्माने वागणारे-पुत्रहीन आचाराने करणारे यांनीही भागवत कथा ऐकावी.जसे रुग्णालयात रोग्यांनीच जावे,न गेले तर त्यांचा रोग जाणार नाही.त्याचप्रमाणे जे पापी आहेत,जे अधर्मांनी जे वागतात,त्यांनी भागवत श्रवण केले तर त्यांना धर्मांनी वागणे किती जरुरी आहे,ते कळेल व ते धर्मांनी वागतील.मोक्षाची इच्छा करणारांनी तर भागवत जरूर ऐकावे,कारण त्यात जीवब्रह्मऐक्यज्ञान आहे.श्रवण केले म्हणजे ज्ञान होऊन,तसे आचरण केले म्हणजे त्या ज्ञानाचा अनुभव येईल,त्यामुळे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होतात.म्हणून श्रीमद्भागवत जरूर जरूर सर्व मानवांनी ऐकावे.||५१||                                                                                                                                                                  |               अपुष्पा काकवन्ध्या च वन्ध्या या च मृतार्भका | स्त्रवद्गर्भा च या नारी तया श्राव्या प्रयत्नतः ||५२||                   अर्थः---जी स्त्री रजस्वला होत नाही,जी काकवंध्या(एकच वेळ प्रसूत झालेली आहे)वांझ आहे,जिचे झालेले बालक मरण पावतात किंवा जिचा गर्भस्त्राव होतो त्या स्त्रीने,प्रयत्न करून तरी हा सप्ताह श्रवण करावा||५२||                                           भावार्थ:---ज्या स्त्रीचे रजोदर्शन थांबले आहे,जिला एकच संतान झाले आहे,जि वांझ झाली आहे,जिचे संतान जिवंत राहत नाही किंवा जिचा गर्भपात होतो अशा स्त्रियांनी प्रयत्नपूर्वक कथा ऐकावी.जरी यांना हाडामांसाचा—रक्त पुत्र उत्पन्न न झाला तरी जो ज्ञान—पुत्र आहे,तो उत्पन्न होऊन त्यांचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन परमानंद मिळेल.याच जन्मात त्यांना कथा श्रावणाचे फळ मिळून मोक्षही मिळतो.म्हणून मानव देहास आल्यानंतर सर्वांनीच श्रीमद्भागवत श्रवण करावे.||५२||           |                                      एतेषु विधिना श्रावे तदक्षयतरं भवेत् | अत्युत्तमा कथा दिव्या कोटीयज्ञफलप्रदा ||५३||                                                 अर्थः---याप्रमाणे या सात दिवसांमध्ये यथाविधी ते श्रीमद्भागवताचे श्रवण केले असता तेणेकरून अगदी अक्षय फल प्राप्त होते.यास्तव हि कथा,अत्युत्तम व मनोहर असून कोट्यवधी यज्ञ केल्याचे फल प्राप्त करून देणारी आहे||५३||                                                                                                                                                भावार्थ:---वरील नियमांचे पालन करून कथा ऐकली तर त्या कथा ऐकारांना अविनाशी म्हणजे मोक्ष--संसारातून पार--अज्ञानातून ज्ञानाकडे--दु:खातून सुखरुपतेकडे असे फळ मिळेल.नियमांचे पालन करून कथा ऐकण्यात कष्ट आहेत,असे खरे असले तरी,फळ फारच महान आहे.त्या महान फळाची आणि त्या कष्टाची तुलना केली तरी,ते कष्ट फारच अत्यल्प आहेत. म्हणून नियम पाळूनच कथा ऐकावी श्रवण करावे.आपण कोट्यावधी यज्ञ करून शकत नाही,पण श्रीमद्भागवत श्रवण करु शकतोत.||५३||                            अर्थः---हे नारदा,याप्रमाणे व्रतविधी करून नंतर उद्दापण करावे.ते उद्दापण,जे कोणी फळाची इच्छा करणारे असतील त्यांनी,जसे जन्माष्टमिचे व्रतोद्दापण करितात तसे करावे||५४||                                                                                                                                               भावार्थ:---श्रीमद्भागवत कथा नियमांचे पालन करून कथा ऐकल्यानंतर भागवत कथेचे उद्ध्यपण--सांगता करावी.यात अन्नदान करावे लागते.ज्याच्या त्याच्या अधिकारानुसार आर्थिक भार उचलून ते कार्य करावे.विशिष्ट फलप्राप्तीची असे करावे लागते.म्हणजे सकाम कामानेसाठी हा आर्थिक भार उचलावा लागतो.तसेच परमात्म्याची अनुभूती येण्यासाठीहि करावे लागते.म्हणून उद्ध्यपण--सांगता करावी लागते.||५४||                                                                                                                                                                         |                    अकिंचनेषु भक्तेषु प्रायो नोद्दापनाग्रहः | श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामा वैष्णवा यतः ||५५||                                    अर्थ---परंतु जे बहुत करून निष्किंचन भक्त आहेत ते ज्याअर्थी निष्काम असून वैष्णव असतात त्याअर्थी त्यांस मात्र हा उद्दापणाचा आग्रह नाही.कारण,ते श्रवणे करूनच पवित्र होतात.||५५||                                                                                                                                                भावार्थ:---जे निष्किंचन आहेत म्हणजे निष्काम भक्त आहेत,म्हणजेच जे संसारातील विनाशी फळाची अपेक्षा  करत नाहीत असे जे आहेत,त्यांनाच निष्काम परमार्थ करणारे जे साधक आहेत,त्यांना उद्दपण--सांगता करण्याची गरज नाही,कारण श्रीमद्भागवत श्रवण केल्यानेच अंत:करण शुद्ध होत असते,अंत:करण स्थिर झालेले असते,म्हणून अन्नदान करण्याची गरज नाही.म्हणजेच  सकाम-विषयींना अन्नदान करावे लागते,अन्न्दानामुळे पुण्य होत असते.विषयींना पुण्याची गरज असते.पुण्याईमुळे संसारातील कामना--इच्छा पूर्ण होत असते.म्हणून संसारिक लोकांनी अन्नदान करावे व जिज्ञासूने अन्नदान करण्याची गरज नाही,तर श्रवण करावे.||५५||                                                                                                                                                        |                    एवं नगाहयज्ञेSस्मिन् समाप्ते श्रोतृभिस्तदा | पुस्तकस्य च  वक्तुश्र्च पूजा कार्यातिभक्तित: ||५६||                                             अर्थः---याप्रमाणे हा समाप्तरूप यज्ञ समाप्त होईल त्यावेळी त्यांनी,पुस्तकाची व वक्त्याची भक्तीपूर:सर पूजा करावी||५६||   भावार्थ:---श्रीमद्भागवत सप्ताहयज्ञाची सांगता होईल,तेव्हा श्रोत्यांनी अत्यंत भक्तिपूर्वक म्हणजे श्रद्धापुर्वक,विश्वासपूर्वक म्हणजे  भागवत या ग्रंथात जे कांही सांगितले आहे,ते सर्व खरे आहे व भागवत सांगणारा वक्ता जो आहे,त्यांने सांगितलेला अर्थ व भावार्थहि खरंच आहे असा भाव ठेऊन त्यानुसार आचरण करण्याचा प्रयत्न करणे.यास श्रद्धापूर्वक भाव असे म्हणतात.असा भाव ठेवल्यानेच मनात परिवर्तन होते,अन्यथा नाही.त्या ग्रंथाची व त्या वक्त्यांच पूजा करावी.म्हणजे त्यांच्या उपदेशाचे फळ मिळत असते,अन्यथा नाही--मिळू शकत नाही.निष्काम जे साधक आहेत,त्यांनी मोठ्याप्रमाणात अन्नदान—दान करण्याही गरज नाही.मात्र जे संसारिक आहेत म्हणजे सकाम भक्त आहेत त्यांनी पुण्य होण्यासाठी आर्थिक परिस्थितीनुसार अन्नदान आवश्य करावेच असे शास्त्राचे विधान आहे.||५६||                                                                                                                                                 |                       प्रसादतुलसिमाला श्रोतृभ्यश्चाथ दीयताम् | मृदंग ताललललितं कर्तव्यं कीर्तनं तत: ||५७||                                                                                                                          अर्थः---हे नारदा,नंतर वक्त्याने,श्रोते असतील त्या सर्वांस प्रसाद व तुळशीचीमाळ द्यावी.नंतर,मृदंग--ताळ वगैरे वाद्ये वाजवून मनोहर कीर्तन करावे||५७||                                भावार्थ:---भागवतकार जो वक्ता आहे,त्याने श्रोत्यांना तुळशीच्या किवा रुद्राक्षाच्या माळा गळ्यात घारण करण्याकरिता घालाव्यात.त्यांच्या--श्रोत्यांच्या मनात परिवर्तन करून घालाव्यात.त्यासाठी शाकाहारातील गुण व परिणाम आणि मांसाहारातील दोष व परिणाम सांगून घालाव्यात.मनात परिवर्तन न करता त्या घालू नयेत,कारण त्या गळ्यात नेहमीसाठी ठेवत नाहीत.मन परिवर्तनाची गरज आहे.त्यावेळेस सर्वांनी टाळ,मृदंग,झांज,अशा सात्विक वातावरणात भगवतकीर्तन---नामोच्चार करावा.ईश्वराचे नामौचार व श्रीकृष्ण—लीलांचे कीर्तन आवश्य करावे.||५७||                                                                                                                                       अर्थः---मुखांतून जयजयकार शब्द व नमोनमः शब्द करावेत शंख वाजवावे.ब्रह्माणांना आणि याचकांना द्रव्य व अन्य यथेष्ट द्यावे||५८||                                                                                                            भावार्थ:---ब्राह्मण आणि याचक म्हणजे ज्यांना मदतीची गरज आहे,त्यांनी अन्न,वस्त्र,पुस्तके,थोडक्यात ज्या वस्तूची गरज आहे,त्या वस्तूचे दान करावे.त्यांना व ग्रंथांना नमस्कार करावा,कारण त्या ग्रंथाद्वारे व संत--महात्मा यांच्याद्वारे आपल्याला ज्ञान झालेले असते व त्यामुळे आपणास आपला अधिकार व कर्तव्य याचे ज्ञान झालले असते.त्यामुळे आपणास आपण आचरण कसे करावे याचे त्यांच्याकडून मार्गदर्शन होत असतेम्हणून आपण आपल्या आर्थिक अधिकारानुसार दान—धर्म करावा.त्यात दान—धर्म करणाराचेच परम—हित असते.||५८||                                                                                                                                    अर्थः---श्रोता जर विरक्त असेल तर त्याने(सप्ताहसमाप्तीच्या)दुसऱ्या दिवशी श्रीमद्भागवतगीता वाचावी आणि जर श्रोता,गृहस्थ असेल तर त्याने,कर्माच्या सांगतेकरीता दुसऱ्या दिवशी होम करावा||५९||                                                                                                                                                       भावार्थ:---श्रोता हा निष्काम-वैराग्यवान असेल म्हणजे जिज्ञासू असेल तर त्याने निष्काम भावनेने सांगतेच्या दुसऱ्या दिवसी श्रीमद्भागवतगीताचे पारायण करावे.श्रोता हा जर सकाम-संसारिक असेल तर त्याने होम--हवन कर्म करावे.||५९||                                                                                                                                                                अर्थः---तो असा कि,-दशमस्कंधाचा एकेक श्लोक म्हणून पायस,मध,घृत,तील व चरूवगैरे द्रव्यांनी अग्नीमध्ये विधीपूर्वक हवन करावे||६०||                                                                                      भावार्थ:---हवन करत असतांना दशमस्कंदाचा एक श्लोक वाचून होम—हावनात विधीपूर्वक पायस,मध,तूप,तीळ,आणि अन्न वस्तूच्या आहुती ध्याव्यात.त्यानंतर अन्न--दान करावेच.||६०||                                                                                                                                                      अर्थः---अथवा एकाग्रचित्त होऊन गायत्रीमंत्रानेही हवन करावे.कारण,ते श्रीद्भागवतपुराण,गायत्रीमय व परमतत्वरूप   आहे.||६१||                                                                                        भावार्थ:---एकाग्र चित्ताने गायत्री मंत्राचे हवन करावे.वस्तूच्या आहुती व गायत्री मंत्राचा उच्चार करून दोन्ही साधना केल्याने निष्काम पुण्य होते.||६१||                                                                                                                                                          |                     दोषयो: प्रशमार्थं च पठेन्नामसहस्त्रकम् | तेन स्यात्सफलं सर्वं नास्त्यस्मादधिकं यतः ||६३||                                                    अर्थः---आतां श्रोता,जर होम करण्यास आसक्त असेल तर त्या विचार—शील पुरुष्याने पुरुषांने,त्याच्या—होमाच्या फलाची सिद्धी होण्याकरिता व अनेक प्रकारच्या छिद्रांचा परिहार होण्याकरिता,ते होम द्रव्य(ब्राहमणांस)दान द्दावे.  आणि न्युनादिक दोषांच्या निरसनार्थ विष्णूसहस्त्रनामाचा पाठ करावा.म्हणजे त्याच्या योगाने केलेले सर्व कृत्य सफल होते.कारण,या विष्णूसहस्त्रनामाच्या पाठापेक्षा दुसरे कांहीच प्रभावाने अधिक नाही||६२-६३||                                                                                                                                                भावार्थ:---कांही कारणास्तव होमहवन करण्याचे सामर्थे नसेल तर कथा श्रवणाचे फळ प्राप्त होण्यासाठी ब्राह्मणांना हवन सामग्री दान करावी.प्रत्यक्ष वेळ नसेल किंवा शारीरिक सामर्थे नसेल तर ब्राह्मणास वस्तू—रूपाने दिले तरी जमू शकते.ब्राह्मण स्वत: किंवा इतरांकडून करवून घेऊ शकतो.वस्तू देण्यात कांही त्रुटी असतील तर किंवा विधीनियम पालन करण्यास कांही दोष असतील तर त्या त्रोटी किंवा दोष जाण्यासाठी विष्णूसाहास्त्रनामाचा पाठ करावा,म्हणजे भगवंतांच्या नामाचा उच्चार करावा.असे केले असता त्रुटी किंवा दोष निवृत्त होऊन फळ प्राप्त होते.भगवंतांच्या नावापेक्षा कोणतेही कर्म श्रेष्ठ नाही.याकरिता भगवंतांच्या नावाचा उच्चार नेहमी करावा.संसारिक कार्य करत असतांना मनातल्या मनात भगवंतांच्या नावाचा उच्चार केला तर त्याचे फळ मिळते,असे शात्र आहे.म्हणून आपल्या मनावर तसे संस्कार करून घ्यावेत.त्यामुळे उच्चार आपोआपच मुखातून बाहेर पडतात.संसारिक कार्यही होते.उदा--आपण सहज बसलो आहोत,स्वयंपाक करणे चालू आहे,अशा वेळेस मनातल्या मनात मुखात भगवंतांच्या नामाचा उच्चार करावा.त्यामुळे भगवंतांच्या नामाचा उच्चार केल्यामुळे पुण्यही होते किंवा निष्काम असेल अंत:करण शुद्धही होते.तसेच तेच कार्य करत असतांना त्या स्वयंपाकाच्या पदार्थावर भगवंतांच्या नामाच्या उच्चाराचे संस्कार झाल्यामुळे व ते अन्न जो सेवन करेल त्याच्या मनावर त्या अन्नाचा सात्विक परिणाम होऊन त्याच्या अंत:करणातील दोष निवृत्त होऊन त्याचे मन सात्विक होते.याकरिता कोणतेही कार्य करत असतांना भगवंतांच्या नावाचा उच्चार सतत करावा.चालत असतांनासुद्धा भगवंतांच्या नावाचा उच्चार केला पाहिजे.संसारिक कार्य होऊन पारमार्थिक कार्य होते.||६२-६३||                                                                                     अर्थः---इतके झाल्यावर मधु पायसांनी बारा ब्राह्माणांना भोजन घालावे व त्यांना व्रताची सांगता होण्याकरिता सुवर्ण धेनु दान द्दावी.||६४||                                                                                                              भावार्थ:---बारा ब्राह्मणांना म्हणजे जे ब्राह्मण शटकर्म करतात त्या ब्राह्मणांना[ब्राह्मणाच्या जातीत जन्माला पण शटकर्म करत नाही,त्याला दानधर्म करू नये व धार्मिक विधी करून घेऊ नये.त्यामुळे फळ मिळत नाही.] उत्तम पदार्थयुक्त भोजन ध्यावे.त्यांना गाय आणि यथाशक्ती सुवर्ण ध्यावे.त्यामुळे व्रताची पूर्तता होऊन फळ मिळते.||६४||                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               अर्थः---आणि खर्च करण्याचे सामर्थ्य असल्यास बारातोळे सोन्याचे सिंहासन करून त्यावर सुंदर अक्षरांनी लिहिलेले (हस्ताक्षरी)या श्रीमद्भागवताचे पुस्तक ठेवावे||६५||                                                                   भावार्थ:---जर आपले आर्थक सामर्थे योग्य  असेल तर आपण श्रीमद्भागवत वक्ता जो आहे,त्यास बारा—तोळा वजनाचे सोन्याचे सिंहासन दान करावे.तसेच आपल्या स्वहस्ते लिखित श्रीमद्भागवत—त्या सिंहासनावर ठेऊन दान करावे.असे केल्यास श्रीमद्भागवत—शात्राची हस्त—लिखित सेवा घडून पुण्य प्राप्त होते.त्यामुळे आपला श्रीमद्भागवतचा अभ्यासही  होतो..||६५||                                                     अर्थः---आणि आवाहनादिक उपचारांनी पूजा करून ते दक्षिणासहित पुस्तक,वस्त्र,अलंकार,गंध इत्यादिक उपचारांनी पूजन केलेल्या जितेंद्रिय अशा----------||६६||                                                                                        |                               फलदं स्यातपुराणं तु श्रीमद्भागवतं शुभम ।                                                                                                                |                         धर्मकामार्थमोक्षाणां साधनं स्यान्न संशय: ।।६८।।

अर्थः--- ------आचार्याला(वक्त्याला)द्यावे म्हणजे तेणेकरून तो बुद्धिमान पुरुष,संसार बंधनापासून मुक्त होतो.हे नारदा,याप्रमाणे सर्व पापांना हटविणारे असे विधान केले असता ते कल्याणकारक श्रीमद्भागवतनामक पुराण फल देणारे होते आणि तेच,धर्म,अर्थ,काम मोक्ष चतुर्विध पुरुषार्थांचे साधन होते.यांत संशय नाही||६७-६८||                                                                                                                                                  भावार्थ:---ज्याच्या त्याच्या आर्थिक सामर्थ्यानुसार श्रीमद्भागवताची सांगता करावी असे शात्र सांगते.सुवर्णाचा एक सिंह करून,त्यावर श्रीमद्भागवत ग्रंथ ठेऊन आवाहनादी विविध उपचारांनी त्या ग्रंथाची पूजा करावी.भागवतकार जितेंद्रिय असलेला जो वक्ता आहे,त्यांची वस्त्र,अलंकार,गंध वगैरांनी पूजा करून दक्षिणा देऊन तो ग्रंथ समर्पण करावा.समर्पण करावा म्हणजे अंत:करणपूर्वक त्यांना दान करावा,कारण आपण त्यांच्या मुखातून श्रवण केल्यामुळे आपणास ज्ञान झालेले आहे.म्हणून केलेल्या उपकरातून उतराई होण्याकरिता हा अल्पसा प्रयत्न आहे,असा चित्तात भाव ठेवून सर्व कांही समर्पण करावे.त्यांच्या  ज्ञानामुळे आपले जन्म--मरण निवृत्त होऊन आपण सुखरूप होणार आहोत किंवा संस्काररूपाने ते ज्ञान आपल्या सोबत राहणार आहे.याकरिता नेहमी असा भाव ठेऊन समर्पण करावे.यामुळे आपले पाप नाहीसे होऊन,धर्म,अर्थ,काम व मोक्ष देणारे फळ आपणास मिळते.||६५-६८||                                                                                                                                    |सूत उवाच-------------------    सूत म्हणतात----------------------                                                                                                                                                   |          इत्युक्त्वा ते महात्मान: प्रोचुर्भागवतीं कथाम् | श्रीमद्भागवतेनैव भुक्तिमुक्तीप्रदायिनीम् ||७०||           |                                                                                                       अर्थः----सनत्कुमार म्हणाले-हे नारदा,याप्रमाणे हे सर्व तुला सांगितले;आणखी काय श्रवण करण्याची इच्छा करीत आहेस ? सांग.या श्रीमद्भागवताच्या योगानेच भक्ती व मुक्ती ह्या हस्तगत होतात||६९||                                                                                                                                                 भावार्थ:---श्रीमद्भागवत हा ग्रंथ संसारिक फळ देतो व पारमार्थिक फळ देतो,म्हणून सर्वांना फळ देणारा हा ग्रंथ फळ देणारा आहे.म्हणून आपण योग्य अधिकारी वक्ता यांच्याकडून श्रीमद्भागवत ग्रंथ श्रवण करून दान--धर्म करावा.||६९||     अर्थः---सुत म्हणाला---हे शौनका,याप्रमाणे नारदाला सांगून त्या महात्म्या सनत्कुमार ऋषींनी,सर्व पापांचे हरण करणारी व यालोकी यथेच्छ भोग आणि परलोकी मुक्ती देणारी अशी भागवताची पुण्यकारक कथा सांगितली||७०||                                           भावार्थ:---श्रीमद्भागवत कथा हि सकामहि  फळ देते व निष्कामही फळ देते.असे असले तरी भगवंत यांना निष्काम कथा आवडते,म्हणून आपण निष्काम कथा श्रवण करून आपले महा—कल्याण करून घ्यावे,यातच आपले परम—हित आहे.||७०||                                                                                                            अर्थः----तेव्हा सर्वलोकांनी,एकाग्रचित्त होऊन तो सप्ताह यथाविधी श्रवण केल्यानंतर भगवान पुरुषोत्तमाची स्तुती केली||७१||                                                                                                                                                   भावार्थ:--आपण श्रीमद्भागवत—शास्त्रा--ग्रंथाचे श्रवण करून,सांगता करून पुरुषोत्तम भगवंतांची स्तुती करावी,कारण तो भगवंत आपणास संसारिक फळ किंवा मोक्ष फळ देणारे आहे.||७०-७१||                                                                                                                                                               |                तदंते ज्ञानवैराग्यभाक्तीनां पुष्टता परा || तारुण्यं परमं चाभूत्- सर्वभूतमनोहरम्- ||७२||                                            अर्थ:---स्तुती करून संपल्यावर ज्ञान,वैराग्य व भक्ती यांना अत्यंत पुष्टता प्राप्त झाली व सर्व लोकान मनोहर दिसणारे असे त्यांस भर तरुण्याही प्राप्त झाले||७२||                                                                                                                                                                                भावार्थ:----कथा श्रवण झाल्यानंतर लोकाच्या मनात बदल झाला,त्यांना भक्ती,ज्ञान,वैराग्य यांचे महत्व पटले व ते भक्ती,ज्ञान,आणि वैराग्य त्यांच्या—भक्तांच्या आचरणात आणू लागले.म्हणजेच त्या तिघांना पुष्टी मिळाली.ते तिघे तरुण झाले.म्हणून आपण सर्वांनी भक्ती,ज्ञान व वैराग्य प्राप्त करावयास पाहिजे.जसे जीवन जगण्यासाठी हवा,पाणी व अन्नाची नितांत गरज असते,ते नसेल तर आपण जीवन जगू शकत नाहीत.त्याचप्रमाणे परमार्थ करण्यासाठी निष्काम भक्ती,जीवब्रह्मऐक्यज्ञान व वैराग्याची अंत्यंत गरज असते.ते जर नसेल तर परमार्थ होऊ शकत नाही.म्हणून आपण शाब्दिक ज्ञान प्राप्त करून न घेता,विषयांचा त्याग करून परमात्म्याचा अनुभव घ्यावा.||७२||  अर्थ:---आणि ज्याच्या सर्वांगावर रोमांच उठले आहेत व जो परमानंदामध्ये निमग्न झाला आहे असा नारदहि,आपला मनोरथ सिद्ध झाला असता कृतार्थ झाला.||७३||                                                                         भावार्थ:----नारद-मुनींना आनंद झाला,कारण भक्तांच्या ठिकाणी निष्काम भक्तीचा प्रसार झाल्यामुळे ज्ञान—वैराग्य उत्पन्न झाले ,त्यामुळे भक्तांना मोक्ष जो चौथा पुरुषार्थाचा अनुभव आल्यामुळे भक्तांचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन सुख—रूप होऊ लागले.त्यामुळे भक्ती तरुण होऊन तिचे मुले ज्ञान—वैराग्य तरुण होऊ लागले.भक्तीस नारदमुनींनी जे वचन दिले होते,तेही पूर्ण झाले,म्हणून नारदमुनींना आनंद झाला.आपणही त्याचप्रमाणे भक्तांना  निष्काम भक्तीच्या मार्गास लावून ज्ञान—मार्गास परावृत्त करून,त्यांच्या ठिकाणी वैराग्याचे महत्व प्रतिपादन करून प्रत्यक्ष त्याग त्यांच्यात आणण्याचा प्रयत्न करावा.जसे आपल्या सदगुरूंनी आपल्यावर निष्काम भक्ती ,ज्ञान व वैराग्याचे संस्कार केले,त्याचप्रमाणे आपणही आपण भक्तांवर निष्काम भक्ती,ज्ञान व वैराग्याचे संस्कार करून मोक्षापर्यंत नेण्याचा प्रयत्न करावा.त्यासाठीच जीवन व्यतीत करावे.म्हणजे त्यांना अज्ञानातून जागे करून मोक्षापर्यंत नेण्याचा प्रयत्न करावा.आपण असे केले असता,कांही—अंशी सदगुरुंच्या ऋणातून उतराई होण्याचा होण्याचा किंचित प्रयत्न केल्यासारखे होईल.||७३||                                                                                                                                                                          अर्थः---याप्रमाणे,तो भगवत्प्रिय नारद,ती कथा ऐकिल्यावर हात जोडून प्रेमाच्या योगाने गदाक्षर झालेल्या वाणीने त्या सनत्कुमारमुनींना म्हणाला कि-||७४||                                                                                                                                                                              |                  धन्योsस्म्यनुगृहीतोsस्मि भवद्भिः करुणापरैः | अद्द मे भगवाँलॢब्ध: सर्वपापहरो हरिः ||७५||                                              अर्थ:---नारद म्हणाला-हे ऋषी हो,मी धन्य आहे.तुम्ही कृपायुक्त होऊन माझ्यावर मोठा अनुग्रह केलात.त्यामुळे आज मला,सर्व पापांचे हरण करणारा भगवान श्रीहरी मिळाला||७५||                                                                                                                                                                              भावार्थ:---भक्तीचे दु:ख निवारण झाल्यामुळे नारद मुनींना आनंद झाला.संत--महात्मा यांना दुसऱ्यांचे दु:ख नाहीसे होऊन सुख म्हणजे आनंद प्राप्त होत असते. यासाठी पारमार्थिक जीवन जगावे लागत असते.ते सनकादिक ऋषीना म्हणतात कि, “तुमच्यामुळे मला साधन समजले,त्यामुळे भक्तीचे दु:ख निवारण झाले,व त्यामुळे मला आनंद प्राप्त झाला.तुमच्यामुळे मला भगवंतांचे दर्शन प्राप्त झाले.आपण जर साधना केली तर भगवंतांचे दर्शन आजही आपल्याला होऊ शकते.म्हणून भक्ती मार्गाचा अवलंब करून भगवंतांचे दर्शन घेण्याचा प्रयत्न करावा.त्यासाठी सत्संग करावा.||७५||                                                                                                                                                               |                                     श्रवणं सर्वधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः | वैकुण्ठस्थो यतः कृष्ण: श्रवणाद्दस्य लभ्यते ||७६||                                         अर्थः---हे तपोधनहो,ज्याअर्थी वैकुंठामध्ये राहणारा श्रीकृष्ण,या श्रीमद्भागवताचा श्रवणेकरून प्राप्त होतो त्याअर्थी मी सर्व धर्मापेक्षा हे (सप्ताहाचे)श्रवनच श्रेष्ठ असे समजतो||७६||                                                                                                                                                         भावार्थ:----परमार्थ करण्याचे साधने अनेक आहेत.या सर्व साधनात निष्काम--भक्ती मार्ग श्रेष्ठ आहे.श्रीमद्भागवत या ग्रंथात भक्ती,ज्ञान व वैराग्य या साधनांचा विस्ताराने उहापोह केलेला आहे.आपण या ग्रंथाचे श्रवण केले तर निष्काम कर्म,निष्काम उपासना ज्ञान,व वैराग्याचे महत्व प्रतिपादन केलेले आहे.श्रवण केल्यामुळे कळते व मनात परिवर्तन होते.आचरण त्यानुसार होते.त्यामुळे जीवांचे जन्म-मृत्यू नाहीसे होउन जीव सुखरूप होतो.||७६||                              

अर्थ:---सुत म्हणाला---हे शौनका,याप्रमाणे वैष्णवांमध्ये श्रेष्ठ असा तो नारद बोलत असतां त्यावेळी योगेश्वर श्रीशुकमुनी,फिरत फिरत त्याठिकाणी प्राप्त झाले.||७७||                                                                                             अर्थः---तो असा होता कि-ज्याचे सोळा वर्षाचे वय आहे,जो ज्ञानरूप महासागराला भर्ती असणाऱ्या चंद्रासारखा आहे व जो निजलाभाने--आत्मस्वरूपाची प्राप्ती झाल्यामुळे पूर्ण निरपेक्ष आहे,असा व्यासपुत्र श्रीशुकाचार्य,मोठ्या प्रेमाने हळूहळू श्रीमद्भागवताचा पाठ करीत करीत कथा समाप्त झाली होती त्यावेळी प्राप्त झाला.||७८||                                भावार्थ:---संत—महात्मा यांचे आपणहून आगमन होणे म्हणजे राजा परीक्षित यांचे पूर्व—पुण्य उदयास येणे होय असा त्याचा भावार्थ आहे.भगवंतांनी महात्मा सुखदेवांना—सुखाचार्यांना राजा परीक्षितांकडे पाठवून दिले.||७८||                                              अर्थः----तेव्हा त्या मोठ्या तेजस्वी शुकाचार्यास पाहतांच सभेमध्ये असलेल्या लोकांनी तत्काळ उठून त्यांना श्रेष्ठ आसन दिले आणि नारदाने,प्रीतीपूर्वक त्याची पूजा केली.नंतर मुखासनावर बसलेल्या त्या शुकाचार्याने “अहो,मी निर्मल वचन संगतो ते ऐका" असे सांगितले.||७९||                                                               भावार्थ:---संत-महात्मे आल्यानंतर त्यांचे आपण उभे राहून स्वागत--सत्कार करणे आपले कर्तव्यच असते.त्यांना आपण उच्च आसनावर बसवून त्यांचा सन्मान करावयास पाहिजे.नारद—मुनीकडून त्यांची पूजा करण्यात आली.त्याप्रमाणे आपणही संत--महात्मा यांचे स्वागत करून आदर सत्कार करावयास पाहिजे—आपले कर्तव्यच असते.ते परम—हिताकारक असते.||७९|| |श्रीशुक उवाच:----   शुक म्हणतात:----                           निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम ||पिबत भागवतं रसामालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुका: ||८०||   अर्थ:---आणि ते श्रीशुकाचार्य म्हणाले----हे भक्तिमान रजिक--जनहो,शुकाच्या (माझ्या)मुखापासून शिष्यप्रविश्यरूप पल्लवांच्या परंपरेने हळूहळू अखंड असे खाली आलेले व उंचप्रदेशावरून पडले असतांही न फुटल्यामुळे परमानंदरूप रसाने भरलेले असे जे चतुर्विध पुरुषार्थाचे साधन असलेल्या वेदरूप कल्पवृक्षाचे रसमय(साल बीजवगैरे त्यज्य भाग नसलेले)भागवतनामक फल ते,तुम्ही मोक्ष होईपर्यंत किंवा मोक्ष झाला असतांही वारंवार प्राशन करा.||८०||                                                                                                                                                   भावार्थ:---श्रीमद्भागवत हे वेदरूपी वृक्षाचे परिपक्व रसरसीत फळ आहे.जसे झाडाचे फळ खाल्ले म्हणजे आनंद प्राप्त होतो,त्याचप्रमाणे श्रीमद्भागवतरुपी परिपक्व रसरसीत फळ श्रवण केले म्हणजे आपले कायमचे दु:ख जाऊन कायमचे सुखरूप होतोत.याची विशेषत: म्हणजे हि कथा सांगणारे श्रीसुखदेवजी आचार्यजी आहेत.म्हणजे हि कथा अधिकारसंपन्न वक्ता यांच्याकडून ऐकावी.अधिकारसंपन्न वक्ता हा भावार्थ योग्य कथन करत असतो.अधिकारसंपन्न वक्ता नसेल तर भावार्थ सांगता येत नाही.भावार्थ म्हणजे त्या पदांचा योग्य आशय काय आहे,तो कळला पाहिजे.आजकाल असे दिसून येत आहे कि,ज्यांना भागवताचा शब्दार्थ कळत नाही,व भावार्थाचा तर नामनेषही नाही,अशाही लोकांना भागवत कथांना वक्ता म्हणून पाचारण करत आहेत.असे त्याबद्दल आपणास अज्ञान आहे.म्हणून जाणकार वक्त्यास पाचारण करून कथा ऐकावी.श्रीमद्भागवत असे आहेअमुळे धर्म.अर्थ,काम आणि मोक्ष असे सर्व प्रकारचे फळ देण्याचे सामर्थे आहे.असे असले तरी  आपण परम—पुरुषार्थ जो मोक्ष आहे तो संपादन करावा.||८०||                 

|                                                      धर्म:प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो     |                                                                         |                                                         निर्मत्सराणां सतां     |                                                                                                            |                                                      वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं     |                                                                                      |                                                                 तापत्रयोन्मूलनम् |      |                                                                              |                                                 श्रीमद्भागवते महामुनिकृते       |                                                                   |                                                                   किंवा परैरीश्र्वर:        |                                                                                |                                                सद्यो हृद्यवरूध्यतेsत्र कृतिभि:         |                                                                           |                                                        शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ||८१||         |                                                                अर्थ:---कारण-श्रीनारायनाने प्रथमतः संक्षेपाने केलेल्या व पुढे व्यासाने विस्तार केलेल्या या सुंदर भागवतामध्ये मत्सररहित अशा साधूंचा,मोक्षप्राप्तीसुद्धा कोणत्याही प्रकारचे फल मिळण्याच्या कामनेने रहित असा केवळ ईश्वराराधन रूप उत्तम धर्म सांगितला आहे.आणि यामध्येही अध्यात्मिक,आधिभौतिक व अधिदैविक या तीनप्रकारच्या तापांचा नाश करणारे व परम सुख देणारे असे परमार्थभूत वस्तू(परब्रम्ह)जाणले जाते.अहो,इतर शास्त्रांनी सांगितलेल्या साधनांनी परमेश्वर ह्रदयांत स्थिर केला जातो काय ? नाही;कदाचित फार सायासांनी व पुष्कळ वेळाने स्थिर केला जातो;आणि येथे तर--या शास्त्राचे श्रवण करणाऱ्या पुरुषांनीसुद्धा ईश्वर आपल्या ह्रदयात तत्काल स्थिर केला जातो;परंतु पुण्यावांचून श्रवण करण्याची इच्छा होत नाही म्हणून ते पुरुष मात्र पुण्यवान असले पाहिजेत||८१||                                                                                                                                                भावार्थ:---श्रीनारायणाने चतुश्लोकीभागवत  प्रथमत: संक्षेपाने ब्रह्मदेवांना सांगितले आहे.यानंतर ब्रह्मदेवांनी नारदांना शंभर श्लोकांत भागवत सांगितले आहे.त्यानंतर नारदांनी तेच भागवत व्यासांना सांगितले आहे.पुढे चालून व्यासांनी त्याच भागवताचा आठरा—हजार श्लोकांनी विस्तार करून श्रीशुकाचार्यांना उपदेश केलेला आहे.सर्व जीवांचे कायमचे दु:ख जाण्यासाठी व कायमचे सुखरूप होण्यासाठी म्हणजेच मोक्षप्राप्तीसाठी—जन्म--मरण निवृत्तीसाठी,निष्काम कर्म,निष्काम उपासना,ज्ञान व वैराग्य हे संस्कार होण्यासाठीच हा ग्रंथ श्रीव्यास मुनींनी लिहिला आहे.संसारिक कामनारहित, षड—विकार रहित,केवळ ईश्वरारधन—ईश्वराची निष्काम भक्ती करण्यासाठी उत्तम स्वधर्म सांगितला आहे.यामध्ये  १--आध्यात्मिक—म्हणजे शारीरिक व मानसिक दु:खाची निवृत्ती,२--आधिभौतिक म्हणजे जडांकडून—विषयांकडून व जिवांकडून दु:खाची निवृत्त व आधिदैविक—म्हणजे नैसर्गिक—देवतेंकडून दु:खांची निवृत्ती होण्याकरिता व परमसुख—कायमचे सुख देण्यासाठी असे परमार्थभूत—परब्रह्म जाणण्यासाठी—अनुभवास येण्यासाठी सांगितले आहे.आठरा पुराणे,रामायण—महाभारत काव्य,श्रीमद्देविमहापुरण—श्रीमद्भागवत-महापुराण व इतर जी अनेक शात्रे—१—वैशषिक,२—योग,३—सांख्य,४—न्याय,५--पूर्व—मीमांसा व ६—उत्तर—मीमांसा—वेदांत अशा सहाही शात्रांचा अभ्यास करावा.हि सर्व           अशा प्रकारच्या  तीन तापांचा नाश—निवृत्ती करण्यासाठी सांगितले आहे.तो उद्देस साध्या होण्यासाठी वक्ता हाही निष्काम असून ज्ञानसंपन्न असावा—श्रीत्रीय—शात्रे जाणणारा व ब्रह्मनिष्ठ—ब्रह्माची अनुभूती असलेला किंवा अनुभूती—येण्यासाठीच म्हणजेच संसाराच्या—विनाशी फळांची अपेक्षा न करणारा असा निष्काम अधिकारसंपन्न वक्ता यांच्याच मुखातून श्रीमद्भागवत कथा श्रवण--ऐकावी,तरच अविनाशी—परब्रह्म—मोक्ष फळ मिळेल.अन्यथा म्हणजे सकाम—धन—मान—प्रतिष्ठा यांची कामना—इच्छा करणारा असेल तर कथा श्रावण करून निष्फळ होईल--म्हणजे फळ मिळणार नाही.श्रीमद्भागवत कथाही निष्काम भावनेने करावे.आपण जर सकाम भावनेने श्रीमद्भागवत श्रवण केले तर संसाराचेही फळ देते,पण परमात्मा—देव प्राप्त होत नाही. ”श्रीमद्भागवत—कथा श्रवण करून संसार किंवा देव प्राप्त होते.संसार व देव प्राप्त होत नाही.असा विवेक—विचार करून ज्यांनी—त्यांनी निर्णय घ्यावा.”||८१||                                                                                                                                                   |                                 श्रीमद्भागवतं पुराणतिलकं यद्वैष्णवानां धनं                                                                                |                                                 यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते |                                                                             |                                  यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं                                                                           |                                                 तच्छृण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नर: ||८२||                                                         अर्थः---अहो,जे वैष्ण्वांचे धनरूप आहे,ज्यांमध्ये परहंससांस प्राप्त होणारे व निर्मल असे केवळ ज्ञान सांगितलेच आहे.व ज्यांत ज्ञान,वैराग्य भक्ती यांसहित ब्रहमविषयक विचार केल्याने ज्ञान प्रगट केले आहे असे ते सर्व पुराणामध्ये तिलक(श्रेष्ठ)श्रीमद्भागवत भक्तीने श्रवण करणारा पठन करणारा किंवा ते श्रवण केल्याचा विचार करण्याविषयी तत्पर असणारा पुरुष मुक्त होतो!||८२||                                                                                                                                         भावार्थ:---जे वैष्णवांचे श्रीमद्भागवतरुपी  धन आहे,ते धन सर्व पुराणांचा मुगुट-रुपी मनी आहे म्हणजे मुख्य आहे,कारण त्या श्रीमद्भागवत ग्रंथात तीनही दोष घालविण्याचे सामर्थे आहे.तीन दोष—१—मल—दोष,२—विक्षेप—दोष व ३—आवरण—अज्ञान नावांचा दोष निवृत्त होतो—म्हणजेच निष्काम—कर्म,निष्काम—उपासना व जीव—ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञान झाल्यामुळे मोक्ष नावाचा पुरुषार्थ प्राप्त होतो.त्यामुळे आपले—जीवांचे जन्म—मरण निवृत्त होऊन जीव परमात्मा—रूप होतो.हे श्रीमद्भागवत श्रवण केल्यामुळे भक्तिभावाने श्रवण,मनन,निदिध्यासन व तत्वंपदार्थ शोधन करण्यास करण्यास तत्पर होतो,व त्यामुळे मुक्त होतो.||८२||                                                                                                                                                        अर्थः---अहो,स्वर्गलोकात,सत्यलोकामध्ये,वैकुंठा लोकामध्ये किंवा कैलासपर्वतावर हा अशा प्रकरचा रस नाही.यास्तव हे महाभाग्यशाली पुरुषहो तुम्ही,या श्रीमद्भागवतसंबंधी अमृतरसाच प्राशन करा;प्राशन केल्याशिवाय कधीही सोडूं नका; सोडूं नका.||८३||                                                                                                                                        भावार्थ:---असे श्रीमद्भागवत श्रवण करण्यास फक्त मृत्यूलोकात आहे,दुसऱ्या लोकात म्हणजे स्वर्ग लोक,वैकुंठ लोक,कैलास लोकात श्रवण करण्यास नाही.सध्या आपण मृत्यू लोकात आहोत,व मनुष्य देहात आहोत. म्हणून याठिकाणी श्रीमद्भागवत—रस श्रवण करा--मृत्यूयेईपर्यंत श्रवण पुन्हा--पुन्हा श्रवण करा.||८३||                                                                                                                                               अर्थः---सुत म्हणाला---हे शौनका,याप्रमाणे श्रीशुकाचार्य बोलत असतां त्या सभेमध्ये प्रल्हाद,बली,उद्धव,अर्जुन इत्यादिक पार्शादांसहवर्तमान श्रीहरी प्रगट झाला तेव्हा नारदाने त्या श्रीहरीची व इतर सर्व पार्शादांची पूजा केली||८४||                                                                                                            अर्थः---नंतर प्रसन्न झालेला श्रीहरी,श्रेष्ठ आसनावर बसला असे पाहून त्याच्या अग्रभागी त्या सर्वांनी मिळून कीर्तन केले;ते पाहण्याकरिता पार्वतीसह महादेव,ब्रहमदेव व इतरही देव त्याठिकाणी प्राप्त झाले.||८५||                                                                                                                               अर्थः----त्या कीर्तनामध्ये प्रल्हाद टाळ वाजविणारा होता;उद्धव चलाख हातांचा असल्यामुळे झांज वाजवीत होता;नारद विना वाजवीत होता;अर्जुन हा स्वरांमध्ये कुशल असल्यामुळे निरनिराळ्या  रागांचे आलाप काढीत होता तेव्हां इंद्र मृदंग वाजवीत होता;सनत्कुमार ऋषी,त्या कीर्तनामध्ये जयजयकार शब्द करीत होते.व त्याठिकाणी व्यासपुत्र,शुकमुनी,रसविशेषाची रचना करून पुढेपुढे हावभाव दाखवीत होता||८६||                                                                                                                                     |                                      ननर्त मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकांना नटवत्सुतेजसाम् |                                                             |                                                अलौकिकंकीर्तनमेतदीक्ष्य हरि: प्रसन्नोsपि वचोsब्रवीत्तत् ||८७||                                        अर्थः---तेव्हां त्या सभेमध्ये उत्तम तेजस्वी झालेली भक्ती,ज्ञान व वैराग्य हि तिघेजने नृत्य करूं लागली.हे शौनका,अशा प्रकारचे अलौकिक कीर्तन अवलोकन करून श्रीहरी,प्रसन्न होऊन असे म्हणाला कि,||८७||                                                                                                                               अर्थः---हे भगवद्भक्तहो,आतां मी तुमच्या कीर्तनेकरून तुम्हांस प्रसन्न झालो तरी मजपासून तुम्ही वर मागून घ्या.असे भगवाद्वाक्य श्रवण करून प्रेमाने आर्द्रचित्त झाले ते सभासद अतिशय आनंदित होऊन त्या श्रीहरिला म्हणाले-----||८८||     |                                          नगा हगाथासु च सर्वभक्तै--रेभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्नात् |                         |                                                मनोरथोऽयं परिपूरणीय--स्तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युत: ||८९||                                             अर्थः---हे भगवंता,यापुढे ज्या--ज्यावेळी व जेथे--जेथे हि सप्ताह--कथा होईल त्याठिकाणी तूं या सर्व भक्तांसहवर्तमान मोठ्या प्रयत्नेकरून अवश्य असावेत.एवढाच हा आमचा मनोरथ तूं परिपूर्ण कर.असे त्यांनी सांगतांच तथास्तु(बरे आहे)असे म्हणून तो म्हणून तो भगवान श्रीहरी,अंतर्धान पावला||८९||                                                                                                                                                           भावार्थ:---सर्वांनी वर प्राप्त करून घेतला कि,जेथे जेथे भागवत कथा होईल तेथे तेथे “आपण म्हणजे भगवंत व भक्त यांनी कथेत उपस्थित असावे”असे म्हणताच भगवंतांनी होकार दिला.याचा अर्थ असा होतो कि आज--वर्तमान काळात जेथे जेथे भगवंतांची कथा असते तेथे तेथे भगवान व त्यांचे भक्त कथा ऐकण्यास उपस्थित असतात.म्हणून आपण भागवत कथा जरुर-- जरूर श्रवण नेहमीच करावी.||८९||                                                                                                                                                      अर्थः---हे शौनका,भगवान अंतर्धान पावल्यानंतर प्रथमतः त्याच्या पायांकडून नारदाने श्रीशुकादिक तपस्वासही नमस्कार केला आणि नंतर कथामृत प्राशन केल्यामुळे ज्यांचा मोह वगैरे अगदी नष्ट झालेला आहे असे ते सर्वजण,तेथून निघून गेले.||९०|| भावार्थः---यामाद्ध्ये निष्कपट म्हणजे,त्यात सुखरुपतेचे—मोक्षमार्गाचे--जन्ममरण निवारणेचेच,कायमच्या सुखाचेच वर्णन केलेले आहे.निष्काम म्हणजे,विषय प्राप्तीचे,संसार प्राप्तीचे,तात्पुरत्या सुखाचे,वर्णन केलेले नाही.याचा अर्थ असा नाही कि,संसाराची इच्छा पूर्ण होत नाही का ?संसाराची इच्छाही पूर्ण होते.जसे गंगा नदी ही समुद्रास मिळण्याकरिता जाते,तिचा एकमेव उद्ध्येश समुद्रास मिळणे हाच असतो,असे असले तरी ती गंगा नदी समुद्रास मिळण्याकरिता जात असतांना त्या तिच्या तीरावर किंवा आजूबाजूला अनेक झाडे,अनेक वनस्पती,पिके असतात,त्या नदीच्या प्रवाहात अनेक जीवजंतू असतात.त्या सर्वांचे पोषण,या गंगा नदीच्या पाण्यामुळेच होते.तिचा उद्ध्येश यांचे पोषण करावे हा मुळीच नसतो,तरीपण त्या गंगा नदीच्या पाण्यामुळेच यांचे सर्वस्व जीवन याच पाण्यावरच असते,त्याप्रमाणे श्रीमद्भागवत महापुराण या ग्रंथाचा उद्ध्येश मोक्ष असला तरी संसारातील इच्छा सहजच पूर्ण होते.ही तिच्या दृष्टीने सहजबाब आहे,त्या बाबतीत तिला याची जाणीवही नाही.संसारातील लोकांची सकामतेची इच्छा असेल तर सहज पूर्ण होते.यामुळे तीन्ही तापांची—तीन ताप म्हणजे------------१–आध्यात्मिक दु:ख--२–आधिभौतिक दु:ख--३—आधिदैविक दु:ख---------------

१–आध्यात्मिक ताप-दु:ख:–--स्थूल शरीराला होणारे दु:ख व सूक्ष्म शरीराला—मनाला होणारे दु:ख                                                                                                                            २–आधिभौतिक दु:ख:–आधिभौतिक दु:ख म्हणजे जडाकडून—विषयांकडून इतर जीवाकडून होणारे दु:ख-चोरव्याघ्रसर्पदिका पासून होणाऱ्या दु:खास आधिभौतिक दु:ख असे म्हणतात.                                                                                                                                                                                 ३–आधिदैविक दु:ख:– यक्षराक्षसपिशाच्चशीतवातादिकांपासून होणाऱ्या दु:खास आधिदैवक दु:ख असे म्हणतात.ते निवृत्त—नाहीसे होतात.असे तिन्ही प्रकारचे ताप कायम स्वरूपाचे निवृत्त होऊन जीव सुखरूप होतो.||९०|| 

|                      भक्ती: सुताभ्यां सह रक्षिता साशात्रे स्वकीये पि तदा शुकेन ।                        |                      अतो हरीर्भागवतस्य सेवना –चित्तं समायाति हि वैष्णवानाम ||९१||                                                          अर्थ:---त्यावेळी श्रीशुकाचार्याने,त्या भक्तीचे तिच्या ज्ञान व वैराग्य या पुत्रानसह वर्तमान आपल्या श्रीमद्भागवतनामक शास्त्रामध्ये स्थापन केले.यास्तव वैष्वांनी त्या भागवताचे सेवन (श्रवणवगैरे)केले असतां तो श्रीहरी त्यांच्या ह्रदयामध्ये प्राप्त होतो||९१||                                                                                                                                      भावार्थ:---त्याचवेळेस शुकदेवांनी निष्काम भक्तीला ज्ञान व वैराग्यांसहित--या पुत्रांसहित श्रीमद्भागवत ग्रंथात स्थापन केले म्हणजे निष्काम कर्म केले म्हणजे अंत:कारण शुद्ध होईल,निष्काम भक्ती केली तर अंत:करण स्थिर होईल.त्यानंतर सत्संगाद्वारे जीव—ब्रह्म—ऐक्य—ज्ञान होऊन मोक्ष—जन्म-मरण निवृत्त होऊन सुखारुपता प्राप्त होईल. म्हणून आपण भागवत कथा निष्काम भक्तीचा स्वीकार करूनच व भागवत कथेचे नियम पालनपुर्वक ऐकावी,म्हणजे भागवताचे फळ मिळेल,अन्यथा नाही.सकाम भक्तीचा स्वीकार करून भागवत कथा श्रवण केली तर संसारिक म्हणजे विनाशी फळ मिळेल.कोणतेही एकच फळ मिळेल.एका व्यक्तीस दोन फळ मिळणार नाही तर कोणतेही एकच म्हणजेच संसारिक—धन—मान—प्रतिष्ठा किंवा देव—परमात्मा—सुखरुपता—जन्म—मरण निवृत्त—अविनाशी--मोक्ष फळ मिळेल.||९१||                                                                                                                                                   अर्थः---हे शौनका,जे लोक,दारिद्र्य,दुःखव ज्वर,यांच्या योगाने तप्त होतात;जे मायारूप पिशाचीने गांजले जातात;किंवा जे संसाररूप समुद्रामध्ये पडतात त्यांच्या कल्याणार्थ हे श्रीमद्भागवत मोठ्याने गर्जना करीत आहे||९२||        भावार्थ:---जे लोक दारिद्र्याने म्हणजे अज्ञानाने पिडीत आहेत,ज्यांना मायारूपी पिशाच्चाने म्हणजे वास्तविक पाहता माया हि मिथ्या असून ती सत्य आहे असा निश्चय करून जीवन जगत आहेत.त्यामुळे त्यांना जखडून म्हणजे बंधनात टाकले आहे,आणि जे संसार सागरात म्हणजे चौऱ्याऐंसी लक्ष योनीत बुडत म्हणजे दु:ख भोगीत आहेत,अशा लोकांनी जर भागवत शात्र श्रवण करून निष्काम कर्म,निष्काम उपासना,ज्ञान व वैराग्य धारण केले तर त्यांचे कल्याण होईल,म्हणजे संसार निवृत्त होऊन सुखरूप होतील,त्यांचे जन्ममरण निवृत्त होतील--मोक्षाची अनुभूती येईल.||९२||                                                                                         अर्थ:---शौनक म्हणाला---हे सुता,श्रीशुकमुनीने ते श्रीमद्भागवत परीक्षित राजाला कोणत्या काळी सांगितले ? पुनः गोकर्णाने धुंधुकारीच्या मुक्तीकरिता केव्हा वांचिले;व ब्रम्ह पुत्र जे सनत्कुमार त्यांनी नारदास कोणत्या काळी सांगितले ? ते सांगून ? हा माझा संशय दूर करा.||९३||                                                                                                                                                                 अर्थः---सुत म्हणाला--शौनका,भगवान श्रीकृष्ण निजधामास गेल्यावर कलियुग सुमारे तीसवर्षांहून कांहीसे अधिक निघून गेले होते,तेव्हा भाद्रपद (शुक्लपक्षीच्या)नवमीपासून श्रीशुकाचार्याने ‘परीक्षित राजाला सांगण्याकरिता श्रीमद्भागवताच्या’ कथेस आरंभ केला.||९४||                                                                                                                                                                        अर्थ:---परीक्षित राजाने श्रवण केल्यानंतर कलियुगाची दोनशे वर्षे होऊन गेली असता आषाढमहिन्याच्या शुक्लपक्षांत नवमीचे दिवशी आरंभ करून गोकर्णाने धुंधुकारीच्या मुक्त्यर्थ ही कथा सांगितली.||९५||                                                                                                                                                                                        अर्थः---गोकर्णाने वाचिली त्यावेळेपासून कलियुगाची तीस वर्षे निघून गेली असतां ब्रहमपुत्रांनी(सनतकुमारांनी)कार्तिकमासी शुद्धपक्षामध्ये नवमीचे दिवशी ‘सप्ताहास आरंभ करून’ नारदाला ती कथा सांगितली||९६||

|                                         इत्येतत्ते समाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ ।                                                                                                               |                               कलौ भागवती वार्ता भवरोगविनाशिनी ।।९७ ।।

अर्थ:---हे निष्पाप शौनका त्वां जे मला विचारिले होतेस त्याविषयी या कलीयुगामध्ये श्रीमद्भागवताची कथा हि,भवरोगाचा नाश करणारी आहे असे हे मी तुला सांगितले||९७||                                                                                                                                      भावार्थ:---श्रीमद्भागवत कथा कलियुगात भवरोगावरील--संसाररोगावरील रामबाण औषध आहे.म्हणून कलियुगात हीच कथा श्रवण करावी.त्यामुळे संसारबंधन निवृत्त होऊन जीव सुखरूप होतो.म्हणून श्रीमद्भागवत कथा ऐकावी.||९७||                                                                                                                                                                                    अर्थः---हे सज्जन हो,जे सर्व पापांचे किंवा संकटाचे निवारण करणारे व भक्तीला वृद्धिगत करणारे असून तेथेच (या संसारामध्येच )मुक्तीला एक कारण आहे त्या श्रीकृष्णाला प्रिय असलेल्या या कथानकाचे आदरेकरून तुम्ही प्राशन करा.कारण-अहो,या लोकामध्ये दुसऱ्या हितकारक वस्तूचा विचार करण्याने किंवा प्रयागादी तीर्थे व तप दानवगैरे करण्याने खरोखर काय होणारा आहे कांहीच नाही.यास्तव या श्रीमद्भागवतातेच सेवन करा||९८||                                                                                                                                         भावार्थ:---भागवत कथा मोठ्या आदराने ऐकावी.हि कथा श्रवण केली म्हणजे सर्व पापांचा नाश करते.निष्काम भक्तींची वृद्धी—वाढ करणारी आहे.मुक्ती म्हणजे संसार बंधनातून सुटका कारणारी आहे.तीर्थयात्रा करण्याची आवश्यक्ता नाही.अशी ती परमपावन आहे.म्हणून श्रीमद्भागवत आवश्य श्रवण करावे.||९८||                                                                                                                                                                          |                                    स्वपुरूषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यम: किल तस्य कर्णमुले |               |                                                    |                                           परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ||९९||              |                                                                                       अर्थः---हे शौनका,हातांत पाश घेतलेल्या आपल्या दूतास पाहून यम,त्याच्या कानाजवळ जाऊन हळूच सांगतो कि,-अरे,भगवत्कथेमध्ये जे मग्न झालेले आहेत त्यांचा त्याग कर,म्हणजे त्यांस बांधू नकोस.कारण—मी इतर(पापी )पुरुषांचा प्रभू म्हणजे  दंड करण्यास समर्थ आहे तसा वैष्णवांस नाही.||९९||                                                                                                                                               भावार्थ:---जे भक्त भागवत कथा ऐकत असतांना एकाग्र चित्त करून कथा ऐकतील यम त्यांच्याजवळ जाऊ शकत नाही,कारण यम—राजाने यमदुतांस ताकीत दिलेली आहे कि,”श्रीमद्भागवताचे जे श्रद्धाळू श्रोते आहेत त्यांच्याकडे कधीच जायचे नाही,त्यांचा त्याग करावा.”इतर जे पापी—अधर्मी आहेत,त्यांना मात्र बांधून आणून त्यांना शिक्षा—दंड करावा.जे श्रीमद्भागवत श्रवण करणारे वैष्णव त्यांना दंड करू नका.अशी तुम्हास माझी(यम—राजाची) आज्ञा आहे.”||९९||                            

अर्थ:---हे विषयरूप विषाच्या संगाने व्याकूळचित्त झालेले लोक हो तुम्ही,या असार संसारामध्ये राहून मोक्ष प्राप्ती होण्याकरिता म्हणून कमीत कमी अर्धां क्षण तरी शुकगाथारूप (श्रीमद्भागवतरूप)निरुपम अशा अमृताचे पान करा.त्याच्या श्रवणेकरून मुक्ती प्राप्त झाली असे सांगण्याविषयी करिता प्रत्यक्ष परीक्षित्--राजा साक्ष आहे.अहो असे असून ज्यामध्ये वाईट वाईट गोष्टी आहेत अशा कुमार्गामध्ये तुम्ही व्यर्थ का बरे जातां ? ||१००||                                                                                                                                                              भावार्थ:---जे जीव असार असा जो संसार आहे,त्या विषयात आसक्त झालेले आहेत,त्यांनी श्रीमद्भागवत कथा कांही काळ का असेना,मोक्ष प्राप्तीकरिता कथा ऐकावी.कांही काळ कथा ऐकली म्हणजे ती कथा पुन्हा पुन्हा ऐकावी वाटते,अशी ती कथा फारच गोड आहे,म्हणून विषयांकडे न धावता त्यांचा-- विषयांचा त्याग करून एकाग्र चित्ताने कथा ऐकावी.राजा परीक्षिताने सर्व विषयांचा त्याग करून कथा एकाग्र चित्ताने श्रवण केली म्हणून तो मुक्त झाला.त्याचप्रमाणे एकाग्रचित्ताने आपणही सर्व विषयांचा त्याग करून,कथा श्रवण केली असता आपणासही मुक्ती मिळून आपले जन्--मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होऊ शकतो.म्हणून श्रीमद्भागवत—कथा श्रवण करावी.त्यातच आपले परम—हित आहे.||१००||                                                                                                                                   |                          रसप्रवाहसंस्थेन श्रीशुकेनेरिताकथा | कण्ठे सम्बध्यते येन स वैकुण्ठप्रभुर्भवेत् ||१०१||                                                        अर्थः---जो पुरुष,भागवतकथारूप रसाच्या प्रवाहामध्ये राहिलेल्या श्रीशुकमुनीने सांगितलेली कथा आपल्या कंठामध्ये धारण करितो म्हणजे निरंतर पठन करितो तो वैकुंठाचा प्रभू होतो.म्हणजे त्याला सरूपता मुक्ती प्राप्त होते.||१०१||         भावार्थ:---जो श्रीमद्भागवतकथारूप प्रवाहात राहून कथा आपल्या कंठात धारण करितो म्हणजे निरंतर गायन—उच्चारण करितो,त्यास भगवंताचेच चतुर्भुज--रूप मिळते.यासच “सरूपता—“ असे म्हणतात.||१०१||                                                                                                                                                                   अर्थ:---याप्रमाणे अनेक शास्त्राचे अवलोकन करून सर्व सिद्धांतांनी सिद्ध झालेले असे हे परमरहस्य तुला सांगितले.हे शौनका,या जगामध्ये श्रीमद्भागवताच्या कथेपेक्षा दुसरे कांहीच शुद्धीकारक साधन नाही,यास्तव तू परम सुख प्राप्ती होण्यासाठी द्वादशस्कंधात्मक जे श्रीमद्भागवत त्याच्या (कथा-)रसाचे पान कर||१०२||                                                                                                                                            भावार्थ:---अनेक शास्त्रांचा अभ्यास करून हे भागवत कथेत सार ओतले आहे.सहा शात्रांचा अभ्यास करून त्या सहा शास्त्रांतील सार या भागवत शात्रात ओतले आहेत.म्हणून एवढे सार इतर ग्रंथात नाही,म्हणून भागवत कथा सरस ठरली आहे.म्हणून बारा स्कंध असलेली कथा जरूर जरूर ऐकावी.त्यामुळे आपली संसार बंधनातून मुक्त होऊन आपले जन्म--मरण निवृत्त होऊन सुखरूप होऊत.||१०२||                   |                     एतां यो नियततया श्रुनोति भक्त्या यश्चैनां कथयति शुद्धवैष्णावाग्रे

|                     तौ सम्यग्विधीकरणात्फलं लभेतेयाथाथर्यान्न हि भुवने किमप्यसाध्यम ।।१०३।।                          अर्थ:---हे शौनका,जो पुरुष,भक्ती पूर्वक निश्रद्धेने हि कथा श्रवण करितो;अथवा जो पुरुष,हि कथा शुद्ध वैष्णवाजवळ कथन करितो त्या दोघांनीही उत्तम विधी केल्यामुळे यथार्थ फल प्राप्त होऊन त्यांना त्रिभुवनात असाध्य असे कांहीच होत नाही||१०३||                                                                                                                                             भावार्थ:---जो पुरुष श्रीमद्भागवत कथा निश्चयात्मक श्रद्धेने श्रवण करितो किंवा शुद्ध वैष्णवांजवळ कथन करितो,त्या दोघांना म्हणजे वक्ता व श्रोते यांना यथार्थ फळ मिळते.चौथा जो पुरुषार्थ मोक्ष—जन्म—मरण निवृत्त होते व सुखारुपता हे फळ प्राप्त होते.                                                                         श्रीसंत ज्ञानेश्वर महाराज आपल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथातून म्हणतात की-------                                |तैसा मनाचा मारू न करता । इंद्रिय दु:ख न देता ।येथ मोक्ष असे आयाता श्रवणामाजी|ज्ञानिश्वरी-संत-ज्ञानेश्वर—म.                 वेदांताचे श्रवण केले म्हणजे,इंद्रियांना दु:ख न देता व मनाला न दु:ख देता,म्हणजे इंद्रियांच्या व मनाच्या आधिन झाले म्हणजे परमार्थ होत नाही,असे हळू—हळू कळते,व मनाला पटते.मनाला पटले म्हणजे इंद्रिये व मन ताब्यात सहज येते,कष्ट--दु:खच होत नाही,यामुळे श्रवण अत्यंत महत्वाचे आहे.म्हणून जीवांनी श्रवण करत जावे,कळतच असते.संत महात्मा यांच्यावर श्रद्धा ठेऊन श्रवण करावे,श्रवण करत असतांना सेवा करावी.श्रवण केले असता पुढील--पुढील साधना होत राहतेच.म्हणून श्रवण भक्ति ही फारच महत्वाची आहे.आपली ही भक्ति कधीच खंडित होऊ नये.  ||ज्ञानेश्वरी--ज्ञानेश्वर महाराज||                                   -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------                                                                                                                                                                                                                                                                     |                                     येथे श्रीमद्भागवत महात्म्य समाप्त       |                                                          --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------